অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ (Business Environment) মানে কি?
উত্তৰ: ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানখনৰ বাহিৰত থকা যিবোৰ শক্তি, প্ৰতিষ্ঠান আৰু পৰিস্থিতিয়ে ব্যৱসায়টোৰ কাৰ্যক্ষমতা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত প্ৰভাৱ পেলায়, সেইবোৰৰ সমষ্টিক ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ বোলে।
প্ৰশ্ন ২: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: গতিশীলতা (Dynamic Nature) বা নিৰৱচ্ছিন্ন পৰিৱৰ্তনশীলতা।
প্ৰশ্ন ৩: 'প্ৰথম প্ৰৱেশকৰ সুবিধা' (First Mover Advantage) মানে কি?
উত্তৰ: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ সুযোগসমূহ আগতীয়াকৈ অনুধাৱন কৰি বজাৰত প্ৰথমবাৰলৈ প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাৰ সুবিধাক প্ৰথম প্ৰৱেশকৰ সুবিধা বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশৰ (Economic Environment) এটা উপাদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: সুতৰ হাৰ, মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ বা দেশৰ জাতীয় আয়।
প্ৰশ্ন ৫: সামাজিক পৰিৱেশৰ (Social Environment) এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: লোকসকলৰ জীৱনধাৰাৰ মান, ফেশ্বন, নীতি-নিয়ম আৰু সামাজিক মূল্যবোধ।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰযুক্তিগত পৰিৱেশে (Technological Environment) ব্যৱসায়ত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: উৎপাদনৰ নতুন নতুন কাৰিকৰী পদ্ধতি আৰু ব্যৱসায় চলোৱাৰ উন্নীত আধুনিক প্ৰণালী যোগান ধৰে।
প্ৰশ্ন ৭: ৰাজনৈতিক পৰিৱেশৰ (Political Environment) মূল ভেটি কি?
উত্তৰ: দেশৰ চৰকাৰৰ স্থায়িত্ব, শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ আৰু ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ দৃষ্টিভংগী।
প্ৰশ্ন ৮: আইনী পৰিৱেশ (Legal Environment) কিহক লৈ গঠিত?
উত্তৰ: সংসদত গৃহীত বিভিন্ন ব্যৱসায়িক আইন, ন্যায়ালয়ৰ ৰায় আৰু চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণসমূহ।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতত ১৯৯১ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা নতুন অৰ্থনৈতিক নীতিৰ (NEP) প্ৰধান তিনিটা স্তম্ভ কি কি?
উত্তৰ: উদাৰীকৰণ (LPG: Liberalisation), ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation) আৰু গোলকীকৰণ (Globalisation)।
প্ৰশ্ন ১০: উদাৰীকৰণ (Liberalisation) ৰ মূল অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ব্যৱসায় আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ, আমোলাতান্ত্ৰিক বাধা আৰু লাইচেঞ্চ ব্যৱস্থা উঠাই দিয়া বা সৰল কৰা।
প্ৰশ্ন ১১: ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation) বোলেতে কি বুজা?
উত্তৰ: ৰাজহুৱা বা চৰকাৰী খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ গৰাকীত্ব আৰু পৰিচালনাৰ দায়িত্ব বেচৰকাৰী বা ব্যক্তিগত খণ্ডৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা।
প্ৰশ্ন ১২: গোলকীকৰণ (Globalisation) ৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: দেশৰ অৰ্থনীতিখনক বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ সৈতে যুক্ত কৰি মুক্ত বাণিজ্য আৰু লেনদেনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰা।
প্ৰশ্ন ১৩: ডিভেষ্টমেণ্ট বা পুঁজি প্ৰত্যাহাৰ (Disinvestment) মানে কি?
উত্তৰ: চৰকাৰে ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠানৰ নিজৰ হাতত থকা শ্বেয়াৰ ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ১৪: Demonetisation বা মুদ্ৰাৰ অসংবেদ্যকৰণ ভাৰতত কেতিয়া কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ৮ নৱেম্বৰ, ২০১৬ চনত।
প্ৰশ্ন ১৫: GST ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰ: Goods and Services Tax (পণ্য আৰু সেৱা কৰ)।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ অ অনিশ্চয়তা (Uncertainty) বৈশিষ্ট্যটো বুজাই লিখা।
উত্তৰ: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ অত্যন্ত অনিশ্চিত, কাৰণ ভৱিষ্যতে কি পৰিৱৰ্তন হ'ব (যেনে— ফেশ্বনৰ পৰিৱৰ্তন, প্ৰযুক্তিগত উন্নতি বা চৰকাৰী নীতিৰ সালসলনি) তাৰ সঠিক পূৰ্বানুমান কৰা কঠিন। বিশেষকৈ তথ্য-প্ৰযুক্তি আৰু ফেশ্বন উদ্যোগত এই অনিশ্চয়তা অত্যন্ত বেছি দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ২: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ অধ্যয়নে 'সতৰ্কবাণী' (Warning Signal) হিচাপে কেনেদৰে কাম কৰে?
উত্তৰ: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ ধাৰাবাহিকভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিলে ব্যৱসায়ীসকলে ভৱিষ্যতে আহিবলগীয়া ভাবুকি বা সংকটসমূহ (যেনে— নতুন প্ৰতিযোগীতাকৰ প্ৰৱেশ বা কেঁচামালৰ অভাৱ) আগতীয়াকৈ অনুধাৱন কৰিব পাৰে। ই প্ৰতিষ্ঠানখনক সময়মতে প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশে (Economic Environment) ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহ— যেনে সুতৰ হাৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু জনমূৰি আয়ৰ পৰিৱৰ্তনে গ্ৰাহকৰ ক্ৰয় ক্ষমতা আৰু বস্তুৰ চাহিদাত পোনপটীয়া প্ৰভাৱ পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপে, গৃহ ঋণৰ সুতৰ হাৰ কমিলে ঘৰ-দুৱাৰ আৰু গাড়ীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ৪: ব্যৱসায়ত সামাজিক পৰিৱেশৰ (Social Environment) গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: সামাজিক পৰিৱেশে সমাজৰ ৰীতি-নীতি, মূল্যবোধ, শিক্ষাৰ হাৰ আৰু জীৱনধাৰাক বুজায়। ব্যৱসায়ে সফলতা লাভ কৰিবলৈ সমাজৰ পছন্দ আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰিব লাগে; যেনে— স্বাস্থ্যসচেতনতা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে আজিকালি চেনিহীন বা কম চৰ্বিযুক্ত খাদ্যৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰযুক্তিগত পৰিৱেশৰ (Technological Environment) দুটা মূল প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰ:
১. নতুন আৰু উন্নত কাৰিকৰী পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত উৎপাদনৰ খৰচ হ্ৰাস পায় আৰু গুণগত মানদণ্ড উন্নত হয়।
২. পুৰণি প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বজাৰৰ পৰা নাইকিয়া হৈ পৰে (যেনে— ডিজিটেল কেমেৰাৰ আগমনত ৰোল কেমেৰা বন্ধ হোৱা)।
প্ৰশ্ন ৬: ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ আৰু আইনী পৰিৱেশৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ চৰকাৰৰ স্থায়িত্ব, ৰাজনৈতিক দলৰ দৃষ্টিভংগী আৰু নীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। আনহাতে, আইনী পৰিৱেশে সংসদত প্ৰণয়ন কৰা আইন, চৰকাৰী অধ্যাদেশ আৰু আদালতৰ নিৰ্দেশনাক বুজায়, যিবোৰ মানি চলাটো প্ৰতিটো ব্যৱসায়ৰ বাবে বাধ্যতামূলক।
প্ৰশ্ন ৭: ১৯৯১ চনৰ নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি অনুসৰি 'উদাৰীকৰণ' (Liberalisation) ৰ মুখ্য উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: উদাৰীকৰণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল অনুজ্ঞাপত্ৰ (Licensing) ব্যৱস্থা আৰু আমোলাতান্ত্ৰিক জটিলতা আঁতৰাই ব্যৱসায় বাণিজ্য সহজ কৰা, দেশীয় ব্যৱসায়ত ব্যক্তিগত উদ্যোগক উৎসাহ দিয়া আৰু বিশ্ববজাৰত ভাৰতীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক প্ৰতিযোগিতামূলক কৰি তোলা।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত 'ব্যক্তিগতকৰণ' (Privatisation) প্ৰক্ৰিয়া কেনেকৈ কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: চৰকাৰে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ লোকচানত চলা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ শ্বেয়াৰ ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰি (Disinvestment), ব্যক্তিগত মূলধন আকৰ্ষিত কৰি আৰু চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ স্বায়ত্তশাসন বৃদ্ধি কৰি ব্যক্তিগতকৰণ কাৰ্যকৰী কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: অৰ্থনীতিৰ 'গোলকীকৰণ' (Globalisation) ৰ দুটা সুফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. বৈদেশিক মূলধন, প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত আগমন ঘটে।
২. গ্ৰাহকসকলে কম মূল্যত বিশ্বমানৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: চৰকাৰী নীতিৰ পৰিৱৰ্তনে ভাৰতীয় উদ্যোগখণ্ডত 'প্ৰতিযোগিতা' কেনেদৰে বৃদ্ধি কৰিলে?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ নীতিৰ ফলত আমদানি শুল্ক কৰোৱা হয় আৰু বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানীসমূহক ভাৰতত ব্যৱসায় কৰাৰ অনুমতি দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত দেশীয় উদ্যোগসমূহে বিদেশি ব্ৰেণ্ডসমূহৰ পৰা প্ৰচণ্ড প্ৰতিযোগিতাৰ মুখামুখি হ'বলগীয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১১: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত গ্ৰাহকসকল কিদৰে লাভান্বিত হ'ল?
উত্তৰ: সংস্কাৰৰ ফলত বজাৰত সামগ্ৰীৰ যোগান অপৰ্যাপ্ত হৈ পৰে আৰু নতুন নতুন ব্ৰেণ্ডৰ আগমন ঘটে। ফলত 'গ্ৰাহকৰ সাৰ্বভৌমত্ব' প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু গ্ৰাহকে উন্নত মানদণ্ডৰ সামগ্ৰী প্ৰতিযোগিতামূলক মূল্যত বাছি লোৱাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: চৰকাৰী নীতিৰ পৰিৱৰ্তনে 'মানৱ সম্পদৰ বিকাশ'ত (Human Resource Development) কেনে গুৰুত্ব দিলে?
উত্তৰ: নতুন প্ৰযুক্তি আৰু বৃদ্ধি পোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ব্যৱসায়প্ৰতিষ্ঠানসমূহক অধিক দক্ষ, প্ৰশিক্ষিত আৰু অভিজ্ঞ কৰ্মচাৰীৰ প্ৰয়োজন হ'ল। ফলত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কৰ্মচাৰীসকলৰ নিৰৱচ্ছিন্ন প্ৰশিক্ষণ আৰু বিকাশৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিবলৈ বাধ্য হ'ল।
প্ৰশ্ন ১৩: 'কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়বদ্ধতা' (CSR) আইনী পৰিৱেশৰ অন্তৰ্ভুক্তনে?
উত্তৰ: হয়, ভাৰতীয় কোম্পানী আইন, ২০১৩ (Companies Act, 2013) ৰ ধাৰা ১৩৫ অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট লাভ অৰ্জন কৰা কোম্পানীসমূহৰ বাবে নিজৰ গঢ় জনানিট লাভৰ ২% সমাজ কল্যাণমূলক কামত ব্যয় কৰাটো আইনীভাৱে বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৪: 'ডিজিটেল ইণ্ডিয়া' (Digital India) প্ৰচেষ্টাই ব্যৱসায়িক পৰিৱেশত কি পৰিৱৰ্তন আনিলে?
উত্তৰ: ই প্ৰযুক্তিগত পৰিৱেশক শক্তিশালী কৰি তুলিলে। ইয়াৰ ফলত অনলাইন লেনদেন (UPI), ই-কমাৰ্চ ব্যৱসায়, আৰু ডিজিটেল যোগাযোগ সুগম হ'ল, যাৰ ফলত ব্যৱসায়ৰ গতি আৰু স্বচ্ছতা বৃদ্ধি পালে।
প্ৰশ্ন ১৫: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ 'সামগ্ৰিকতা' (Totality of External Forces) মানে কি?
উত্তৰ: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ কেৱল এটা বা দুটা উপাদানৰে গঠিত নহয়; ই সকলো বাহ্যিক শক্তিৰ (অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক, আইনী, প্ৰযুক্তিগত) এক সামূহিক বা একত্ৰিত যোগফল।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আধুনিক গোলকীকৰণৰ যুগত কোনো ব্যৱসায়ে পৰিৱেশৰ পৰা আঁতৰি থাকি সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰে। ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ নিয়মিতভাৱে নিৰীক্ষণ কৰাৰ প্ৰধান গুৰুত্বসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰা হ'ল:
১. সুযোগসমূহ চিনাক্তকৰণ আৰু প্ৰথম প্ৰৱেশকৰ সুবিধা (First Mover Advantage): পৰিৱেশ বিশ্লেষণে ব্যৱসায়ক বজাৰত সৃষ্টি হোৱা নতুন নতুন সুযোগসমূহ আগতীয়াকৈ ধৰা পেলাবলৈ সহায় কৰে। যি প্ৰতিষ্ঠানে এই সুযোগ প্ৰথমেই গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, তেওঁ প্ৰতিযোগীসকলক পিছ পেলাই বজাৰ দখল কৰিব পাৰে।
২. ভাবুকি চিনাক্তকৰণ আৰু সতৰ্কবাণী লাভ (Warning Signal): পৰিৱেশে অনা প্ৰত্যাহ্বান বা ভাবুকিসমূহ (যেনে— প্ৰতিযোগীৰ নতুন কৌশল বা চৰকাৰী নীতি) আগতীয়াকৈ জানিব পাৰিলে প্ৰতিষ্ঠানটোৱে নিজকে বচাবলৈ প্ৰতিৰোধমূলক সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে।
৩. উপযোগী সম্পদ সংগ্ৰহ (Tapping Useful Resources): ব্যৱসায়ে পৰিৱেশৰ পৰাই কেঁচামাল, মূলধন, শ্ৰমিক আৰু শক্তি সংগ্ৰহ কৰে আৰু তৈয়াৰী বস্তু পুনৰ পৰিৱেশলৈকে যোগান ধৰে। পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজন বুজি পালে প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰয়োজনীয় সমলসমূহ সঠিকভাৱে সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে।
৪. দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱা (Coping with Rapid Changes): বৰ্তমান বজাৰৰ পৰিৱেশ অতি দ্ৰুতগতিত সলনি হয়। নিয়মিত পৰিৱেশ অধ্যয়নে ব্যৱস্থাপকসকলক নতুন ফেশ্বন, প্ৰযুক্তি আৰু গ্ৰাহকৰ চাহিদাৰ সৈতে নিজৰ সামগ্ৰী খাপ খুৱাই ল'বলৈ সহায় কৰে।
৫. পৰিকল্পনা আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণ (Planning and Policy Formulation): পৰিৱেশৰ সঠিক তথ্যে ব্যৱসায়ৰ ভৱিষ্যত পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰা আৰু সঠিক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাত প্ৰধান তথ্যৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ২: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ মূল মাত্ৰাসমূহ (Dimensions of Business Environment) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ব্যৱসায়িক পৰিৱেশ মূলতঃ পাঁচটা প্ৰধান উপাদান বা মাত্ৰাৰে গঠিত:
১. অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশ (Economic Environment): ই দেশৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা, অৰ্থনৈতিক নীতি (যেনে— ৰাজকোষীয় নীতি, মুদ্ৰা নীতি), সুতৰ হাৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি, জনমূৰি আয় আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰৰ সূচকক সামৰি লয়। ই ব্যৱসায়ৰ লাভ আৰু ক্ৰয়-ক্ষমতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২. সামাজিক পৰিৱেশ (Social Environment): সমাজৰ মূল্যবোধ, সামাজিক ৰীতি-নীতি, শিক্ষা, জনসংখ্যাৰ গঠন, ফেশ্বন আৰু মানুহৰ জীৱনধাৰাৰ প্ৰভাৱ ব্যৱসায়ৰ ওপৰত পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, উৎসৱ-পাৰ্বণৰ সময়ত বজাৰত সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱা।
৩. প্ৰযুক্তিগত পৰিৱেশ (Technological Environment): ইয়াত নতুন উৎপাদন পদ্ধতি, পণাক উন্নত কৰাৰ বিজ্ঞানসন্মত উদ্ভাৱন, কম্পিউটাৰাইজেশ্চন আৰু ডিজিটাইজেচন অন্তৰ্ভুক্ত হয়। প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনে ব্যৱসায়ৰ কাম-কাজ খৰতকীয়া আৰু সুবিধাজনক কৰে।
৪. ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ (Political Environment): দেশত চৰকাৰী স্থায়িত্ব, শান্তি-শৃংখলা আৰু ব্যৱসায়িক খণ্ডৰ প্ৰতি ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ মনোভাব ইয়াৰ অন্তৰ্গত। এক সুস্থিৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশে বিনিয়োগকাৰীৰ আস্থা বৃদ্ধি কৰে।
৫. আইনী পৰিৱেশ (Legal Environment): সংসদত গৃহীত আইন (যেনে— কোম্পানী আইন, গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন, শ্ৰম আইন) আৰু আদালতৰ ৰায়ৰ পৰিকাঠামোৰ ভিতৰত থাকি ব্যৱসায়ে নিজৰ কাম চলাব লাগে। এই আইনসমূহ উলংঘন কৰিলে শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ অন্তৰ্গত উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ (LPG) ৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ভয়াৱহ বিত্তীয় সংকটৰ মুখামুখি হৈ ভাৰত চৰকাৰে এক যুগান্তকাৰী 'নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি' প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ মূল মূলধন আছিল— উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ (LPG)।
১. উদাৰীকৰণ (Liberalisation): ই হৈছে ব্যৱসায় আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত থকা অহেতুক চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ, আমোলাতান্ত্ৰিক বাধা আৰু কঠিন অনুজ্ঞাপত্ৰ (Licensing) ব্যৱস্থা শিথিল কৰা। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগপতিসকলে নিজাকৈ উদ্যোগ স্থাপন, সামগ্ৰীৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ আৰু মূলধন সংগ্ৰহৰ স্বাধিনতা লাভ কৰে।
২. ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation): এই নীতিৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা বা চৰকাৰী খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভূমিকা হ্ৰাস কৰি বেচৰকাৰী বা ব্যক্তিগত খণ্ডক অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা হয়। চৰকাৰী লোকচানত থকা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ শ্বেয়াৰ বিক্ৰী (Disinvestment) কৰি ব্যক্তিগত খণ্ডক ইয়াৰ গৰাকীত্ব আৰু পৰিচালনাৰ অধিকাৰ হস্তান্তৰ কৰা হয়।
৩. গোলকীকৰণ (Globalisation): ই হৈছে দেশৰ অৰ্থনীতিখনক বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা। আমদানি-ৰপ্তানি শুল্ক কৰোৱা, মুক্ত বাণিজ্য নীতি গ্ৰহণ কৰা আৰু প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ ফলত বিশ্বৰ যিকোনো দেশৰ প্ৰতিষ্ঠানে ভাৰতত আৰু ভাৰতীয় প্ৰতিষ্ঠানে বিদেশত ব্যৱসায় কৰাৰ পৰিৱেশ লাভ কৰে।
এই তিনিটা পদক্ষেপে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিক এক বন্ধ অৰ্থনীতিৰ পৰা মুক্ত, প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু গতিশীল অৰ্থনীতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৪: চৰকাৰী নীতিৰ পৰিৱৰ্তনে (উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ, গোলকীকৰণ) ভাৰতীয় ব্যৱসায় আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত ভাৰতীয় ব্যৱসায় আৰু উদ্যোগ খণ্ডত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিল। ইয়াৰ মুখ্য প্ৰভাৱসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:
১. প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি (Increasing Competition): ডি-লাইচেঞ্চিং আৰু বিদেশী কোম্পানীৰ প্ৰৱেশৰ ফলত দেশীয় উদ্যোগসমূহে ভাৰতীয় তথা বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানীসমূহৰ পৰা প্ৰচণ্ড প্ৰতিযোগিতাৰ সন্মুখীন হ'বলগীয়া হ'ল।
২. অধিক বিচক্ষণ গ্ৰাহকমহল (More Demanding Customers): বজাৰত সামগ্ৰীৰ বিকল্প বাছনি বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত গ্ৰাহকসকল অধিক সচেতন হ'ল। গ্ৰাহকসকলে কম মূল্যত উন্নত মানৰ সামগ্ৰী দাবী কৰিবলৈ ল'লে, যাৰ ফলত 'গ্ৰাহকেই বজাৰৰ ৰজা' হৈ পৰিল।
৩. দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনশীল প্ৰযুক্তিগত পৰিৱেশ (Rapidly Changing Technological Environment): বিদেশী প্ৰতিযোগিতাত টিকে থাকিবলৈ ভাৰতীয় উদ্যোগসমূহে আধুনিক আৰু উন্নত প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য হ'ল, যাৰ ফলত গবেষণা আৰু বিকাশ (R&D) ৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পালে।
৪. মানৱ সম্পদৰ বিকাশৰ প্ৰয়োজনীয়তা (Need for Developing Human Resource): আধুনিক জটিল প্ৰযুক্তি আৰু বজাৰ পৰিচালনা কৰিবলৈ নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে প্ৰশিক্ষিত আৰু দক্ষ কৰ্মচাৰীৰ প্ৰয়োজন হ'ল।
৫. বজাৰমুখী দৃষ্টিভংগী (Market Orientation): পূৰ্বতে উৎপাদকে সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰাৰ পিছত বজাৰত বিক্ৰীৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল (Production Concept)। কিন্তু সংস্কাৰৰ পিছত প্ৰথমে বজাৰ অধ্যয়ন কৰি গ্ৰাহকৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰাৰ 'বজাৰমুখী নীতি' (Marketing Concept) গ্ৰহণ কৰা হ'ল।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ সাম্প্ৰতিক অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশত 'মুদ্ৰাৰ অসংবেদ্যকৰণ' (Demonetisation) আৰু 'পণ্য আৰু সেৱা কৰ' (GST) ৰ প্ৰভাৱ বিশদভাৱে মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: শেহতীয়া বৰ্ষসমূহত ভাৰত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা দুটা অতি যুগান্তকাৰী অৰ্থনৈতিক পদক্ষেপ হ'ল ২০১৬ চনৰ 'মুদ্ৰাৰ অসংবেদ্যকৰণ' (Demonetisation) আৰু ২০১৭ চনৰ 'পণ্য আৰু সেৱা কৰ' (GST)।
১. মুদ্ৰাৰ অসংবেদ্যকৰণ (Demonetisation) ৰ প্ৰভাৱ:
কলা ধন আৰু দুৰ্নীতি প্ৰতিৰোধ: বজাৰত চলি থকা ৫০০ আৰু ১০০০ টকীয়া পুৰণি নোট বাতিল কৰি অঘোষিত ধন আৰু ভুৱা নোট নিৰ্মূল কৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হয়।
ডিজিটেল লেনদেনৰ বৃদ্ধি: নগদ ধনৰ অভাৱৰ বাবে বেংকিং ব্যৱস্থা, ক্ৰেডিট কাৰ্ড, UPI আৰু ডিজিটেল ওয়ালেটৰ ব্যৱহাৰ বহুগুণে বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত অৰ্থনীতি অধিক প্ৰকাশ্য আৰু স্বচ্ছ হ’ল।
হ্ৰাসম্যাদী মোহাৰ: নগদ ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল সৰু সুৰা ব্যৱসায়, অসংগঠিত খণ্ড আৰু নিৰ্মাণ খণ্ডত কিছু সময়ৰ বাবে মন্থৰতা দেখা গৈছিল।
২. পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST) ৰ প্ৰভাৱ:
'এক দেশ, এক কৰ' (One Nation, One Tax): জি এছ টিয়ে ভাৰতৰ পূৰ্বৰ জটিল আৰু কেইবাটাও পৰোক্ষ কৰ ব্যৱস্থাক (যেনে— VAT, Excise, Service Tax) বিলোপ কৰি সমগ্ৰ দেশত এক অভিন্ন কৰ ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
কৰৰ ওপৰত কৰ (Cascading Effect) ৰ বিলোপ: পূৰ্বতে সামগ্ৰীৰ ওপৰত বাৰম্বাৰ কৰ আৰোপ হোৱাৰ ফলত বস্তুৰ দাম বৃদ্ধি পাইছিল, জি এছ টিয়ে এই সমস্যা দূৰ কৰিলে।
বাণিজ্য সুগমতা: ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ সমাহাৰ আৰু চেকপোষ্টসমূহ আঁতৰাৰ ফলত সামগ্ৰী পৰিবহণ দ্ৰুত আৰু সহজ হৈ পৰিল।
সামগ্ৰিকভাৱে, এই দুয়োটা পদক্ষেপে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিক অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক (Formalisation) আৰু ডিজিটেল কৰি তুলিলে।
VERY SHORT ANSWER QUESTIONS
1. What is meant by business environment?
Answer: Business environment refers to the totality of internal and external factors, conditions, institutions and forces that influence the activities, decisions, performance and growth of a business enterprise.
2. State one feature of the business environment.
Answer: One important feature of the business environment is that it is dynamic because economic, social, technological, political and other conditions continuously change.
3. Why is the business environment important?
Answer: Business environment is important because it helps an enterprise identify opportunities, recognise threats, formulate suitable strategies and adjust its activities according to changing conditions.
4. What is the economic environment of business?
Answer: The economic environment consists of economic factors such as national income, inflation, interest rates, employment, taxation, economic policies, purchasing power and the general level of economic development.
5. What is meant by social environment?
Answer: Social environment refers to the social factors influencing business, including population, education, culture, customs, values, lifestyles, attitudes and consumer preferences.
6. What is technological environment?
Answer: Technological environment refers to changes and developments in technology that influence methods of production, communication, distribution, marketing and the delivery of goods and services.
7. What is political environment?
Answer: Political environment refers to the influence of government, political institutions, political stability and government decisions on business activities.
8. What is the legal environment of business?
Answer: The legal environment consists of laws, rules, regulations and judicial decisions that govern and regulate the activities of business organisations.
9. What is meant by economic policy?
Answer: Economic policy refers to the measures and decisions adopted by the government to influence economic activities, growth, employment, prices, investment and the overall development of the economy.
10. What is liberalisation?
Answer: Liberalisation refers to the process of reducing unnecessary government restrictions and controls on economic activities to encourage competition, investment and private-sector participation.
11. What is globalisation?
Answer: Globalisation is the increasing integration of an economy with the world economy through international trade, investment, technology, finance and business activities.
12. What is privatisation?
Answer: Privatisation refers to increasing private-sector participation in activities previously dominated or controlled by the public sector, including the transfer or reduction of government ownership in certain enterprises.
13. What is GST?
Answer: GST, or Goods and Services Tax, is a comprehensive indirect tax imposed on the supply of goods and services in India, replacing several earlier indirect taxes.
14. What is inflation?
Answer: Inflation is a sustained increase in the general price level of goods and services in an economy, which reduces the purchasing power of money.
15. What is meant by government policy?
Answer: Government policy refers to the principles, decisions and measures adopted by the government to achieve particular economic, social, political or developmental objectives.
PART B: SHORT ANSWER QUESTIONS
1. Explain any two features of the business environment.
Answer: Two important features of the business environment are dynamism and complexity. It is dynamic because economic, technological, social and political conditions continuously change. It is complex because many different forces operate simultaneously and their combined effects influence business decisions, operations and performance.
2. Explain the importance of business environment.
Answer: Business environment helps organisations identify opportunities and threats arising from external changes. It assists managers in planning and decision-making, enables businesses to respond to changing customer needs, improves resource utilisation and helps enterprises adapt their strategies to remain competitive and achieve long-term growth.
3. What is meant by the dimensions of business environment?
Answer: Dimensions of business environment are the major categories of external forces that affect business activities. Important dimensions include the economic, social, technological, political and legal environments. Each dimension influences business decisions in different ways, while their combined effect determines the overall business situation.
4. How does the economic environment affect business?
Answer: The economic environment influences business through factors such as income, employment, inflation, interest rates, taxation, economic growth and purchasing power. A growing economy generally creates greater demand and investment opportunities, whereas inflation, high interest rates or weak purchasing power may increase business costs and reduce demand.
5. Mention any four components of the social environment.
Answer: Four important components of the social environment are population characteristics, education, culture and consumer lifestyles. Social values, customs, traditions, attitudes and changing preferences also influence the nature of products demanded, methods of marketing, employment practices and the overall functioning of business enterprises.
6. How does technology influence business?
Answer: Technology influences business by improving production methods, productivity, communication, distribution and marketing. Digital technologies have enabled online transactions, e-commerce and faster communication. Technological change can reduce costs and create new opportunities, but businesses must continuously adapt because outdated technology may reduce their competitiveness.
7. Explain the political environment of business.
Answer: The political environment includes government policies, political stability, administrative decisions and the relationship between government institutions and businesses. Political stability generally encourages investment and long-term planning. Changes in government priorities, taxation, trade regulations or industrial policies can significantly affect business operations and investment decisions.
8. Why is the business environment considered dynamic?
Answer: Business environment is considered dynamic because its various elements do not remain constant. Consumer preferences, technology, government policies, economic conditions and social attitudes continuously change. Therefore, enterprises must regularly monitor the environment and modify their strategies, products, production methods and marketing approaches accordingly.
9. How does inflation affect business?
Answer: Inflation generally increases the prices of raw materials, wages, transportation and other inputs, thereby raising production costs. It can reduce consumers' purchasing power and alter demand. However, the effect differs among industries depending on their ability to adjust prices and control costs.
10. What is the impact of interest rates on business?
Answer: Interest rates influence the cost of borrowing for businesses and consumers. Higher interest rates generally make loans more expensive and may discourage investment and consumption. Lower interest rates can reduce borrowing costs and encourage business expansion, investment and demand for interest-sensitive goods and services.
11. What was the significance of the economic reforms introduced in India in 1991?
Answer: The 1991 economic reforms marked a major shift towards liberalisation, privatisation and greater integration with the global economy. Restrictions on several business activities were reduced, competition increased and opportunities for private and foreign investment expanded. These reforms significantly changed India's business and industrial environment.
12. How has GST affected business and industry in India?
Answer: GST created a more integrated indirect tax framework by replacing several central and state-level indirect taxes with a common system. It has helped simplify the tax structure in many areas, support interstate movement of goods and improve formalisation. Businesses, however, have had to adapt their accounting and compliance systems.
13. What is the relationship between government policy and business?
Answer: Government policy creates the framework within which businesses operate. Policies relating to taxation, trade, investment, industry, infrastructure and regulation influence business costs, opportunities and competition. A favourable policy environment can encourage investment and growth, whereas restrictive or uncertain policies may create difficulties for enterprises.
14. How does the social environment influence consumer behaviour?
Answer: Social environment influences consumer behaviour through culture, family patterns, education, income groups, lifestyles, values and changing preferences. For example, changes in lifestyle may create demand for new products and services. Therefore, businesses study social trends to design appropriate products and develop effective marketing strategies.
15. Why should businesses continuously monitor their environment?
Answer: Businesses should monitor their environment because changes in economic conditions, technology, society and government policies can create both opportunities and threats. Continuous environmental analysis enables managers to anticipate changes, reduce risks, identify emerging markets, adjust strategies and maintain competitiveness in a changing business environment.
PART C: LONG ANSWER QUESTIONS
1. Define business environment and explain its main features and importance.
Answer: Business environment refers to the totality of external conditions, forces, institutions and factors that influence the functioning and decisions of a business enterprise. No business operates in isolation. Its activities are affected by economic conditions, social changes, technological developments, government policies, political conditions and legal requirements.
Main features of business environment
- External influence: Many important environmental forces exist outside the direct control of an individual business.
- Dynamic nature: The environment continuously changes because technology, government policies, consumer preferences and economic conditions change over time.
- Complexity: Several factors operate simultaneously, making it difficult to predict their combined effect.
- Uncertainty: Future environmental changes cannot always be predicted accurately.
- Interrelatedness: Different environmental factors are connected. For example, technological development can change consumer behaviour and business methods.
- Relative nature: The business environment differs between countries, industries, regions and periods.
Importance :
Understanding the business environment helps enterprises identify opportunities and threats. It improves planning and decision-making and helps firms respond to changes in consumer demand and technology. It also enables businesses to formulate appropriate strategies, use resources effectively and reduce risks. Therefore, environmental awareness is essential for business survival, competitiveness and long-term growth.
2. Explain the major dimensions of business environment.
Answer: The business environment has several interconnected dimensions. The major dimensions included in this unit are economic, social, technological, political and legal environments.
1. Economic Environment : It includes national income, economic growth, inflation, employment, interest rates, purchasing power, taxation, investment conditions and economic policies. These factors influence demand, costs, production and investment.
2. Social Environment : The social environment consists of population characteristics, education, culture, traditions, values, lifestyles, attitudes and consumer preferences. Changes in society can create new markets and alter demand for existing products.
3. Technological Environment : It includes technological inventions, innovations, digital systems, automation and improvements in production and communication. Technology can increase productivity, reduce costs and create new products and business models.
4. Political Environment : Political stability, government priorities, political institutions and government decisions affect business confidence and investment. Stable political conditions generally support long-term business planning.
5. Legal Environment : Businesses must operate within laws and regulations relating to taxation, employment, consumer protection, competition, environmental protection and other matters.
These dimensions are not independent. A change in one dimension may influence others. Therefore, managers must consider the business environment as an interconnected system while making strategic decisions.
3. Discuss the economic environment of business with special reference to India.
Answer: The economic environment refers to the economic conditions and policies that influence the functioning of business enterprises. It is one of the most important dimensions of the business environment because it directly affects production, consumption, investment and profitability.
Important elements of the economic environment include national income, economic growth, inflation, employment, interest rates, purchasing power, taxation, infrastructure, savings, investment and government economic policies.
In India, economic growth can expand markets by increasing income and demand for goods and services. On the other hand, high inflation can increase the cost of raw materials, labour, transportation and other inputs. Interest rates influence the cost of borrowing and therefore affect investment decisions. Changes in taxation can influence business costs, prices and profitability.
The economic reforms initiated in 1991 significantly changed India's business environment by promoting liberalisation, encouraging private-sector participation and increasing integration with the international economy. Greater competition encouraged businesses to improve efficiency, quality and productivity.
Government measures concerning taxation, infrastructure, investment, trade and industry also influence the economic environment. Thus, Indian businesses need to continuously observe economic trends and government policies. Proper understanding of the economic environment helps enterprises forecast demand, plan investment, control costs and make appropriate business decisions.
4. Explain the social, technological and political environments of business and their impact on business activities.
Answer: The social, technological and political environments are important dimensions of the business environment because they influence business decisions, consumer behaviour and methods of operation.
Social Environment : The social environment includes population, education, culture, customs, traditions, values, lifestyles and consumer attitudes. Changes in these factors can change consumer preferences and create demand for new products and services. Businesses therefore need to understand social trends while designing products and marketing strategies.
Technological Environment : The technological environment includes inventions, innovations, digital technologies, automation and improvements in communication and production. Technology can increase productivity, improve product quality, reduce costs and expand market reach. Digital platforms have also changed purchasing, payment and communication practices. However, rapid technological change requires continuous adaptation and investment.
Political Environment : The political environment consists of political stability, government institutions, government decisions and policy priorities. Government decisions concerning taxation, investment, trade, industry and regulation can directly influence business activities. Political stability generally creates greater confidence for investment and long-term planning.
These three environments are interconnected. For example, technological development can change social lifestyles, while government policies can influence the adoption of technology. Hence, businesses must regularly analyse all three dimensions rather than considering them separately.
5. Discuss the impact of changes in government policies on business and industry in India.
Answer: : Government policies have a significant influence on business and industry because they determine the regulatory and economic framework within which enterprises operate. Changes in policy can create new opportunities, increase competition, alter costs or require businesses to change their methods of operation.
The economic reforms of 1991 were a major turning point in India's business environment. Liberalisation reduced several unnecessary controls, while greater private-sector participation and international economic integration increased competition and investment opportunities. Indian enterprises increasingly had to improve productivity, quality and efficiency.
Changes in the tax system, particularly the introduction of GST, created a more integrated framework for indirect taxation. Businesses had to modify their accounting, billing and compliance systems to meet the new requirements.
Government policies relating to foreign investment, infrastructure, digitalisation, industry and trade can influence investment decisions, market opportunities and production activities. Policies encouraging entrepreneurship and formalisation can also support the growth of businesses.
At the same time, changes in regulations may increase compliance responsibilities and adjustment costs, particularly for smaller enterprises. Therefore, businesses must carefully monitor policy developments.
Overall, government policy can act both as an opportunity and a constraint. Effective businesses study policy changes in advance, assess their likely impact and adapt their strategies, technology, finances and operations accordingly.