পাঠ - ১
ভাৰতীয় গণতন্ত্র
অনুশীলনী
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। ১৯৪৫ চনত অনুষ্ঠিত হোৱা নিৰ্বাচনত ইংলেণ্ডত কোনটো দল জয়ী হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৫ চনত ইংলেণ্ডত অনুষ্ঠিত হোৱা নিৰ্বাচনত শ্ৰমিক দল (Labour Party) জয়ী হৈছিল ।
২। ‘কেবিনেট মিছন’ ভাৰতলৈ কেতিয়া আহিছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ১৯৪৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত ‘কেবিনেট মিছন’ক ভাৰতলৈ পঠাইছিল ।
৩। সংবিধান সভাৰ প্ৰথম সভাপতি কোন আছিল?
উত্তৰ: সংবিধান সভাৰ প্ৰথম বৈঠকৰ সভাপতি আছিল জ্যেষ্ঠ সদস্য ড° সচ্ছিদানন্দ সিনহা । (টোকা: ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ আছিল সংবিধান সভাৰ স্থায়ী সভাপতি )।
৪। খচৰা সমিতিৰ অধ্যক্ষজনৰ নাম কি?
উত্তৰ: খচৰা সমিতিৰ অধ্যক্ষ আছিল ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ ।
৫। ‘সমাজবাদী’ আৰু ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ শব্দ দুটা সংবিধানৰ কিমান সংশোধনী মতে প্ৰস্তাৱনাত সন্নিৱিষ্ট হৈছিল?
উত্তৰ: এই শব্দ দুটা ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনী অনুসৰি প্ৰস্তাৱনাত সংযোজন কৰা হৈছিল ।
৬। ইংৰাজী Federation শব্দটো কোনটো লেটিন শব্দৰপৰা আহিছে?
উত্তৰ: Federation শব্দটো লেটিন শব্দ 'Foedus'-ৰ পৰা আহিছে ।
৭। ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহভূমি’ বুলি কাক কোৱা হয়?
উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰক ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহভূমি’ বুলি কোৱা হয় ।
৮। ভাৰতবৰ্ষত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা আছেনে?
উত্তৰ: নাই, ভাৰতবৰ্ষত এক-নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থাহে আছে, ইয়াত আমেৰিকাৰ দৰে ‘দ্বৈত নাগৰিকত্ব’ ব্যৱস্থা নাই ।
৯। ভাৰতবৰ্ষৰ সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাটো কোনখন দেশৰ সংবিধানৰপৰা অনুকৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ইংলেণ্ডৰ সংবিধানখন অনুকৰণ কৰা হৈছিল ।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ‘কেবিনেট মিছন’ক কিয় ভাৰতলৈ পঠাইছিল?
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে এখন সংবিধান ৰচনা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় পৰিবেশ সৃষ্টি কৰা আৰু তাৰ বাবে যাৱতীয় প্ৰস্তুতি চলোৱাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ১৯৪৬ চনত ‘কেবিনেট মিছন’ক ভাৰতলৈ পঠাইছিল ।
২। ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰপৰা ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীলৈ ভাৰতবৰ্ষৰ শাসন ব্যৱস্থা কি আইনৰ ভিত্তিত চলিছিল আৰু আইনখন কোনে প্ৰস্তুত কৰিছিল?
উত্তৰ: এই সময়ছোৱাত ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থা ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন অনুসৰি চলিছিল । এই আইনখন ব্ৰিটিছ সংসদে প্ৰস্তুত কৰিছিল ।
৩। প্ৰস্তাৱনাত ‘আমি ভাৰতীয় জনসাধাৰণে’ বুলি কিয় উল্লেখ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা স্পষ্ট কৰা হৈছে যে সংবিধানখনৰ ৰচক ভাৰতীয় জনসাধাৰণ নিজে । এই কথাৰ অৰ্থ হ’ল যে সংবিধানখন ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ আৰু ভাৰতীয় জনসাধাৰণেই হ’ল সংবিধানৰ অন্তৰালত থকা সৰ্ববৃহৎ শক্তি ।
৪। ‘সাৰ্বভৌম’ মানে কি বুজা?
উত্তৰ: ‘সাৰ্বভৌম’ মানে হ’ল ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা । ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ভাৰতবৰ্ষ বাহ্যিকভাৱে কোনো বিদেশী শক্তিৰ তলতীয়া নহয় আৰু আভ্যন্তৰীণভাৱেও ভাৰতবৰ্ষ কোনো বিশেষ শক্তিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নহয় ।
৫। কোন চনৰ কিমান সংখ্যক সংশোধনী অনুসৰি সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত ‘সমাজবাদী’ আৰু ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ শব্দ দুটা সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনী অনুসৰি এই শব্দ দুটা প্ৰস্তাৱনাত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে ।
৬। ‘অৰ্ধ যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ কাক বোলে?
উত্তৰ: যি শাসন ব্যৱস্থাত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য থকাৰ লগতে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ক্ষমতা অত্যন্ত বেছি থাকে অৰ্থাৎ এককৈন্দ্ৰিক চৰকাৰৰ লক্ষণো বিদ্যমান হয়, তাক ‘অৰ্ধ যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ (Quasi-federal) বোলা হয় । পণ্ডিতসকলে ভাৰতবৰ্ষক এনে নাম দিছে কাৰণ ইয়াত একাত্মক আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় দুয়োটাৰে মিশ্ৰণ দেখা যায় ।
৭। কোনকেইখন আইনে পৰাধীন ভাৰতবৰ্ষত সীমিত সংসদীয় পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে পৰাধীন ভাৰতবৰ্ষত সীমিত ৰূপত সংসদীয় চৰকাৰ পদ্ধতি আৰম্ভ কৰিছিল ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। ভাৰতবৰ্ষৰ সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত সংবিধানৰ আদৰ্শ কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনা হ’ল সংবিধানৰ দাপোণস্বৰূপ। ইয়াৰ মাজেৰে সংবিধানৰ লক্ষ্য আৰু আদৰ্শবোৰ তলত দিয়া ধৰণে প্ৰকাশ পাইছে:
জনতাৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা: ‘আমি ভাৰতীয় জনসাধাৰণে’ বুলি আৰম্ভ হোৱা বাক্যাংশই বুজায় যে সংবিধানৰ উৎস হ’ল জনসাধাৰণ ।
মূল নীতিসমূহ: প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখ থকা সার্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্রিক আৰু গণৰাজ্য—এই শব্দকেইটাই ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰৰ চৰিত্ৰ আৰু আদৰ্শ প্ৰকাশ কৰে ।
ন্যায় আৰু স্বাধীনতা: দেশৰ প্ৰতিজন নাগৰিকক সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায় প্ৰদান কৰাৰ সংকল্প ইয়াত ব্যক্ত কৰা হৈছে ।
সমতা আৰু ভাতৃত্ববোধ: প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰা, সুযোগৰ সমতা প্ৰদান কৰা আৰু দেশৰ ঐক্য-সংহতি অটুট ৰাখিবলৈ ভাতৃত্ববোধ বৃদ্ধি কৰাটো প্ৰস্তাৱনাৰ অন্যতম লক্ষ্য ।
২। ‘সাৰ্বভৌম’, ‘সমাজবাদী’, ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’, ‘গণতান্ত্ৰিক’ আৰু ‘গণৰাজ্য’ বুলিলে কি বুজা বহলাই লিখা।
উত্তৰ:
- সাৰ্বভৌম: ভাৰত এখন স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, যি আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিকভাৱে কোনো শক্তিৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নহয় ।
- সমাজবাদী: ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল সমাজত আয় আৰু মৰ্যাদাৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য নাথাকিব। উৎপাদনৰ আহিলাসমূহৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ আৰু মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ জৰিয়তে সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ব ।
- ধৰ্মনিৰপেক্ষ: ভাৰতত কোনো চৰকাৰী ধৰ্ম নাথাকিব। চৰকাৰৰ চকুত সকলো ধৰ্ম সমান আৰু ধৰ্মৰ নামত কোনো বৈষম্য কৰা নহ’ব ।
- গণতান্ত্ৰিক: দেশৰ শাসন ব্যৱস্থা জনসাধাৰণৰ নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হ’ব আৰু চৰকাৰ জনসাধাৰণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকিব ।
- গণৰাজ্য: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধানজন বংশানুক্ৰমিক নহৈ জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত হ’ব ।
৩। নেহৰুৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় প্ৰস্তাৱকেইটা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৪৬ চনৰ ১৩ ডিচেম্বৰত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে আগবঢ়োৱা উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় প্ৰস্তাৱসমূহৰ মূল বিষয়বোৰ হ’ল:
ভাৰতক এখন স্বাধীন, সাৰ্বভৌম আৰু গণৰাজ্য হিচাপে ঘোষণা কৰা ।
ভাৰতবৰ্ষ এখন ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ (Union of States) হ’ব ।
সকলো নাগৰিককে সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়, সমতা আৰু ধৰ্মীয় স্বাধীনতা প্ৰদান কৰা হ’ব ।
অনুসূচিত জাতি, জনজাতি আৰু সংখ্যালঘুসকলৰ বাবে সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা থাকিব ।
দেশৰ স্বাধীনতা, সাৰ্বভৌমত্ব আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া ।
বিশ্বশান্তি আৰু জনসাধাৰণৰ কল্যাণৰ বাবে ভাৰতে সহযোগিতা আগবঢ়াব ।
৪। ভাৰতবৰ্ষৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল:
ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ: সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদত ভাৰতক এখন 'ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ' বুলি অভিহিত কৰা হৈছে ।
শক্তিশালী কেন্দ্ৰ: আমেৰিকাৰ তুলনাত ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ অধিক শক্তিশালী। গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষমতা কেন্দ্ৰৰ হাতত থাকে ।
একক সংবিধান: সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে এখনমাত্ৰ সংবিধান আছে, ৰাজ্যসমূহৰ বাবে কোনো সুকীয়া সংবিধান নাই ।
এক-নাগৰিকত্ব: ইয়াত আমেৰিকাৰ দৰে দ্বৈত নাগৰিকত্ব নাই, সকলো ভাৰতীয়ই কেৱল ভাৰতৰহে নাগৰিক ।
ব্যতিক্ৰমধৰ্মী চৰিত্ৰ: ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰক পণ্ডিতসকলে 'অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰ' বা 'সহযোগিতামূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰ' বুলিও কয় ।
৫। ভাৰতবৰ্ষৰ সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ওপৰত ব্যাখ্যা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ সংসদীয় পদ্ধতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
- প্ৰতিনিধিত্বমূলক শাসন: এই ব্যৱস্থাত শাসনৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা জনপ্ৰতিনিধিৰ দ্বাৰা গঠিত সংসদৰ ওপৰত ন্যস্ত থাকে ।
- দ্বি-সদনীয় সংসদ: ভাৰতৰ সংসদ লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা—এই দুখন সদনেৰে গঠিত ।
- নিৰ্বাচিত ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান (ৰাষ্ট্ৰপতি) জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত হয়, যিটো ইংলেণ্ডৰ ৰজা বা ৰাণীৰ শাসনৰ পৰা পৃথক ।
- উত্তৰদায়ী চৰকাৰ: কাৰ্যপালিকা অৰ্থাৎ চৰকাৰ সদায় সংসদৰ ওচৰত আৰু অৱশেষত জনসাধাৰণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে ।
- ভাৰতীয়কৰণ: যদিও এই পদ্ধতি ইংলেণ্ডৰ আৰ্হিত লোৱা হৈছে, তথাপি ভাৰতৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই ইয়াক গ্ৰহণ কৰা হৈছে ।