পাঠ - ১
বংগ বিভাজন (১৯০৫-১৯১১) আৰু স্বদেশী আন্দোলন
MAIN CONTENT
অনুশীলনী
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: বংগ বিভাজন ভাইচৰয় লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনৰ শাসনকালত সংঘঅনুশীলনীটিত হৈছিল ।
২। ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কোন তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল ।
৩। বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ কোনখন সভাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ ১৯০৫ চনৰ ৭ আগষ্টত কলিকতাৰ টাউন হলত অনুষ্ঠিত বিশাল জনসভাত সৰ্বসন্মতিক্ৰমে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল ।
৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন সম্পাদনা কোনে কৰিছিল?
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই সম্পাদনা কৰিছিল ।
৫। বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১১ মাৰ্চ তাৰিখে বংগদেশত 'জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ' গঠন হৈছিল ।
৬। ‘বেঙ্গল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?
উত্তৰ: ‘বেঙ্গল কেমিকেলছ’ৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা আছিল আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায় ।
৭। কাৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিবেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯০৬ চনত দাদাভাই নৌৰজীৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত কলিকতা অধিবেশনত ভাৰতীয়ৰ বাবে 'স্বৰাজ' বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল ।
৮। বংগদেশৰ একত্ৰিকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১২ ডিচেম্বৰ তাৰিখে দিল্লীত অনুষ্ঠিত ৰাজ অভিষেক অনুষ্ঠানৰ ঘোষণা মৰ্মে বংগদেশৰ পুনৰ একত্ৰীকৰণ হৈছিল ।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: 'পূৰ্ববংগ আৰু অসম' নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ তিনিটা প্ৰধান সংমণ্ডল হ'ল:
ঢাকা
চট্টগ্রাম
ৰাজশাহী
২। বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য কি আছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্যসমূহ আছিল:
বংগদেশত গঢ়ি উঠা শক্তিশালী জাতীয় জাগৰণ মষিমূৰ কৰা ।
হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত থকা একতা ভাঙি সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বিষবাষ্প বিয়পাই দিয়া ।
বঙালী জাতীয়তাবাদৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ বংগক দ্বিখণ্ডিত কৰি হিন্দু বঙালীসকলক সংখ্যালঘু কৰি তোলা ।
ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদক অধিক শক্তিশালী কৰা আৰু আন্দোলনকাৰীসকলক দমন কৰা ।
৩। বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম কিয় পাইছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনৰ প্ৰতিবাদত অনুষ্ঠিত হোৱা জনসভাসমূহত ঐক্যবদ্ধভাৱে দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল— বিদেশী বস্তু (বিদেশত নিৰ্মিত পণ্য) বৰ্জন কৰা আৰু স্বদেশী বস্তু (দেশৰ ভিতৰত ভাৰতীয়ৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত) গ্ৰহণ কৰা । যিহেতু এই আন্দোলনৰ মূল আধাৰ আছিল দেশীয় সামগ্ৰীৰ প্ৰতি আস্থা আৰু বিদেশী সামগ্ৰী ত্যাগ কৰা, সেয়েহে এই আন্দোলনটো 'স্বদেশী আন্দোলন' নামেৰে জনাজাত হয় ।
৪। স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ যথেষ্ট বৰঙণি আগবঢ়াইছিল:
ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ 'কাৰ্লাইল জাননী'ৰ প্ৰতিবাদত ছাত্ৰসকলে চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান ত্যাগ কৰিছিল আৰু 'এণ্টি-চাকুলাৰ ছ'চাইটী' গঠন কৰিছিল ।
সতীশচন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায়ে 'ডন ছ'চাইটী'ৰ জৰিয়তে জাতীয় শিক্ষা গঢ়ি তোলাত গুৰুত্ব দিছিল ।
ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে 'বংগ জাতীয় বিদ্যালয়' আৰু ১৯০৬ চনত 'জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ' গঠন কৰা হৈছিল ।
স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত সৰ্বমুঠ ৬২খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠিছিল ।
প্ৰযুক্তিগত শিক্ষাৰ বাবে 'বেংগল টেকনিকেল ইনষ্টিটিউট' (পিছলৈ যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল ।
৫। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত বংগদেশৰ জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনে বংগদেশত আত্মশক্তি বিকাশৰ অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছিল:
বিদেশী পণ্যৰ চাহিদা হ্ৰাস কৰি স্বদেশী পণ্যৰ বাবে সূতা কটা কল, তাঁত-শাল উদ্যোগ, চাবোন, চেনি, জুইশলা আদিৰ কাৰখানা গঢ়ি তোলা হৈছিল ।
ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ 'স্বদেশী ভাণ্ডাৰ', সৰলা দেৱীৰ 'লক্ষ্মী ভাণ্ডাৰ' আৰু আব্দুল হালিম গজনবিৰ 'ইউনাইটেড বেংগল ষ্টোৰ্ছ' আদি ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ গঢ়ি উঠিছিল ।
নীলৰতন চৰকাৰৰ উদ্যোগত 'বংগলক্ষ্মী কটন মিল' আৰু আচাৰ্য প্ৰফুল্ল ৰায়ৰ 'বেংগল কেমিকেলছ'ৰ দৰে বৃহৎ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল ।
১৯০৭ চনত জামছেদজী টাটাই বিখ্যাত লৌহ শিল্প কাৰখানা গঢ়ি তুলি ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল ।
৬। স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কি কি আন্দোলনবিৰোধী কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে আন্দোলন দমন কৰিবলৈ লোৱা কাৰ্যসূচীসমূহ আছিল:
জাতীয় কংগ্ৰেছৰ উদাৰপন্থী নেতাসকলক হাত কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে তেওঁলোকক বিভিন্ন উপাধি, পদক আৰু লোভনীয় চৰকাৰী পদ প্ৰদানৰ প্ৰলোভন দিছিল ।
ছাত্ৰসকলক আন্দোলনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ চৰকাৰী মুখ্য সচিব আৰ ডব্লিউ কাৰ্লাইলে 'কাৰ্লাইল জাননী' (Carlyle Circular) জাৰি কৰিছিল ।
আন্দোলনকাৰীসকলৰ ওপৰত চৰকাৰী হেঁচা প্ৰয়োগ কৰাৰ লগতে বিভেদকামী নীতিৰে হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত ফাট মেলি দিয়াৰ চেষ্টা কৰিছিল ।
৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল হ'ল:
জাতীয় সাহিত্যৰ বিকাশ: এই আন্দোলনে সংবাদ পত্ৰ, আলোচনী, গীত আৰু নাটকৰ জৰিয়তে জাতীয়তাবাদী চিন্তাৰ জোৱাৰ আনিছিল ।
অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা: বিদেশী বস্তু বৰ্জনৰ ফলত দেশী শিল্প-কাৰখানা আৰু কুটিৰ শিল্পৰ ব্যাপক উন্নতি হৈছিল ।
সাম্প্ৰদায়িক বিভাজন: চৰকাৰৰ উচটনিত মুছলিম লীগৰ দৰে ধৰ্মভিত্তিক ৰাজনৈতিক দল গঠন হৈছিল, যিয়ে জাতীয় আন্দোলনত সাম্প্ৰদায়িকতাৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল ।
৮। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান হ'ল:
ৰাজনৈতিক শিক্ষা: এই আন্দোলনে ভাৰতবাসীক গণ-আন্দোলনৰ জৰিয়তে কেনেকৈ ব্ৰিটিছক প্ৰত্যাহ্বান জনাব পাৰি, সেই ৰাজনৈতিক শিক্ষা দিছিল ।
নাৰী জাগৰণ: ভাৰতীয় নাৰী সমাজে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঘৰৰ চাৰিবেৰৰ পৰা ওলাই আহি আন্দোলনত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ কৰিছিল ।
স্বৰাজৰ দাবী: স্বদেশী আন্দোলনৰ উত্তেজনাই জাতীয় কংগ্ৰেছক ১৯০৬ চনৰ অধিবেশনত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে 'স্বৰাজ'ৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল ।
চমু টোকা লিখা :
(১) কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ I
উত্তৰ :স্বদেশী আন্দোলনত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য। তেওঁ বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে জনমত গঢ়িবলৈ 'বংগ জাতীয় বিদ্যালয়' প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল । বঙালী জাতিৰ অখণ্ডতাৰ প্ৰতীক হিচাপে তেওঁ ১৬ অক্টোবৰত 'ৰাখীবন্ধন' উৎসৱ পালন কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল । তেওঁ ৰচনা কৰা ২৩টি জাতীয়তাবাদী গীতৰ ভিতৰত 'আমাৰ সোণাৰ বাংলা' গীতটি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যিটো বৰ্তমান বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত ।
(২) মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নবোল (ভগিনী নিবেদিতা) I
উত্তৰ :আয়াৰলেণ্ডত জন্মগ্ৰহণ কৰা ভগিনী নিবেদিতা স্বদেশী আন্দোলনৰ অন্যতম অনুপ্ৰেৰণা আছিল I তেওঁ কলিকতাত থকা সময়ত অনুশীলন সমিতি আৰু ডন ছ'চাইটীৰ দৰে অনুষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত হৈ যুৱক-যুৱতীসকলক দেশীয় শিল্পৰ জৰিয়তে স্বনিৰ্ভৰশীল হ'বলৈ উৎসাহিত কৰিছিল । অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ 'বংগ মাতা' ছবিখনক তেওঁ 'ভাৰত মাতা'ৰ ৰূপ প্ৰদান কৰিছিল I
(৩) নবাব ছলিমউল্লা I
উত্তৰ :ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লা বংগ বিভাজনৰ এগৰাকী প্ৰধান সমৰ্থক আছিল। লৰ্ড কাৰ্জনে নবাবক আৰ্থিক সাহায্য দি নিজৰ পক্ষলৈ আনিছিল । তেওঁৰ নেতৃত্বতে ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত ঢাকাত অনুষ্ঠিত সভাত 'সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ' নামৰ ৰাজনৈতিক অনুষ্ঠানটোৰ জন্ম হৈছিল I তেওঁ মুছলমানসকলৰ মাজত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি আনুগত্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল ।