১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :

১. চাৰ্বাকসকলে বেদৰ কৰ্তৃত্ব মানি লয় নে? [২০২৪]

উত্তৰ: নহয়, চাৰ্বাকসকলে বেদৰ কৰ্তৃত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰে (অশুদ্ধ/False)।

২. জৈনসকলৰ মতে, মুক্তি হৈছে আত্মাৰ বিনাশ— এই উক্তিটো শুদ্ধ নে অশুদ্ধ? [২০২৩]

উত্তৰ: অশুদ্ধ (মুক্তি মানে আত্মাৰ বিনাশ নহয়, কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা আত্মাৰ মুক্তি)।

৩. চাৰ্বাক দৰ্শনৰ মতে একমাত্ৰ প্ৰমাণ কি?

উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ (Perception)।

৪. চাৰ্বাকৰ মতে জগতৰ চাৰিটা ভূত বা উপাদান কি কি? [২০২৪]

উত্তৰ: ক্ষিতি (মাটি), অপ (পানী), তেজ (জুই), আৰু মৰুৎ (বায়ু)।

৫. চাৰ্বাকসকলে পঞ্চভূতৰ কোনটো উপাদান অস্বীকাৰ কৰে?

উত্তৰ: আকাশ (ব্যোম), কাৰণ ই প্ৰত্যক্ষগোচৰ নহয়।

৬. চাৰ্বাক দৰ্শনৰ সুখবাদক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: স্থূল বা ইন্দ্রিয়পৰায়ণ সুখবাদ (Crude/Gross Hedonism)।

৭. জৈন দৰ্শনৰ মতে 'অনন্ত ধৰ্মকং বস্তু' ধাৰণাটো কোনটো তত্ত্বৰ সৈতে জড়িত? [২০২৪]

উত্তৰ: অনেকান্তবাদ (Anekantavada) তত্ত্বৰ সৈতে।

৮. জৈনসকলে উল্লেখ কৰা যিকোনো দুটা মহাৱ্ৰতৰ নাম লিখা। [২০২৩]

উত্তৰ: অহিংসা আৰু সত্য।

৯. জৈন দৰ্শনৰ মতে জ্ঞানৰ আপেক্ষিকতাবাদ তত্ত্বটোক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: স্যাদবাদ (Syadvada)।

১০. জৈন দৰ্শনত 'দ্ৰব্য'ৰ প্ৰধান দুটা ভাগ কি কি?

উত্তৰ: জীৱ (চেতন) আৰু অজীৱ (অচেতন)।

১১. চাৰ্বাকসকলৰ মতে মানৱ জীৱনৰ চৰম পুৰুষাৰ্থ কি?

উত্তৰ: কাম (সুখ ভোগ)।

১২. জৈন দৰ্শনৰ সপ্তভঙ্গীনয়ৰ প্ৰথম বাক্যটো কি?

উত্তৰ: স্যাৎ অস্তি (সম্ভৱতঃ আছে)।

১৩. চাৰ্বাকসকলে অনুমানক স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ হিচাপে কিয় অস্বীকাৰ কৰে?

উত্তৰ: কাৰণ অনুমানৰ ভিত্তি 'ব্যাপ্তি জ্ঞান'ক প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰা নিশ্চিত কৰিব নোৱাৰি।

১৪. জৈন দৰ্শনৰ ত্ৰিৰত্ন কি কি?

উত্তৰ: সম্যক দৰ্শন (বিশ্বাস), সম্যক জ্ঞান, আৰু সম্যক চৰিত্ৰ।

১৫. চাৰ্বাক মতে আত্মা কি?

উত্তৰ: চৈতন্যবিশিষ্ট দেহেই আত্মা (দেহাত্মবাদ)।

বিভাগ ২: ৫০ শব্দৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :

১. চাৰ্বাকসকলৰ মতে জগতৰ চাৰিটা উপাদান কি কি ব্যাখ্যা কৰা। [২০২৪]

উত্তৰ: চাৰ্বাকসকল জড়বাদী। তেওঁলোকৰ মতে জগতখন কেৱল চাৰিটা ভৌতিক উপাদানেৰে গঠিত— মাটি, পানী, জুই আৰু বতাহ। আকাশ প্ৰত্যক্ষ কৰিব নোৱাৰি বাবে তেওঁলোকে ইয়াক অস্বীকাৰ কৰে। এই চাৰিটা উপাদানৰ বিভিন্ন অনুপাতত সংমিশ্ৰণৰ ফলতেই জড় জগত আৰু মানৱ শৰীৰৰ সৃষ্টি হয়।

২. জৈনসকলৰ দুই প্ৰকাৰৰ বন্ধন কি কি? [২০২৩]

উত্তৰ: জৈন দৰ্শন অনুসৰি বন্ধন দুই প্ৰকাৰৰ:

• ভাৱ বন্ধন: ৰাগ, দ্বেষ, মোহ আদি কু-প্ৰবৃত্তিৰ ফলত আত্মাৰ চেতনা কলুষিত হোৱা মানসিক অৱস্থা।

• দ্ৰব্য বন্ধন: এই মানসিক মলিনতাৰ বাবে ভৌতিক কৰ্মপৰমাণুসমূহ (Pudgala) আহি আত্মাৰ সৈতে বাস্তৱিকতে যুক্ত হোৱা অৱস্থা।

৩. চাৰ্বাকৰ চৈতন্য সম্পৰ্কীয় মতবাদ (দেহাত্মবাদ) চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: চাৰ্বাকৰ মতে দেহৰ পৰা পৃথক কোনো আত্মা নাই। পান, চূণ আৰু তামোল একেলগে চোবালে যেনেকৈ ৰঙা ৰং সৃষ্টি হয়, ঠিক তেনেকৈ চাৰিটা ভৌতিক উপাদান শৰীৰ আকাৰে মিলিত হ'লে চৈতন্যৰ উৎপত্তি হয়। দেহৰ মৃত্যুৰ লগে লগে চৈতন্যৰো বিনাশ ঘটে।

৪. জৈন দৰ্শনৰ 'অজীৱ' দ্ৰব্যৰ শ্ৰেণীবিভাজন লিখা।

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত চৈতন্যহীন দ্ৰব্যক 'অজীৱ' বোলা হয়। ই পাঁচ প্ৰকাৰৰ:

• পুদ্গল (ভৌতিক পদাৰ্থ),

• ধৰ্ম (গতিৰ সহায়ক),

• অধৰ্ম (স্থিতিৰ সহায়ক),

• আকাশ (স্থান দানকাৰী), আৰু

• কাল (সময় বা পৰিৱৰ্তনৰ কাৰক)।

৫. চাৰ্বাক সুখবাদৰ মূল কথা কি?

উত্তৰ: চাৰ্বাক নীতিশাস্ত্ৰৰ ভিত্তি হৈছে— "যাবৎ জীৱেৎ সুখং জীৱেৎ, ঋণং কৃত্বা ঘৃতং পিবেৎ" (যেতিয়ালৈকে জীয়াই থাকা সুখেৰে থাকা, প্ৰয়োজন হ'লে ধাৰ কৰি হ'লেও ঘিউ খোৱা)। তেওঁলোকৰ মতে পৰলোক বা মোক্ষৰ কোনো অস্তিত্ব নাই; সেয়েহে বৰ্তমান জীৱনত সৰ্বোচ্চ দৈহিক সুখ লাভ কৰাই মানুহৰ উদ্দেশ্য।

৬. জৈন দৰ্শনৰ পঞ্চ-মহাৱ্ৰত কি কি? [২০২৪]

উত্তৰ: জৈন সন্ন্যাসীসকলে কঠোৰভাৱে পালন কৰিবলগীয়া পাঁচটা মহাৱ্ৰত হ'ল: অহিংসা (কাৰো ক্ষতি নকৰা), সত্য (মিছা নকৈ সত্য কোৱা), অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য (ইন্দ্ৰিয় সংযম) আৰু অপৰিগ্ৰহ (সম্পত্তি বা বস্তুৰ প্ৰতি অনাসক্তি)।

৭. চাৰ্বাকসকলে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব কিয় অস্বীকাৰ কৰে?

উত্তৰ: চাৰ্বাকৰ মতে একমাত্ৰ প্ৰত্যক্ষই জ্ঞানৰ প্ৰমাণ। যিহেতু ঈশ্বৰক চকুৰে দেখা বা ইন্দ্ৰিয়ৰে প্ৰত্যক্ষ কৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে ঈশ্বৰ বুলি কোনো সত্তা নাই। জগতখন কোনো অলৌকিক শক্তিয়ে সৃষ্টি কৰা নাই, বৰঞ্চ জড় উপাদানসমূহৰ নিজস্ব স্বভাৱিক মিলনৰ ফলত জগতৰ সৃষ্টি হৈছে (স্বভাৱবাদ)।

৮. জৈন দৰ্শনত 'আস্ৰৱ' আৰু 'সংবৰ' মানে কি?

উত্তৰ:

• আস্ৰৱ: অজ্ঞানতা আৰু কামনাৰ ফলত কৰ্মৰ জড় পৰমাণুসমূহ আত্মাৰ দিশে প্ৰৱাহিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক আস্ৰৱ বোলে।

• সংবৰ: সংযম, সদাচাৰ আৰু ত্ৰিৰত্ন পালনৰ দ্বাৰা নতুন কৰ্মপৰমাণুৰ আত্মালৈ আগমন বন্ধ কৰা অৱস্থাক সংবৰ বোলে।

৯. জৈন দৰ্শনৰ 'নিৰ্জৰা' আৰু 'মোক্ষ'ৰ ধাৰণা কি?

উত্তৰ: তপস্যা আৰু কঠোৰ আত্মসংযমৰ দ্বাৰা পূৰ্বৰ সঞ্চিত কৰ্মপৰমাণুসমূহ ক্ষয় বা বিনাশ কৰাকে 'নিৰ্জৰা' বোলে। যেতিয়া সকলো কৰ্মৰ বন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হয়, তেতিয়া আত্মাই তাৰ বিশুদ্ধ অনন্ত জ্ঞান, অনন্ত দৰ্শন, অনন্ত শক্তি আৰু অনন্ত আনন্দ লাভ কৰে; ইয়াক 'মোক্ষ' বোলে।

১০. চাৰ্বাকৰ মতে ধৰ্ম আৰু মোক্ষ কিয় পুৰুষাৰ্থ নহয়?

উত্তৰ: চাৰ্বাকসকলে পৰম্পৰাগত চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ কেৱল 'অৰ্থ' আৰু 'কাম'ক মানি লয়। ধৰ্ম পুৰোহিতসকলৰ প্ৰতাৰণাৰ সৃষ্টি আৰু মোক্ষ কেৱল এটি কাল্পনিক ধাৰণা। দৈহিক মৃত্যুৱেই সকলো দুখৰ শেষ বা মুক্তি, তাৰ বাহিৰে কোনো অপাৰ্থিৱ মোক্ষ নাই।

১১. জৈন দৰ্শনত 'নয়' (Naya) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: জৈন দৰ্শন অনুসৰি কোনো এটা বস্তুৰ অনন্ত ধৰ্ম থাকে। কিন্তু সসীম মানৱীয় জ্ঞানেৰে একে সময়তে মাত্ৰ এটা বিশেষ দিশহে জানিব পৰা যায়। কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট দৃষ্টিকোণৰ পৰা লাভ কৰা বস্তুটোৰ এই আংশিক বা আপেক্ষিক জ্ঞানকে 'নয়' বোলা হয়।

১২. চাৰ্বাক মতে ব্যাপ্তি জ্ঞান প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰা কিয় সম্ভৱ নহয়?

উত্তৰ: ব্যাপ্তি হ'ল হেতু আৰু সাধ্যৰ সৰ্বজনীন, চৰ্তহীন সম্বন্ধ (যেনে: য'তেই ধোঁৱা, ত'তেই জুই)। প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰা আমি কেৱল বৰ্তমানৰ কিছুমান ঘটনা দেখিলেও অতীত আৰু ভৱিষ্যতৰ সকলো দেশ-কালৰ ধোঁৱা আৰু জুইৰ সম্বন্ধ প্ৰত্যক্ষ কৰিব নোৱাৰোঁ। সেয়ে প্ৰত্যক্ষৰ ভিত্তিত অনুমান নিশ্চিত হ'ব নোৱাৰে।

১৩. জৈন দৰ্শনৰ 'জীৱ'ৰ স্বৰূপ কি?

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত জীৱ হ'ল চৈতন্যময়, অমূৰ্ত আৰু সংবেদনশীল সত্তা। ই শৰীৰৰ আকাৰ অনুসৰি নিজকে প্ৰসাৰিত বা সংকুচিত কৰিব পাৰে (যেনে প্ৰদীপৰ পোহৰ সৰু বা ডাঙৰ কোঠাত বিয়পি পৰে)। প্ৰতিটো জীৱৰে মূল স্বভাৱ অনন্ত গুণসম্পন্ন।

১৪. চাৰ্বাকসকলৰ মতে বেদৰ মন্ত্ৰসমূহ কি?

উত্তৰ: চাৰ্বাকসকলে বেদক কঠোৰ সমালোচনা কৰি কৈছে যে বেদত ভণ্ডামি, স্ববিৰোধিতা আৰু পুনৰুক্তিৰে ভৰা। তেওঁলোকৰ মতে বেদৰ কোনো ঐশ্বৰিক ভিত্তি নাই; ই কেৱল ধূৰ্ত পুৰোহিত শ্ৰেণীটোৱে নিজৰ জীৱিকা উপাৰ্জন আৰু সমাজক শোষণ কৰিবলৈ কৰা এটা কৌশলহে।

১৫. জৈন দৰ্শনত 'অনুকম্পা' বা অহিংসাৰ তাৎপৰ্য কি?

উত্তৰ: জৈন ধৰ্মত অহিংসাক সৰ্বোচ্চ ধৰ্ম বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৱল মানুহ বা ডাঙৰ প্ৰাণীক আঘাত নকৰাই নহয়, ক্ষুদ্ৰাতিক্ষুদ্ৰ পোক-পতংগ, উদ্ভিদ আনকি মন-বাক্য-কৰ্মৰ দ্বাৰাও কোনো জীৱৰ প্ৰতি হিংসা বা অনিষ্ট নকৰাটোৱেই হ'ল অহিংসাৰ প্ৰকৃত নীতি।

বিভাগ ৩: ২০০ শব্দৰ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা):

১. চাৰ্বাক দৰ্শনৰ জ্ঞানতত্ত্ব বহলাই আলোচনা কৰা। [২০২৪]

উত্তৰ: ভাৰতীয় দৰ্শনত চাৰ্বাক জ্ঞানতত্ত্বই এক বৈপ্লৱিক আৰু চৰম বাস্তৱবাদী স্থান দখল কৰিছে। চাৰ্বাকসকলৰ মতে একমাত্ৰ প্ৰত্যক্ষই (Perception) হ'ল যথাৰ্থ জ্ঞান লাভৰ একমাত্ৰ নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণ। যিবোৰ বস্তু আমি আমাৰ পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ (চকু, কাণ, নাক, জিভা আৰু ছাল) দ্বাৰা অনুভৱ কৰিব নোৱাৰোঁ, সেইবোৰৰ কোনো বাস্তৱ অস্তিত্ব নাই।

চাৰ্বাকসকলে ন্যায় বা আন দৰ্শনসমূহে স্বীকাৰ কৰা অনুমান (Inference) প্ৰমাণক কঠোৰভাৱে খণ্ডন কৰিছে। অনুমানৰ মূল ভিত্তি হ'ল 'ব্যাপ্তি সম্বন্ধ' (হেতু আৰু সাধ্যৰ মাজৰ সৰ্বজনীন অপৰিহাৰ্য সম্পৰ্ক, যেনে: "য'তেই ধোঁৱা থাকে, ত'তেই জুই থাকে")। চাৰ্বাকৰ যুক্তি হ'ল— প্ৰত্যক্ষৰ সহায়ত আমি কেৱল কিছুমান বিশেষ স্থান আৰু সময়ৰ ধোঁৱা আৰু জুইৰ সহাৱস্থানহে দেখিব পাৰোঁ; কিন্তু অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ জগতৰ সকলো ধোঁৱা আৰু জুইৰ সম্পৰ্ক প্ৰত্যক্ষ কৰা মানুহৰ পক্ষে অসম্ভৱ। আকৌ ব্যাপ্তিক আন এটা অনুমানৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ কৰিব গ'লে 'অনৱস্থা দোষ' (Infinite Regress) দেখা দিয়ে। সেয়ে অনুমান কোনো স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ হ'ব নোৱাৰে; ই কেৱল সম্ভাৱনাহে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে, নিশ্চিত জ্ঞান দিব নোৱাৰে।

একেদৰে, তেওঁলোকে শব্দ প্ৰমাণকো (Testimony) অস্বীকাৰ কৰিছে। কাৰণ ব্যক্তিয়ে শব্দৰ অৰ্থ বুজিবলৈ আকৌ প্ৰত্যক্ষ বা অনুমানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। এনেদৰে অতি সংবেদনশীল আৰু প্ৰত্যক্ষবাদী দৃষ্টিভংগীৰে চাৰ্বাকে আধ্যাত্মিক জগতৰ সকলো তত্ত্ব নাকচ কৰি কেৱল ইন্দ্ৰিয়লব্ধ বাস্তৱতাকহে জ্ঞানৰ মূল ভিত্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

২. জৈন দৰ্শনৰ অনেকান্তবাদ তত্ত্বটো সমালোচনাত্মকভাৱে ব্যাখ্যা কৰা। [২০২৪]

উত্তৰ: জৈন অধিবিদ্যাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মতবাদ হ'ল অনেকান্তবাদ (Anekantavada)। জৈন দৰ্শন মতে, জগতৰ প্ৰতিটো বস্তু বা সত্তা অসীম ধৰ্ম বা গুণৰ অধিকাৰী— "অনন্ত ধৰ্মকং ৱস্তু"। বস্তু এটাৰ কেৱল বৰ্তমানৰ গুণেই নহয়, ইয়াৰ অতীত আৰু ভৱিষ্যতৰ বহু পৰিৱৰ্তনশীল পৰ্যায় (পৰ্য্যায়) থাকে।

জৈনসকলে বিশ্বাস কৰে যে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ কোনো বস্তুৱেই সম্পূৰ্ণৰূপে একক বা একমুখী নহয়। এটা বস্তুত একে সময়তে স্থায়িত্ব আৰু পৰিৱৰ্তনশীলতা— দুয়োটা ধৰ্মই বিদ্যমান। উদাহৰণস্বৰূপে, সোণৰ অলংকাৰ এটা ভাঙি আন এটা গঢ়িলে সোণ হিচাপে ই অপৰিৱৰ্তিত থাকে (দ্ৰব্য), কিন্তু অলংকাৰ হিচাপে ইয়াৰ ৰূপ সলনি হয় (পৰ্যায়)।

এই মতবাদৰ ঐতিহাসিক আৰু দাৰ্শনিক গুৰুত্ব অপৰিসীম:

• বৌদ্ধ আৰু বেদান্তৰ সমন্বয়: ই বৌদ্ধ দৰ্শনৰ 'ক্ষণিকবাদ' (সকলো পৰিৱৰ্তনশীল) আৰু উপনিষদ/বেদান্তৰ 'নিত্যতাবাদ'ৰ (সকলো চিৰন্তন ব্ৰহ্ম) চৰম সংঘাত দূৰ কৰি এক বাস্তৱবাদী সমন্বয় সাধন কৰে।

• সহনশীলতা আৰু উদাৰতা: অনেকান্তবাদে আমাক শিকায় যে কোনো এজন ব্যক্তিয়েই সত্যৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰী হ'ব নোৱাৰে। প্ৰতিটো মতৰে একোটা নিজস্ব তাৎপৰ্য থাকে।

সমালোচকসকলে (যেনে শঙ্কৰাচাৰ্য) ইয়াক স্ববিৰোধী আৰু সংশয়বাদী বুলি সমালোচনা কৰিলেও, অনেকান্তবাদ আধুনিক গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ, বৈচিত্ৰ্য আৰু বৌদ্ধিক সহনশীলতাৰ এক শ্ৰেষ্ঠ দাৰ্শনিক ভেটি।

৩. জৈন দৰ্শনৰ 'স্যাদবাদ' আৰু 'সপ্তভঙ্গীনয়' বহলাই লিখা।

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনৰ জ্ঞানতত্ত্বৰ মূল ভিত্তি হ'ল স্যাদবাদ (Syadvada), যি অনেকান্তবাদৰ তাত্ত্বিক প্ৰকাশ। যিহেতু জগতৰ বস্তুসমূহ অনন্ত ধৰ্মযুক্ত, সেয়েহে সসীম মানৱীয় বুদ্ধিয়ে কোনো বস্তুৰ এটা নিৰ্দিষ্ট দৃষ্টিকোণৰ পৰাহে জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰে। গতিকে আমাৰ প্ৰতিটো বিচাৰ বা বাক্যই আপেক্ষিক আৰু চৰ্তসাপেক্ষ। এই আপেক্ষিকতাক বুজাবলৈ জৈনসকলে প্ৰতিটো বাক্যৰ আগত 'স্যাৎ' (সম্ভৱতঃ বা কোনো এক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ কয়।

এই আপেক্ষিক জ্ঞানক সাতটা ভিন্ন বাক্যৰূপত প্ৰকাশ কৰা পদ্ধতিকেই সপ্তভঙ্গীনয় (Saptavangi Naya) বোলে:

১. স্যাৎ অস্তি: সম্ভৱতঃ বস্তুৰ অস্তিত্ব আছে (নিজস্ব স্থান, কাল, দ্ৰব্য আৰু ভাবৰ ফালৰ পৰা)।

২. স্যাৎ নাস্তি: সম্ভৱতঃ বস্তুৰ অস্তিত্ব নাই (অন্য স্থান, কাল বা উপাদানৰ ফালৰ পৰা)।

৩. স্যাৎ অস্তি চ নাস্তি চ: সম্ভৱতঃ ক্ৰমানুসাৰে বস্তুৰ অস্তিত্ব আছে আৰু নাই।

৪. স্যাৎ অবক্তব্যম্: সম্ভৱতঃ বস্তুৰ স্বৰূপ একেলগে বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি (অনিৰ্বচনীয়)।

৫. স্যাৎ অস্তি চ অবক্তব্যম্: সম্ভৱতঃ বস্তুৰ অস্তিত্ব আছে কিন্তু একে সময়তে বৰ্ণনাতীত।

৬. স্যাৎ নাস্তি চ অবক্তব্যম্: সম্ভৱতঃ বস্তুৰ অস্তিত্ব নাই আৰু ই বৰ্ণনাতীত।

৭. স্যাৎ অস্তি চ নাস্তি চ অবক্তব্যম্: সম্ভৱতঃ ক্ৰমানুসাৰে অস্তিত্ব আছে, নাই আৰু ই বৰ্ণনাতীত।

অন্ধ মানুহে হাতী চোৱাৰ উদাহৰণৰ দৰে, স্যাদবাদে মানুহক অন্ধ সংকীৰ্ণতা ত্যাগ কৰি সকলো দিশ বুজি সত্যক গ্ৰহণ কৰিবলৈ পথ দেখুৱায়।

৪. চাৰ্বাকৰ জড়বাদ আৰু ঈশ্বৰ তথা আত্মাৰ অস্বীকাৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: চাৰ্বাক দৰ্শন ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ চৰম জড়বাদী (Materialist) আৰু নাস্তিক্যবাদী ধাৰা। তেওঁলোকৰ মতে জড় পদাৰ্থই হৈছে জগতৰ একমাত্ৰ মৌলিক সত্তা। জগতখন মাটি, পানী, জুই আৰু বতাহ— এই চাৰিটা পদাৰ্থৰ স্বাভাৱিক যান্ত্ৰিক সংমিশ্ৰণৰ ফল।

ঈশ্বৰৰ অস্বীকাৰ:

চাৰ্বাকৰ মতে ঈশ্বৰৰ ধাৰণা সম্পূৰ্ণ ভিত্তিহীন। জগত সৃষ্টি বা পৰিচালনাৰ বাবে কোনো সৰ্বশক্তিমান সৃষ্টিকৰ্তাৰ প্ৰয়োজন নাই। জড় উপাদানসমূহৰ নিজস্ব স্বভাৱতেই (স্বভাৱবাদ) সৃষ্টি আৰু স্থিতি নিহিত হৈ থাকে, যেনে পানীৰ স্বভাৱ শীতল আৰু জুইৰ স্বভাৱ উত্তপ্ত। সেয়েহে পৃথিৱী কোনো সচেতন 'ডিজাইন'ৰ ফচল নহয়। মন্দিৰ, পূজা আৰু যাগ-যজ্ঞ কেৱল পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ জীৱিকা ৰক্ষাৰ অন্ধবিশ্বাসহে।

আত্মাৰ অস্বীকাৰ (দেহাত্মবাদ):

আধ্যাত্মিক দৰ্শনে বিশ্বাস কৰা চিৰন্তন, শৰীৰৰ পৰা পৃথক আত্মাৰ ধাৰণাক চাৰ্বাকে নস্যাৎ কৰে। তেওঁলোকৰ মতে চৈতন্য বিশিষ্ট শৰীৰেই হ'ল আত্মা— "চৈতন্যবিশিষ্টঃ কায়ঃ এৱ আত্মা"। যিদৰে কেঁচা তামোল, চূণ আৰু পাণ একেলগে চোবালে ৰঙা ৰং ওলায়, ঠিক তেনেদৰে চাৰিটা জড় ভূতৰ বিশেষ সংমিশ্ৰণত শৰীৰত চৈতন্যৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটে। দেহৰ মৃত্যুৰ লগে লগে চৈতন্য চিৰদিনৰ বাবে শেষ হৈ যায়। গতিকে পুনৰ্জন্ম, স্বৰ্গ-নৰক বা পৰলোকৰ কোনো অস্তিত্ব নাই।

৫. জৈন দৰ্শনত বন্ধন আৰু মুক্তিৰ (Bondage and Liberation) ধাৰণাটো আলোচনা কৰা। [২০২৩]

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত মানৱ জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য আৰু নৈতিক সাধনাক বুজিবলৈ বন্ধন আৰু মুক্তিৰ ধাৰণা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

বন্ধনৰ স্বৰূপ:

জৈনসকলৰ মতে স্বভাৱগতভাৱে প্ৰতিটো আত্মাই (জীৱ) অনন্ত জ্ঞান, অনন্ত শক্তি আৰু আনন্দময়। কিন্তু যেতিয়া মানুহৰ মনত অজ্ঞানতা আৰু ক্ৰোধ, অহংকাৰ, মায়া, লোভ আদি চাৰিটা প্ৰধান আসক্তি (কষায়) ওপজে, তেতিয়া আত্মাই চুম্বকৰ দৰে কৰ্মৰ জড় পৰমাণুক নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াক আস্ৰৱ বোলে। যেতিয়া এই ভৌতিক কৰ্মপৰমাণুসমূহ আত্মাৰ সৈতে মিলি আত্মাৰ প্ৰকৃত জ্যোতিক ঢাকি পেলায়, তাকে বন্ধন (Bondage) বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ— মানসিক কলুষতা বা 'ভাৱ বন্ধন' আৰু বাস্তৱ কৰ্মপৰমাণুৰ সংযোগ বা 'দ্ৰব্য বন্ধন'।

মুক্তি বা মোক্ষ:

বন্ধনৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ দুটা স্তৰৰ প্ৰয়োজন:

১. সংবৰ: সাধনা আৰু সংযমৰ দ্বাৰা আত্মালৈ নতুন কৰ্মপৰমাণুৰ আগমন সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰা।

২. নিৰ্জৰা: কঠোৰ তপস্যা আৰু ব্ৰতৰ দ্বাৰা আত্মাত পূৰ্বৰে পৰা জমা হৈ থকা পুৰণি কৰ্মপৰমাণুসমূহ ধ্বংস কৰা।

যেতিয়া আত্মা সকলো কৰ্মবন্ধনৰ পৰা চিৰতৰে মুক্ত হয়, তেতিয়া আত্মাই মোক্ষ (Liberation) লাভ কৰে। মুক্ত আত্মা সংসাৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্ত হৈ লোকাকাশৰ শীৰ্ষদেশত অৱস্থিত 'সিদ্ধশিলা'লৈ গমন কৰে আৰু তাতেই চিৰকাল 'অনন্ত চতুষ্টয়' (অনন্ত জ্ঞান, অনন্ত দৰ্শন, অনন্ত সুখ আৰু অনন্ত শক্তি) ভোগ কৰি বাস কৰে।

৬. চাৰ্বাক দৰ্শনৰ সুখবাদ (Hedonism) আৰু নৈতিকতাৰ এক সমালোচনাত্মক বিৱৰণ দিয়া। [২০২৩]

উত্তৰ: চাৰ্বাক নীতিশাস্ত্ৰৰ মূল ভিত্তি হ'ল স্থূল বা দৈহিক সুখবাদ (Egoistic Gross Hedonism)। যিহেতু জীৱনটো ক্ষণভঙ্গুৰ আৰু মৃত্যুৰ পিছত পুনৰ্জন্ম বা পৰলোক বুলি একো নাই, সেয়েহে বৰ্তমানে লাভ কৰা পাৰ্থিৱ ইন্দ্ৰিয়সুখেই জীৱনৰ সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য।

চাৰ্বাকসকলে কয় যে গোলাপত কাঁইট থাকে বুলি কোনোবাই গোলাপ নলব নেকি? মাছত কাঁটা থাকে বাবে কোনেও মাছ খোৱা এৰি নিদিয়ে। ঠিক তেনেদৰে জীৱনত দুখ আছে বুলিয়েই কোনো ব্যক্তিয়ে সুখ উপভোগ কৰাৰ পৰা আঁতৰি থকাটো মূৰ্খামি। তেওঁলোকৰ নীতি হ'ল— ভৱিষ্যতৰ অনিশ্চিত স্বৰ্গসুখৰ আশাত বৰ্তমানৰ নিশ্চিত সুখ বিসৰ্জন দিয়া অনুচিত ("কাইলৈৰ ময়ূৰতকৈ আজিৰ পাৰটোৱেই ভাল")।

সমালোচনা:

ভাৰতীয় আৰু পাশ্চাত্য উভয় দাৰ্শনিকসকলে চাৰ্বাক সুখবাদক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছে:

• স্বাৰ্থপৰতা আৰু সামাজিক বিশৃংখলতা: চাৰ্বাকৰ চৰম আত্মকেন্দ্ৰিক সুখবাদে সমাজৰ ত্যাগ, পৰোপকাৰ আৰু দয়াৰ বান্ধোন শিথিল কৰে। সকলোৱে নিজৰ দৈহিক সুখ বিচাৰিলে সমাজত বিশৃংখলতা আহিব।

• মানৱীয় মৰ্যাদাৰ অৱনতি: কেৱল খোৱা-লোৱা আৰু ইন্দ্ৰিয় ভোগক জীৱনৰ উদ্দেশ্য বুলি ধৰিলে মানুহ আৰু পশুৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাথাকে। কলা, সাহিত্য আৰু নিঃস্বাৰ্থ প্ৰেমৰ উচ্চ মানৱীয় আনন্দক চাৰ্বাকে আওকাণ কৰিছে।

৭. জৈন দৰ্শনৰ 'দ্ৰব্য'ৰ (Substance) তত্ত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত বাস্তৱ জগতৰ উপাদানসমূহক বুজিবলৈ 'দ্ৰব্য'ৰ ধাৰণাটো কেন্দ্ৰীয় স্থানত আছে। জৈন সূত্ৰ অনুসৰি, "গুণপৰ্যায়ৱৎ দ্ৰব্যম্"— অৰ্থাৎ যি গুণ আৰু পৰ্যায়যুক্ত, সিয়েই দ্ৰব্য। গুণ হ'ল বস্তুৰ চিৰন্তন অপৰিৱৰ্তনীয় বৈশিষ্ট্য আৰু পৰ্যায় হ'ল ইয়াৰ পৰিৱৰ্তনশীল অৱস্থা।

জৈনসকলে দ্ৰব্যক মূলতঃ দুটা প্ৰধান ভাগত বিভক্ত কৰিছে:

১. জীৱ (Jiva): ই হ'ল চৈতন্যময়, সচেতন আৰু সংবেদনশীল সত্তা। সংসাৰত অসীম সংখ্যক জীৱ আছে। মুক্ত অৱস্থাত জীৱ সৰ্বোচ্চ জ্যোতিৰ্ময় হয় আৰু বন্ধন অৱস্থাত ই নিজৰ কৰ্ম অনুসৰি বিভিন্ন শৰীৰ ধাৰণ কৰে।

২. অজীৱ (Ajiva): চেতনাৰহিত সকলো জড় পদাৰ্থই অজীৱ। ইয়াক পাঁচটা ভাগত ভগোৱা হৈছে:

• পুদ্গল: স্পৰ্শ, ৰস, গন্ধ আৰু বৰ্ণযুক্ত ভৌতিক পদাৰ্থ।

• ধৰ্ম: গতিশীল বস্তুক গতি কৰাত সহায় কৰা মাধ্যম (যেনে মাছক সাঁতুৰিবলৈ পানী)।

• অধৰ্ম: স্থিতি বা জিৰণি লোৱাত সহায় কৰা মাধ্যম (যেনে পথিকক জিৰণি ল'বলৈ গছৰ ছাঁ)।

• আকাশ: সকলো দ্ৰব্যক স্থান বা অৱকাশ প্ৰদান কৰা অনস্ত সত্তা।

• কাল: পৰিৱৰ্তন, স্থায়িত্ব আৰু সময়ৰ ধাৰণা দিয়া দ্ৰব্য।

এনেদৰে জৈন দৰ্শনে এক বহুত্ববাদী বাস্তৱবাদ (Pluralistic Realism) প্ৰতিষ্ঠা কৰে য'ত জগতখন অসংখ্য স্বাধীন জীৱ আৰু অজীৱৰ সমষ্টি।

৮. ভাৰতীয় চিন্তাধাৰাত চাৰ্বাক দৰ্শনৰ স্থান আৰু তাৎপৰ্য নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত বৈদিক দৃষ্টিভংগীত চাৰ্বাক দৰ্শনক এক নাস্তিক্য আৰু বস্তুবাদী ধাৰা বুলি সমালোচনা কৰা হ'লেও, ভাৰতীয় দৰ্শনৰ বিকাশত ইয়াৰ স্থান অতি অনন্য আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।

তাৎপৰ্যসমূহ:

• অন্ধবিশ্বাস আৰু পুৰোহিতবাদৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ: বৈদিক যুগৰ শেষৰ ফালে যাগ-যজ্ঞ, পশু বলি আৰু পুৰোহিতসকলৰ আধিপত্যই সমাজত শোষণৰ সৃষ্টি কৰিছিল। চাৰ্বাকেই পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে যুক্তিবাদী প্ৰশ্ন তুলি এই অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰিছিল।

• যুক্তিবাদ আৰু প্ৰত্যক্ষৰ বিকাশ: চাৰ্বাকৰ কঠোৰ জ্ঞানতাত্ত্বিক সমালোচনাই আন আন আস্তিক দৰ্শনসমূহক (যেনে ন্যায়, বৈশেষিক, বেদান্ত) নিজৰ নিজৰ প্ৰমাণ আৰু যুক্তি অধিক সূক্ষ্ম আৰু দৃঢ় কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।

• প্ৰাকৃতিক আৰু বিজ্ঞানমুখী দৃষ্টিভংগী: চাৰ্বাকে কোনো অলৌকিক শক্তি বা ঈশ্বৰীয় ইচ্ছাক স্বীকাৰ নকৰি প্ৰকৃতিৰ পৰিঘটনাৰ ব্যাখ্যা প্ৰাকৃতিক কাৰণৰ দ্বাৰা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, যিটো আধুনিক বিজ্ঞানমনস্কতাৰ প্ৰথম মাইলৰ খুঁটি।

মুঠৰ ওপৰত, চাৰ্বাক দৰ্শন ভাৰতীয় চিন্তাজগতৰ এনে এক সুস্থ তৰ্কশীল ধাৰা আছিল, যিয়ে অন্ধ ধৰ্মান্ধতাৰ বিপৰীতে মুক্ত চিন্তা আৰু প্ৰশ্ন কৰাৰ সাহস যোগাইছিল।

৯. জৈন ত্ৰিৰত্ন আৰু ইয়াৰ নৈতিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত সংসাৰৰ বন্ধন আৰু দুখৰ পৰা মুক্তি লাভৰ বাবে তিনিটা সাধনাক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছে, যাক একেলগে ত্ৰিৰত্ন (Three Jewels) বোলা হয়। এই তিনিটা হ'ল:

১. সম্যক দৰ্শন (Right Faith): জৈন তীৰ্থঙ্কৰসকলৰ উপদেশ আৰু তত্ত্বসমূহৰ প্ৰতি কোনো অন্ধবিশ্বাস নথকাকৈ শুদ্ধ আৰু আন্তৰিক শ্ৰদ্ধা ৰখাই হ'ল সম্যক দৰ্শন। ই সংশয় আৰু ভ্ৰম দূৰ কৰে।

২. সম্যক জ্ঞান (Right Knowledge): জগতৰ জীৱ আৰু অজীৱৰ স্বৰূপ আৰু বাস্তৱতাৰ সঠিক, নিৰ্ভুল আৰু নিঃসংশয় জ্ঞান লাভ কৰাই হ'ল সম্যক জ্ঞান। অনেকান্তবাদ আৰু স্যাদবাদে এই জ্ঞানক পথ প্ৰদৰ্শন কৰে।

৩. সম্যক চৰিত্ৰ (Right Conduct): জ্ঞানেৰে নিৰ্ধাৰিত সৎ পথত নিজৰ জীৱন পৰিচালনা কৰা আৰু পঞ্চ-মহাৱ্ৰত (অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ) নিষ্ঠাৰে পালন কৰাই হ'ল সম্যক চৰিত্ৰ।

নৈতিক গুৰুত্ব:

জৈন দৰ্শনৰ মতে এই তিনিটা ৰত্ন পৰস্পৰ বিচ্ছিন্ন নহয়। সম্যক বিশ্বাস অবিহনে জ্ঞান সম্ভৱ নহয় আৰু জ্ঞান অবিহনে সৎ চৰিত্ৰ গঢ় লৈ উঠিব নোৱাৰে। এই ত্ৰিৰত্নৰ অনুশীলনে মানুহৰ মনৰ লোভ, ক্ৰোধ আৰু অহংকাৰ নাশ কৰি ব্যক্তিক আধ্যাত্মিক পৱিত্ৰতা আৰু চিৰন্তন মোক্ষৰ দিশে লৈ যায়।

১০. চাৰ্বাক আৰু জৈন দৰ্শনৰ তুলনামূলক পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: চাৰ্বাক আৰু জৈন— দুয়োটা দৰ্শনকেই বৈদিক কৰ্তৃত্ব অস্বীকাৰ কৰাৰ বাবে 'অবৈদিক বা নাস্তিক' পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্গত কৰা হয় যদিও তেওঁলোকৰ মূল তত্ত্বত বিস্তৰ পাৰ্থক্য আছে:

এনেদৰে চাৰ্বাক যদি চৰম ভৌতিকতাবাদী আছিল, জৈন দৰ্শন আছিল এক গভীৰ আধ্যাত্মিক আৰু নৈতিক বাস্তৱবাদ।

One-Mark Questions and Answers

1. What is Cārvāka philosophy?

Answer: Cārvāka is an ancient Indian materialistic and atheistic school which accepts the physical world as primary and gives importance to direct perception.

2. What is the only valid source of knowledge according to Cārvāka?

Answer: Perception (Pratyakṣa) is regarded as the only reliable source of valid knowledge by Cārvāka.

3. What does Cārvāka mean by materialism?

Answer: Cārvāka materialism means that matter is the fundamental reality and that there is no separate spiritual reality such as an eternal soul or God.

4. Name the four elements accepted by Cārvāka.

Answer: The four elements are earth, water, fire and air. Cārvāka does not accept an independently existing spiritual substance.

5. Does Cārvāka accept the existence of God?

Answer: No. Cārvāka rejects God because God cannot be established through direct perception.

6. Does Cārvāka accept an independent soul?

Answer: No. Cārvāka does not accept an eternal soul separate from the body. Consciousness is understood as arising from the material body.

7. What is Hedonism?

Answer: Hedonism is the ethical view that pleasure is an important or primary aim of human life. Cārvāka is traditionally associated with a this-worldly form of hedonism.

8. According to Cārvāka, what is the nature of consciousness?

Answer: Consciousness is regarded as a product or emergent property of the material body rather than an independent soul.

9. What is Anekāntavāda?

Answer: Anekāntavāda is the Jain doctrine that reality is many-sided and cannot be completely understood from only one viewpoint.

10. What is Syādvāda?

Answer: Syādvāda is the Jain doctrine of conditional or standpoint-based predication, according to which a statement is true from a particular standpoint or in particular conditions.

11. What is Saptabhaṅgī?

Answer: Saptabhaṅgī is the sevenfold method of predication in Jain philosophy based on Syādvāda.

12. What are the two kinds of bondage discussed by the Jainas? (2023)[PYQ]

Answer: Jain philosophy discusses physical/material bondage through karmic matter and mental or spiritual bondage associated with passions and attachment.

13. Name any two great vows (Mahāvratas) of Jainism. (2023)[PYQ]

Answer: Two Mahāvratas are Ahimsa (non-violence) and Satya (truthfulness).

14. What is Dravya?

Answer: Dravya means substance or reality. Jain philosophy explains reality through enduring substances possessing qualities and changing modes.

15. What is liberation according to Jainism?

Answer: Liberation is the complete freedom of the soul from karmic bondage, resulting in freedom from the cycle of birth and rebirth.

PART II — 15 Short-Answer Questions

Approximately 50 words each

1. Explain Cārvāka's theory of knowledge.

Answer: Cārvāka accepts perception (pratyakṣa) as the only dependable source of knowledge. Knowledge gained directly through the senses is considered certain. Cārvāka rejects inference and verbal testimony as independent sources because they may involve uncertainty. Thus, its epistemology is strongly empirical and gives primary importance to direct experience.

2. Why does Cārvāka reject inference?

Answer: Cārvāka rejects inference as an independently valid source because inference moves from what is observed to what is not observed. It depends upon vyāpti, or universal concomitance, which Cārvāka considers impossible to establish with complete certainty through perception. Therefore, inference may be useful in practice but is not absolutely reliable as knowledge.

3. Explain Cārvāka's materialism.

Answer: Cārvāka maintains that the physical world is fundamental reality. It recognizes four material elements—earth, water, fire and air. Living bodies and their activities arise from material combinations. Consciousness is not an independent spiritual substance but a product associated with the organized material body.

4. Why does Cārvāka deny God?

Answer: Cārvāka denies God because God cannot be directly perceived. Since perception is regarded as the only reliable means of knowledge, an imperceptible creator cannot be established as a fact. Cārvāka therefore explains the world through material elements rather than through a divine creator.

5. Explain the Cārvāka denial of the soul.

Answer: Cārvāka does not accept an eternal soul existing independently of the body. Consciousness is closely connected with the living body and disappears when the body ceases to function. Thus, Cārvāka rejects the traditional idea of an immortal soul surviving bodily death.

6. Explain Cārvāka ethics.(2023)

Answer: Cārvāka ethics is generally described as hedonistic and this-worldly. Since Cārvāka rejects an afterlife, heaven and an immortal soul, it gives importance to happiness and pleasure in the present life. However, this should not be understood simply as uncontrolled pleasure; practical well-being is also important in human life.

7. What is the Cārvāka view of pleasure?

Answer: Cārvāka gives an important place to pleasure because human beings experience pleasure in this life. Since it rejects a supernatural world and future liberation, human aims are understood mainly in relation to worldly existence. Pleasure and material well-being therefore become important features of its ethical outlook.

8. What is Anekāntavāda?

Answer: Anekāntavāda means non-one-sidedness. Jain philosophers argue that reality possesses many aspects and that no ordinary single statement can express its complete nature. A person should therefore avoid treating one limited viewpoint as the whole truth. This doctrine provides the philosophical basis for Jain perspectivism.

9. Explain Syādvāda.

Answer: Syādvāda is the doctrine of conditional predication. The word syāt indicates “from a particular standpoint” or “in some respect.” A statement may be correct under one condition and different under another. Thus, Syādvāda recognizes the complexity and many-sidedness of reality.

10. What is Saptabhaṅgī-naya?

Answer: Saptabhaṅgī means the sevenfold way of making conditional judgments. Jain logic explains that an object can be described as existing, not existing, both, or indescribable, with further combinations. These judgments are qualified by syāt, showing that they are made from particular standpoints.

11. Write a short note on Jain concept of Bondage. (2023)[PYQ]

Answer: According to Jainism, the soul becomes bound because of the influx and attachment of karmic matter. Passions such as attachment, hatred and delusion encourage karmic bondage. Bondage keeps the soul within the cycle of birth and rebirth. Liberation requires stopping karmic influx and removing already accumulated karma.

12. What is Dravya in Jain philosophy?

Answer: Dravya means substance or enduring reality. Jain philosophy distinguishes substance from its qualities and modes. A substance possesses continuity while its modes may change. This allows Jainism to explain both permanence and change without completely denying either.

13. Explain the Jain idea of liberation.

Answer: Jain liberation means complete freedom from karmic bondage and rebirth. The soul becomes free by stopping the influx of new karma and eliminating previously accumulated karma. Right faith, right knowledge and right conduct form the basic path toward liberation. The liberated soul possesses unobstructed knowledge.

14. What is the relationship between Anekāntavāda and Syādvāda?

Answer: Anekāntavāda states that reality is many-sided, while Syādvāda provides a logical method for expressing this many-sided reality. Because no ordinary statement captures every aspect of an object, statements should be qualified by a standpoint. Thus, Syādvāda is closely connected with Anekāntavāda.

15. Why is Jain philosophy called a philosophy of many-sided reality?

Answer: Jainism calls reality many-sided because an object has different qualities, relations and modes. One person may describe one aspect correctly while another describes a different aspect correctly. Neither limited description necessarily represents the entire reality. This idea is expressed through Anekāntavāda and Syādvāda.

PART III — 10 Long-Answer Questions

1. Explain Cārvāka's theory of knowledge. (2024)[PYQ]

Answer: Cārvāka's epistemology is based on a strong emphasis on direct experience. The Cārvāka school accepts Pratyakṣa or perception as the principal and dependable source of valid knowledge. According to this view, what is directly experienced through the senses provides the strongest basis for knowledge.

Cārvāka is especially critical of inference (anumāna). An inference proceeds from an observed fact to an unobserved fact. For example, seeing smoke and concluding that there is fire involves a universal relationship between smoke and fire. Cārvāka argues that such universal relationships cannot be established with absolute certainty because we cannot observe every possible case. Hence inference cannot provide the same certainty as direct perception.

Cārvāka also rejects verbal testimony (śabda) as an independent source when it claims knowledge of things that cannot be perceived. This criticism is particularly important in its rejection of unverifiable religious claims.

Thus, Cārvāka epistemology is empirical and materialistic. Its central principle may be summarized as:

Pratyakṣa → direct perception → primary source of knowledge.

Its opponents criticized this position because reasoning itself appears necessary to defend the claim that only perception is valid.

2. Discuss Cārvāka materialism and its denial of God and soul.

Answer: Cārvāka is one of the most important materialistic traditions of ancient Indian philosophy. It maintains that the physical world is the basic reality. According to the traditional presentation of Cārvāka thought, the material world is constituted from earth, water, fire and air.

Cārvāka does not accept an independent spiritual reality beyond what can be established through experience. Therefore, it rejects the existence of an eternal God as the creator of the universe. Since God cannot be directly perceived, Cārvāka considers the claim of God's existence unsupported by its accepted method of knowledge.

Similarly, Cārvāka denies an immortal soul separate from the body. Consciousness is understood as arising from the organization or combination of material elements. When the body ceases to function, consciousness also ceases.

This materialism is closely connected with Cārvāka's rejection of heaven, hell, rebirth and post-mortem existence. The philosophical emphasis consequently falls upon the present physical life.

Therefore, Cārvāka presents a naturalistic explanation of human existence: matter is fundamental, consciousness is associated with the body, and supernatural entities cannot be accepted without adequate evidence.

3. Explain Cārvāka's Hedonism and ethical theory.

Answer: Cārvāka ethics is generally characterized as hedonistic and this-worldly. Its ethical outlook follows naturally from its materialism and rejection of an immortal soul, afterlife and supernatural rewards or punishments.

If human beings have only this present life, then happiness and pleasure experienced in this world become important aims of human existence. Cārvāka therefore gives considerable importance to pleasure and material well-being. It does not make liberation from rebirth the highest goal because it does not accept rebirth or an eternal soul in the traditional sense.

However, Cārvāka hedonism should not simply be understood as a command to seek every pleasure without thought. Pleasure must be considered in relation to the realities of ordinary life. Human beings naturally seek happiness and avoid suffering, and practical considerations influence how pleasure can be obtained.

The Cārvāka position is therefore closely related to its materialism:

Materialism → rejection of afterlife → emphasis on present life → importance of happiness and pleasure.

Critics objected that an excessive emphasis on pleasure could weaken moral discipline. Nevertheless, historically Cārvāka remains significant because it provides a distinctly this-worldly and naturalistic approach to ethics.

4. Critically explain the Jain theory of Anekāntavāda. (2024)[PYQ]

Answer: Anekāntavāda is one of the central doctrines of Jain philosophy. The term means non-one-sidedness. According to Jainism, reality has many aspects, qualities and modes. Therefore, no ordinary individual statement can completely describe reality from every possible standpoint.

For example, an object may possess a particular quality when viewed from one standpoint, while the same object may lack that quality when viewed from another standpoint. Both statements may be meaningful if their conditions and standpoints are properly understood.

Anekāntavāda therefore teaches intellectual caution. It prevents us from assuming that our limited viewpoint represents the whole of reality. This doctrine is closely related to Syādvāda, according to which judgments are expressed conditionally, and Saptabhaṅgī, the sevenfold method of predication.

Critical evaluation :

The strength of Anekāntavāda is that it recognizes the complexity of reality and encourages tolerance toward different viewpoints. It can also discourage dogmatism.

However, critics have questioned whether accepting apparently conflicting statements from different standpoints can create logical difficulty. If every view is qualified, it may become difficult to establish an absolutely certain ordinary judgment.

Despite these criticisms, Anekāntavāda remains a major contribution of Jain philosophy to Indian theories of knowledge and logic.

5. Explain Syādvāda and Saptabhaṅgī-naya.

Answer: Syādvāda is the Jain doctrine of conditional predication. The term syāt indicates that a statement is true from a particular standpoint or under particular conditions. It is closely connected with Anekāntavāda, the doctrine that reality is many-sided.

Since an object has many aspects, Jain thinkers argue that a single unconditional statement may fail to express the complete nature of that object. Syādvāda therefore qualifies judgments according to standpoint.

The systematic expression of this doctrine is called Saptabhaṅgī, or the sevenfold predication. The seven forms are commonly expressed as:

1. In some respect, it is.
2. In some respect, it is not.
3. In some respect, it is and is not.
4. In some respect, it is indescribable.
5. In some respect, it is and is indescribable.
6. In some respect, it is not and is indescribable.
7. In some respect, it is, is not, and is indescribable.

These are not seven completely separate truths about an object. They are conditional ways of describing reality from different perspectives.

Thus, Syādvāda provides the logical method through which the many-sided nature of reality expressed by Anekāntavāda can be communicated.

6. Explain the concept of Dravya in Jain philosophy.

Answer: In Jain philosophy, Dravya means substance or enduring reality. Jain ontology attempts to explain both permanence and change by distinguishing a substance from its qualities and changing modes.

A substance possesses a degree of continuity, while its modes may undergo change. Thus, Jain philosophy does not have to choose completely between the ideas that everything is permanent and everything is constantly changing. The same reality can be understood as enduring in one respect and changing in another. This approach is closely connected with Anekāntavāda.

Jain philosophy traditionally speaks of six substances (dravya):

1. Jīva — living or conscious substance
2. Pudgala — matter
3. Dharma — medium of motion
4. Adharma — medium of rest
5. Ākāśa — space
6. Kāla — time

Among these, Jīva is conscious, while the others are non-conscious in the relevant Jain classification.

The concept of Dravya is important because it helps Jainism explain the relationship between permanence, change, qualities and modes. It also supports the broader Jain understanding that reality is complex and cannot be adequately explained from only one standpoint.

7. Explain the Jain concept of bondage. (2023)[PYQ]

Answer: According to Jain philosophy, the soul or jīva is naturally characterized by consciousness and possesses the potential for unobstructed knowledge. However, the soul becomes associated with karmic matter, and this association is called bondage.

Jain philosophy explains bondage through the process of karmic influx. Actions, passions and mental attitudes such as attachment, hatred and delusion contribute to the accumulation of karma. The karmic matter becomes connected with the soul and restricts its natural capacities.

Bondage is therefore not merely a physical chain. It is a spiritual condition in which the soul remains caught in the cycle of birth and rebirth.

The process can be represented simply as:

Passions and activities → karmic influx → karmic bondage → rebirth

The Jain path aims to reverse this process. New karmic influx must be stopped, and previously accumulated karma must be removed through ethical discipline, self-control and spiritual practice.

Thus, bondage is the principal obstacle to liberation. Understanding the nature of bondage is important because Jain ethics and spiritual practices are directed toward freeing the soul from karmic limitations.

8. Explain the Jain concept of liberation.

Answer: In Jain philosophy, liberation (mokṣa) means complete freedom of the soul from karmic bondage and the cycle of birth and rebirth. The soul is regarded as capable of attaining unobstructed knowledge, but karmic matter limits its natural powers.

Liberation requires two important processes: stoppage of new karmic influx and removal of already accumulated karma. Ethical discipline, self-control, renunciation and spiritual purification are therefore essential.

The Jain path is traditionally summarized through Right Faith, Right Knowledge and Right Conduct. These help a person overcome ignorance, attachment and harmful actions.

Jainism gives great importance to Ahimsa, or non-violence, together with self-discipline and detachment. The aim is not simply to obtain worldly happiness but to free the soul completely from karmic limitations.

When all karmic bondage is removed, the soul reaches its liberated state. It is no longer subject to ordinary birth and rebirth and possesses unobstructed knowledge.

Thus: Right Faith + Right Knowledge + Right Conduct → removal of karma → liberation.

Liberation is therefore the highest spiritual goal of Jain philosophy.

9. Discuss the relationship between Anekāntavāda, Syādvāda and Saptabhaṅgī.

Answer: Anekāntavāda, Syādvāda and Saptabhaṅgī are closely related doctrines in Jain philosophy.

Anekāntavāda is the philosophical doctrine of many-sided reality. It states that an object has many aspects and that ordinary human knowledge usually grasps only particular aspects of reality.

Syādvāda is the method of expressing judgments according to particular conditions or standpoints. The word syāt indicates that a statement should be understood as qualified rather than as an unconditional description of the whole of reality.

Saptabhaṅgī is the systematic sevenfold form in which such conditional judgments are expressed. It provides seven possible forms of predication concerning an object, including affirmation, negation, their combination and indescribability.

Their relationship can therefore be remembered as:

Anekāntavāda = many-sided reality

↓

Syādvāda = conditional standpoint-based judgment

↓

Saptabhaṅgī = sevenfold formulation of such judgments

Together, these doctrines emphasize that human statements are often partial and standpoint-dependent. They encourage intellectual humility and discourage rigid dogmatism.

10. Compare Cārvāka and Jainism on knowledge and reality.

Answer: Cārvāka and Jainism represent two very different approaches to Indian philosophy.

Cārvāka gives central importance to direct perception and adopts a materialistic understanding of reality. It rejects claims concerning God, an independent immortal soul and other entities that cannot be adequately established through its accepted method of knowledge.

Jainism, in contrast, accepts a much broader account of reality. It recognizes jīva, matter and other categories of existence. Jain epistemology emphasizes that reality is many-sided, which is expressed through Anekāntavāda.