অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. শীতল যুদ্ধৰ সমাপ্তিৰ পাছত আফগানিস্তানত আমেৰিকাই চলোৱা সামৰিক অভিযানটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ২০০১ চনত আল-কায়দা আৰু তালিবানৰ বিৰুদ্ধে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আৰম্ভ কৰা সামৰিক অভিযানটোৰ নাম আছিল 'অপাৰেচন এণ্ডিউৰিং ফ্ৰীডম' (Operation Enduring Freedom)।

২. ২০০৩ চনত ইৰাক আক্ৰমণৰ বাবে আমেৰিকাই কি প্ৰধান অজুহাত দেখুৱাইছিল?

উত্তৰ: ২০০৩ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই ইৰাক আক্ৰমণ কৰাৰ বাবে দেখুওৱা আটাইতকৈ প্ৰধান অজুহাত বা কাৰণটো আছিল— ইৰাকৰ তৎকালীন ৰাষ্ট্ৰপতি সাদ্দাম হুছেইনৰ চৰকাৰে গোপনে "গণবিধ্বংসী মাৰণাস্ত্ৰ" (Weapons of Mass Destruction বা WMD) যেনে— ৰাসায়নিক, জৈৱিক বা পাৰমাণৱিক সঁজুলি মজুত কৰি ৰাখিছে।

৩. ২০১৪ চনত ৰাছিয়াই ইউক্ৰেইনৰ কোনটো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূখণ্ড নিজৰ ভূ-ভাগৰ সৈতে চামিল কৰিছিল?

উত্তৰ: ক'লা সাগৰৰ পাৰত অৱস্থিত গুৰুত্বপূৰ্ণ উপদ্বীপ 'ক্ৰিমিয়া' (Crimea) ৰাছিয়াই নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিছিল।

৪. ২০০১ চনৰ ১১ ছেপ্টেম্বৰত (9/11) আমেৰিকাত হোৱা সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ মাষ্টাৰমাইণ্ড বুলি কাক গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: আল-কায়দা সন্ত্ৰাসবাদী সংগঠনৰ মুৰব্বী ওছামা বিন লাডেনক ইয়াৰ মূল পৰিকল্পনাকাৰী বুলি ধৰা হয়।

৫. ২০২২ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ইউক্ৰেইনৰ ওপৰত চলোৱা সম্পূৰ্ণ সামৰিক অভিযানক ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ভ্লাদিমিৰ পুতিনে কি নাম দিছিল?

উত্তৰ: ৰাছিয়াই ইয়াক এটা "বিশেষ সামৰিক অভিযান" (Special Military Operation) বুলি অভিহিত কৰিছিল।

৬. ইৰাক যুদ্ধৰ সময়ত কাৰ্যক্ষম হোৱা আমেৰিকা আৰু ইয়াৰ মিত্ৰশক্তিৰ সামৰিক মিত্ৰতাক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: ইয়াক "ইচ্ছুকসকলৰ মিত্ৰতা" (Coalition of the Willing) বুলি কোৱা হয়।

৭. আফগানিস্তানৰ পৰা আমেৰিকাই নিজৰ সামৰিক বাহিনী সম্পূৰ্ণৰূপে কেতিয়া প্ৰত্যাহাৰ কৰে?

উত্তৰ: ২০২১ চনৰ আগষ্ট মাহত আমেৰিকাই আফগানিস্তানৰ পৰা নিজৰ শেষ সামৰিক দলটো আঁতৰাই নিয়ে।

৮. উত্তৰ আটলান্টিক চুক্তি সংগঠন (NATO)ৰ সম্প্ৰসাৰণক কোনখন দেশে নিজৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ ভাবুকি বুলি গণ্য কৰে?

উত্তৰ: ৰাছিয়াই নেটো (NATO)ৰ পূব দিশৰ সম্প্ৰসাৰণক নিজৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতি এক গভীৰ প্ৰত্যাহ্বান বুলি গণ্য কৰে।

৯. কোনখন চুক্তিয়ে ১৯৯১ চনত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ আনুষ্ঠানিক বিলুপ্তিক প্ৰমাণিত কৰিছিল?

উত্তৰ: 'বেলাভেজা চুক্তি' (Belavezha Accords) স্বাক্ষৰৰ জৰিয়তে ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ অৱসান ঘটিছিল।

১০. বৰ্তমান ইউক্ৰেইনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি পদত কোন অধিষ্ঠিত হৈ আছে?

উত্তৰ: ভল’ডিমিল জেলেনস্কী (Volodymyr Zelenskyy) বৰ্তমান ইউক্ৰেইনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি।

১১. ২০০৩ চনত ইৰাক শাসন কৰা দলটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: চাদ্দাম হুছেইনৰ নেতৃত্বাধীন 'বাথ পাৰ্টি' (Ba'ath Party)।

১২. আমেৰিকাৰ নেতৃত্বত হোৱা আক্ৰমণৰ পাছত ইৰাকৰ কোন চহৰত এখন অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰ গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ইৰাকৰ ৰাজধানী বাগদাদত (Baghdad)।

১৩. আফগানিস্তানৰ কান্দাহাৰ আৰু কাবুল অঞ্চলত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা উগ্ৰপন্থী ধৰ্মীয়-ৰাজনৈতিক গোটটোৰ ناو কি?

উত্তৰ: 'তালিবান' (Taliban)।

১৪. ইউক্ৰেইনৰ পূব অংশৰ কোনটো ঔদ্যোগিক অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি দীৰ্ঘদিন ধৰি ৰাছিয়া-প্ৰীতি সশস্ত্ৰ সংঘাত চলি আহিছে?

উত্তৰ: ডনবাছ (Donbas) অঞ্চল, যিটো ডনেটস্ক আৰু লুগানস্ক প্ৰদেশক লৈ গঠিত।

১৫. শীতল যুদ্ধৰ পাছৰ বিশ্ব ৰাজনীতিত একক মহাশক্তি হিচাপে আমেৰিকাৰ উত্থানক কি ব্যৱস্থা বোলা হয়?

উত্তৰ: এক-মেৰু কেন্দ্ৰিক বিশ্ব ব্যৱস্থা বা 'আমেৰিকান আধিপত্য' (Unipolar World Order / Hegemony)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. আফগানিস্তানত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী সামৰিক উপস্থিতিয়ে দেশখনৰ ৰাজনৈতিক স্থিতিলৈ কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকাৰ উপস্থিতিয়ে আফগানিস্তানত তালিব চৰকাৰৰ পতন ঘটাই এটা পশ্চিমীয়া আৰ্হিৰ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছিল। কিন্তু আভ্যন্তৰীণ দুৰ্নীতি আৰু সুৰক্ষা বাহিনীৰ দুৰ্বলতাৰ বাবে ২০২১ চনত আমেৰিকান সেনা প্ৰত্যাহাৰৰ লগে লগেই এই ব্যৱস্থা খহি পৰে আৰু তালিবানে পুনৰ ক্ষমতা দখল কৰে।

২. ২০০৩ চনৰ ইৰাক যুদ্ধৰ সন্দৰ্ভত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদে (UNSC) ইৰাকৰ বিৰুদ্ধে সামৰিক অভিযান চলোৱাৰ বাবে কোনো স্পষ্ট অনুমতি দিয়া নাছিল। তৎকালীন সচিব প্ৰধান কফি আনানে এই যুদ্ধক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ উলংঘন আৰু "অবৈধ" বুলি স্পষ্টভাৱে ঘোষণা কৰিছিল।

৩. 'মিন্সক চুক্তি' (Minsk Accords) কি আছিল আৰু ই কিয় ব্যৰ্থ হ’ল?

উত্তৰ: মিন্সক চুক্তি (২০১৪ আৰু ২০১৫) আছিল ইউক্ৰেইনৰ ডনবাছ অঞ্চলত ৰাছিয়া সমৰ্থিত বিচ্ছিন্নতাবাদী আৰু ইউক্ৰেইন চৰকাৰৰ মাজৰ যুদ্ধবিৰতিৰ এক প্ৰয়াস। দুয়ো পক্ষই চুক্তিত উল্লেখিত ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসন আৰু সেনা প্ৰত্যাহাৰৰ চৰ্তসমূহ সঠিকভাৱে পালন নকৰাৰ বাবে ই ব্যৰ্থ হয়।

৪. শীতল যুদ্ধৰ পাছৰ গোলকীয় সংঘাতসমূহে 'মানৱীয় হস্তক্ষেপ' (Humanitarian Intervention)ৰ ধাৰণাটোক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছে?

উত্তৰ: শীতল যুদ্ধৰ পাছত পশ্চিমীয়া শক্তিসমূহে প্ৰায়ে মান অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ নামত আন দেশৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰা দেখা গৈছে। অৱশ্যে, ইৰাক আৰু আফগানিস্তানৰ অভিজ্ঞতাই প্ৰমাণ কৰিলে যে এই হস্তক্ষেপবোৰ প্ৰায়ে নিজস্ব ভূ-ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আৰু ই সংশ্লিষ্ট দেশখনলৈ স্থায়ী শান্তি অজাত ব্যৰ্থ হৈছে।

৫. আফগানিস্তানৰ ভূ-কৌশলগত অৱস্থান গোলকীয় শক্তিৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: আফগানিস্তানক "এছিয়াৰ সংযোগস্থল" বুলি কোৱা হয়, যিয়ে দক্ষিণ এছিয়া, মধ্য এছিয়া আৰু মধ্য প্ৰাচ্যক সংযোগ কৰে। এই গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থান আৰু ইয়াৰ খনিজ সম্পদৰ বাবেই ঐতিহাসিকভাৱে ব্ৰিটিছ, ছোভিয়েট আৰু আমেৰিকাই এই অঞ্চলটো নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰি আহিছে।

৬. ইৰাক যুদ্ধৰ পাছত মধ্য প্ৰাচ্যত 'ইছলামিক ষ্টেট' (ISIS) ৰ উত্থান কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: চাদ্দাম হুছেইনৰ পতনৰ পাছত ইৰাকৰ পুৰণি প্ৰশাসনিক আৰু সামৰিক ব্যৱস্থা ভাঙি পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তীব্ৰ ৰাজনৈতিক শূন্যতা, ধৰ্মীয় মেৰুকৰণ আৰু আইন-শৃংখলাহীনতাৰ পূৰ্ণ সুযোগ গ্ৰহণ কৰি সমগ্ৰ অঞ্চলটোত আই.এচ.আই.এচ. (ISIS) নামৰ উগ্ৰপন্থী সংগঠনটোৱে খোপনি পুতিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

৭. বুডাপেষ্ট মেম’ৰেণ্ডাম (Budapest Memorandum, 1994) কি আছিল?

উত্তৰ: এই ঐতিহাসিক চুক্তি অনুসৰি ইউক্ৰেইনে নিজৰ হাতত থকা বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰভাণ্ডাৰ ত্যাগ কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল। ইয়াৰ বিনিময়ত ৰাছিয়া, যুক্তৰাজ্য আৰু আমেৰিকাই ইউক্ৰেইনৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু ভৌগোলিক অখণ্ডতাক সন্মান জনোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল।

৮. আধুনিক যুদ্ধক্ষেত্ৰত 'প্ৰক্সি ৱাৰ' বা 'পৰোক্ষ যুদ্ধ' (Proxy War) মানে কি বুজায়? ইউক্ৰেইনৰ প্ৰেক্ষাপটত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা কি?

উত্তৰ: যেতিয়া দুখন বৃহৎ শক্তি বা দেশে পোনপটীয়া সংঘাতত লিপ্ত নহৈ কোনো তৃতীয় পক্ষ বা দেশক ব্যৱহাৰ কৰি যুদ্ধ কৰে, তাক প্ৰক্সি ৱাৰ বোলে। ইউক্ৰেইন যুদ্ধত ৰাছিয়াৰ বিৰুদ্ধে ইউক্ৰেইনক ব্যৱহাৰ কৰি পশ্চিমীয়া মিত্ৰগোষ্ঠী আৰু আমেৰিকাই ব্যাপক অৰ্থ আৰু মাৰণাস্ত্ৰ যোগান ধৰাটো ইয়াৰ এক জ্বলন্ত উদাহৰণ।

৯. আফগানিস্তানৰ যুদ্ধত পাকিস্তানৰ 'দ্বিমুখী নীতি' (Dual Policy) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: পাকিস্তানে এফালে বিশ্বজনীন সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী যুদ্ধত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ফ্ৰণ্টলাইন মিত্ৰ হিচাপে নিজকে প্ৰক্ষেপ কৰিছিল, আনহাতে গোপনে নিজৰ ভূ-ৰাজনৈতিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ তালিবান আৰু অন্যান্য উগ্ৰপন্থী গোটবোৰক আশ্ৰয় আৰু কৌশলগত সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল।

১০. ইৰাকৰ ওপৰত জাপি দিয়া অৰ্থনৈতিক প্ৰতিবন্ধকতা (Economic Sanctions) সমূহে সাধাৰণ জনজীৱনত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: ১৯৯০ৰ দশকৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা কঠোৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰতিবন্ধকতাসমূহে ইৰাকৰ অৰ্থনীতি ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। ইয়াৰ ফলত খাদ্য, অত্যাৱশ্যকীয় ঔষধ আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ তীব্ৰ নাটনি হৈছিল, যাৰ ফলত লাখ লাখ শিশু আৰু সাধাৰণ নাগৰিকে প্ৰাণ হেৰুৱাবলগীয়া হৈছিল।

১১. কৃষ্ণ সাগৰীয় শস্য উদ্যোগ (Black Sea Grain Initiative) কি আছিল আৰু ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: ইউক্ৰেইন যুদ্ধৰ বাবে অবৰুদ্ধ হৈ পৰা বন্দৰসমূহৰ পৰা বিশ্বৰ বজাৰলৈ খাদ্যশস্য ৰপ্তানি কৰাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘ আৰু تورকিয়ে (তুৰস্ক)ৰ মধ্যস্থতাত ৰাছিয়া আৰু ইউক্ৰেইনৰ মাজত হোৱা এখন চুক্তি আছিল। ই গোলকীয় খাদ্য সংকট আৰু মূল্যবৃদ্ধি ৰোধ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল।

১২. উত্তৰ-শীতল যুদ্ধৰ যুগৰ সংঘাতসমূহে 'ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণ' (State-building) প্ৰক্ৰিয়াৰ কি সীমাবদ্ধতা দেখুৱালে?

উত্তৰ: ইৰাক আৰু আফগানিস্তানৰ ঘটনাই প্ৰমাণ কৰিলে যে কোনো বিদেশী সামৰিক শক্তিৰ জোৰত এখন দেশত বাহিৰৰ পৰা লোকতান্ত্ৰিক অনুষ্ঠান বা প্ৰতিষ্ঠান জাপি দিব নোৱাৰি। স্থানীয় সংস্কৃতি, ইতিহাস আৰু সমাজ ব্যৱস্থাক অৱজ্ঞা কৰিলে ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণৰ সকলো প্ৰয়াস ব্যৰ্থ হ’বলৈ বাধ্য।

১৩. ইউক্ৰেইনৰ সংঘাতত 'নৰ্ড ষ্ট্ৰীম' (Nord Stream) গেছ পাইপলাইনৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: নৰ্ড ষ্ট্ৰীম আছিল ৰাছিয়াৰ পৰা ইউৰোপলৈ (বিশেষকৈ জাৰ্মানীলৈ) গেছ সৰবৰাহ কৰা এক মূল মাধ্যম। ইয়াৰ জৰিয়তে ৰাছিয়াই ইউৰোপৰ ওপৰত এক শক্তিশালী অৰ্থনৈতিক আৰু শক্তি নিয়ন্ত্ৰণ (Energy Leverage) বৰ্তাই ৰাখিছিল, যিটো ইউক্ৰেইন যুদ্ধৰ সময়ত এক ডাঙৰ ৰাজনৈতিক কূটনীতিলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

১৪. তালিবানৰ শাসনকালত আফগান মহিলাসকলৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত কি কি মূল প্ৰত্যাহ্বান আহি পৰিছে?

উত্তৰ: ২০২১ চনত ক্ষমতা ঘূৰাই পোৱাৰ পিছত তালিবানে মহিলাৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত তীব্ৰ বাধা-নিষেধ আৰোপ কৰে। তেওঁলোকৰ উচ্চ শিক্ষা নিষিদ্ধ কৰা হয়, কৰ্মক্ষেত্ৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয় আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত চলাচল কৰোঁতে কঠোৰ পোছাক নীতি মানি চলিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হয়।

১৫. আমেৰিকাৰ 'সন্ত্ৰাসবাদৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ' (War on Terror) ধাৰণাটোৱে গোলকীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ ধাৰণাটোক কেনেকৈ সলনি কৰিলে?

উত্তৰ: এই নীতিৰ অধীনত আমেৰিকাই ঘোষণা কৰিছিল যে যিবোৰ ৰাষ্ট্ৰই সন্ত্ৰাসবাদীক আশ্ৰয় দিয়ে, সেইবোৰ দেশৰ সাৰ্বভৌমত্বক উলংঘা কৰি আমেৰিকাই 'প্ৰতিৰোধমূলক আক্ৰমণ' (Preemptive Strike) চলাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত দুৰ্বল ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সাৰ্বভৌম সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ আওতাত সংকুচিত হৈ পৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: শীতল যুদ্ধৰ অৱসানৰ পাছত আফগানিস্তানত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সামৰিক হস্তক্ষেপৰ মূল কাৰণ আৰু ইয়াৰ পৰিণতি বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ২০০১ চনৰ ১১ ছেপ্টেম্বৰত (9/11) আমেৰিকাৰ ভূমিত হোৱা ভয়াবহ সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পাছত বিশ্ব ৰাজনীতিৰ গতিপথ সলনি হৈছিল। এই ঘটনাৰ প্ৰত্যুত্তৰ হিচাপে আমেৰিকাই আফগানিস্তানত 'অপাৰেচন এণ্ডিউৰিং ফ্ৰীডম' (Operation Enduring Freedom) আৰম্ভ কৰে। এই হস্তক্ষেপৰ মূল কাৰণ আৰু ইয়াৰ পৰিণতিসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• হস্তক্ষেপৰ মূল কাৰণসমূহ:

  1. সন্ত্ৰাসবাদৰ উৎখাত: ৯/১১ আক্ৰমণৰ মাষ্টাৰমাইণ্ড ওছামা বিন লাডেন আৰু তেওঁৰ সংগঠন আল-কায়দাক আফগানিস্তানৰ তদানীন্তন তালিবান চৰকাৰে আশ্ৰয় দিছিল। আমেৰিকাৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল এই সন্ত্ৰাসবাদী নেটৱৰ্ক ধ্বংস কৰা।

  2. শাসন পৰিৱৰ্তন: সন্ত্ৰাসবাদক প্ৰশ্ৰয় দিয়া তালিবান প্ৰশাসনক ওফৰাই আফগানিস্তানত এখন পশ্চিমীয়া উদাৰপন্থী গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো আমেৰিকাৰ অন্য এক ভূ-ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য আছিল।

  3. কৌশলগত উপস্থিতি: মধ্য এছিয়া আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ সংযোগস্থলত অৱস্থিত আফগানিস্তানত সামৰিক ঘাটি পাতি চীন, ৰাছিয়া আৰু ইৰানৰ ওপৰত নজৰ ৰখাৰ এক পৰোক্ষ কৌশলগত লক্ষ্যও আছিল।

• পৰিণতি: দীৰ্ঘ ২০ বছৰ ধৰি চলা এই যুদ্ধৰ পৰিণতি আছিল অত্যন্ত মিশ্ৰিত আৰু ভয়াৱহ। প্ৰথম অৱস্থাত তালিবানৰ পতন ঘটিছিল আৰু হামিদ কাৰজাই তথা আশ্ৰাফ গনিৰ নেতৃত্বত গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ গঠন হৈছিল, যিয়ে মহিলাৰ শিক্ষা আৰু মানৱ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত কিছু পৰিৱৰ্তন আনিছিল। কিন্তু আভ্যন্তৰীণ দুৰ্নীতি, পাকিস্তানৰ দ্বিমুখী নীতি আৰু জনসাধাৰণৰ একাংশৰ পৰা বৈধতা লাভ নকৰাৰ বাবে এই নতুন ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণৰূপে আমেৰিকান সেনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ আছিল। অৱশেষত, ২০২১ চনৰ আগষ্ট মাহত আমেৰিকাই হঠাতে নিজৰ সামৰিক বাহিনী প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ লগে লগে গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰখন খহি পৰে আৰু কাবুলত পুনৰ তালিবানে ক্ষমতা দখল কৰে। ই প্ৰমাণ কৰিলে যে বাহিৰৰ পৰা জাপি দিয়া ৰাষ্ট্ৰ-নিৰ্মাণ (State-building) প্ৰক্ৰিয়া স্থায়ী হ’ব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ২: ২০০৩ চনৰ ইৰাক যুদ্ধ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ এক বৃহৎ উলংঘন আছিলনে? যুক্তিপূৰ্ণ মতামত ডাঙি ধৰা।

উত্তৰ: ২০০৩ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইয়াৰ মিত্ৰশক্তিৰ (Coalition of the Willing) দ্বাৰা পৰিচালিত ইৰাক আক্ৰমণ বা 'অপাৰেচন ইৰাকী ফ্ৰীডম' (Operation Iraqi Freedom) উত্তৰ-শীতল যুদ্ধৰ যুগৰ আটাইতকৈ বিতৰ্কিত সামৰিক অভিযান আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰেক্ষাপটত এই যুদ্ধৰ বৈধতা তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভূমিকা আৰু সন্মতিৰ অভাৱ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ম অনুসৰি যিকোনো দেশৰ ওপৰত সামৰিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ (UNSC) স্পষ্ট সন্মতিৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু ইৰাক আক্ৰমণৰ ক্ষেত্ৰত নিৰাপত্তা পৰিষদে কোনো ধৰণৰ প্ৰস্তাৱ পাছ কৰা নাছিল। ফ্ৰান্স, ৰাছিয়া আৰু চীনে ইয়াৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ তদানীন্তন সচিব প্ৰধান কফি আনানে ইয়াক পোনপটীয়াভাৱে "অবৈধ" বুলি ঘোষণা কৰিছিল।

• ভুল তথ্য আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ উলংঘন: আমেৰিকাই দাবী কৰিছিল যে চাদ্দাম হুছেইনৰ প্ৰশাসনে "গণবিধ্বংসী মাৰণাস্ত্ৰ" (Weapons of Mass Destruction) মজুত কৰিছে আৰু গোলকীয় নিৰাপত্তালৈ ভাবুকি আনিছে। কিন্তু যুদ্ধৰ পাছত এনে কোনো মাৰণাস্ত্ৰৰ অস্তিত্ব বিচাৰি পোৱা নগ’ল। ইয়াৰ ফলত প্ৰমাণিত হয় যে আমেৰিকাৰ এই পদক্ষেপ আছিল একপাক্ষিক আৰু ইৰাকৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ ওপৰত এক ভয়াবহ আঘাত।

• প্ৰতিৰোধমূলক আক্ৰমণৰ বিপজ্জনক ধাৰণা: আমেৰিকাই নিজৰ আত্মৰক্ষাৰ বাবে 'প্ৰতিৰোধমূলক আক্ৰমণ' (Preemptive Strike) ধাৰণাটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যাৰ কোনো দৃঢ় ভিত্তি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনত নাই।

উপসংহাৰত ক’ব পাৰি যে ২০০৩ চনৰ ইৰাক যুদ্ধ আছিল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কূটনীতিলৈ বৃদ্ধাংগুষ্ঠ দেখুৱাই চলোৱা এক সামৰিক শক্তিৰ প্ৰদৰ্শন, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদৰ ২(৪) অনুচ্ছেদত উল্লেখ থকা ৰাষ্ট্ৰৰ ভৌগোলিক অখণ্ডতা আৰু ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাৰ নীতিক সম্পূৰ্ণৰূপে উলংঘন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ২০২২ চনত আৰম্ভ হোৱা ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইন যুদ্ধৰ আঁৰৰ ভূ-ৰাজনৈতিক কাৰণসমূহ আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ২০২২ চনৰ ২৪ ফেব্ৰুৱাৰীত ৰাছিয়াই ইউক্ৰেইনৰ বিৰুদ্ধে আৰম্ভ কৰা "বিশেষ সামৰিক অভিযান" আছিল শীতল যুদ্ধৰ পাছত ইউৰোপৰ মাটিত সংঘটিত হোৱা আটাইতকৈ ডাঙৰ সামৰিক সংঘাত। এই সংঘাতৰ মূল কাৰণ আৰু গোলকীয় প্ৰভাৱ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• ভূ-ৰাজনৈতিক কাৰণসমূহ:

  1. নেটো (NATO)ৰ পূব দিশৰ সম্প্ৰসাৰণ: ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পাছত পশ্চিমীয়া সামৰিক মিত্ৰজোঁট 'নেটো'ৱে পূব ইউৰোপৰ ফালে নিজৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰি আহিছে। ইউক্ৰেইনে নেটোৰ সদস্যপদ ল’বলৈ কৰা প্ৰয়াসক ৰাছিয়াই নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ বাবে এক চৰম সীমা (Red Line) বুলি গণ্য কৰিছিল।

  2. ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক বাফ্ফাৰ জ’ন: ৰাছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ভ্লাদিমিৰ পুতিনৰ মতে ৰাছিয়ান আৰু ইউক্ৰেনীয়সকল ঐতিহাসিকভাৱে এক। ৰাছিয়াই ইউক্ৰেইনক পশ্চিমীয়া প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত এক 'বাফ্ফাৰ জ’ন' (Buffer Zone) হিচাপে চাব বিচাৰিছিল।

  3. ডনবাছৰ সংঘাত: ২০১৪ চনত ক্ৰিমিয়া চামিলকৰণৰ পাছৰে পৰা পূব ইউৰোপৰ ডনবাছ (ডনেটস্ক আৰু লুগানস্ক) অঞ্চলত ৰাছিয়াপ্ৰেমী বিচ্ছিন্নতাবাদী আৰু ইউক্ৰেইন সেনাৰ মাজত চলি থকা সংঘাতো ইয়াৰ অন্য এক কাৰণ আছিল।

• বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

  1. শক্তি সংকট (Energy Crisis): ৰাছিয়া বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ গেছ আৰু তেল ৰপ্তানিকাৰী দেশ। যুদ্ধৰ বাবে ইউৰোপত গেছৰ যোগান ব্যাহত হয়, যাৰ ফলত বিশ্বজুৰি ইন্ধনৰ মূল্য আকাশলংঘী হয়।

  2. খাদ্য সংকট (Food Security): ইউক্ৰেইন আৰু ৰাছিয়াক বিশ্বৰ "শস্যৰ ভঁৰাল" (Breadbasket) বুলি জনা যায়। ঘেঁহু, গোমধান আৰু সূৰ্যমুখী তেলৰ সৰবৰাহ বন্ধ হৈ পৰাৰ বাবে আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ বহু দেশত খাদ্য সংকটে দেখা দিয়ে।

  3. গোলকীয় মুদ্ৰাস্ফীতি: যোগান শৃংখল (Supply Chain) ভাঙি পৰাৰ ফলত উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি পায় আৰু বিশ্বজুৰি তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৪: শীতল যুদ্ধৰ অৱসানৰ পিছৰ গোলকীয় সংঘাতসমূহে বিশ্ব ব্যৱস্থাক 'এক-মেৰুকেন্দ্ৰিক' (Unipolar) ব্যৱস্থাৰ পৰা কেনেকৈ 'বহু-মেৰুকেন্দ্ৰিক' (Multipolar) ব্যৱস্থালৈ লৈ গৈছে?

উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ লগে লগে বিশ্ব ৰাজনীতিত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ একক আধিপত্য বা এক-মেৰুকেন্দ্ৰিক বিশ্ব ব্যৱস্থা (Unipolar World Order)ৰ সূচনা হৈছিল। কিন্তু একবিংশ শতিকাত সংঘটিত বিভিন্ন গোলকীয় সংঘাতে এই ব্যৱস্থাটোক এক নতুন বহু-মেৰুকেন্দ্ৰিক (Multipolar) দিশলৈ ধাৱমান কৰিছে। ইয়াৰ মূল কাৰকসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• আমেৰিকাৰ সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক শক্তিৰ সীমাবদ্ধতা: আফগানিস্তান আৰু ইৰাকৰ দীৰ্ঘদিনীয়া অসফল যুদ্ধই প্ৰমাণ কৰিলে যে কেৱল আধুনিক সামৰিক প্ৰযুক্তিৰ জোৰতে কোনো দেশৰ ওপৰত স্থায়ী নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰিব নোৱাৰি। এই যুদ্ধবোৰে আমেৰিকাৰ অৰ্থনীতি আৰু গোলকীয় ভাবমূৰ্তিৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰিলে।

• ৰাছিয়াৰ পুনৰুত্থান: ২০১৪ চনত ক্ৰিমিয়া দখল আৰু ২০২২ চনত ইউক্ৰেইনৰ ওপৰত কৰা আক্ৰমণৰ জৰিয়তে ৰাছিয়াই স্পষ্ট কৰি দিলে যে তেওঁলোকে পশ্চিমীয়া একছত্ৰী আধিপত্যক মানি নলয় আৰু নিজৰ ভৌগোলিক প্ৰভাৱ ৰক্ষা কৰিবলৈ সাজু।

• চীনৰ অভূতপূৰ্ব উত্থান: এই সংঘাতসমূহৰ সুযোগ গ্ৰহণ কৰি চীনে নিজৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামৰিক ক্ষমতা দ্ৰুত গতিত বৃদ্ধি কৰিছে। 'বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ' (BRI)ৰ দৰে প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে চীনে বিশ্বজুৰি এক বিকল্প শক্তি কেন্দ্ৰ গঢ়ি তুলিছে।

• নতুন আঞ্চলিক মিত্ৰতাৰ জন্ম: বৰ্তমান বিশ্ব ৰাজনীতিত BRICS, SCO (Shanghai Cooperation Organisation) আদি সংস্থাবোৰ অধিক সক্ৰিয় হৈ পৰিছে, যিয়ে আমেৰিকা বা পশ্চিমীয়া নিয়ন্ত্ৰিত অনুষ্ঠানসমূহৰ (যেনে- IMF, বিশ্ব বেংক) সমান্তৰালভাৱে এক নতুন শক্তিৰ সমীকৰণ গঢ়ি তুলিছে।

প্ৰশ্ন ৫: ইৰাক যুদ্ধ আৰু ইয়াৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত মধ্য প্ৰাচ্যৰ (Middle East) ভূ-ৰাজনীতিত অহা ভূ-কম্পীয় পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ২০০৩ চনত চাদ্দাম হুছেইনৰ চৰকাৰৰ পতন কেৱল ইৰাকৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱৰ্তনতে আৱদ্ধ থকা নাছিল, বৰঞ্চ ই সমগ্ৰ মধ্য প্ৰাচ্যৰ ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় সমীকৰণ ওলট-পালট কৰি দিছিল। ইয়াৰ ফলত অহা মূল পৰিৱৰ্তনসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• শক্তিৰ ভাৰসাম্যৰ পৰিৱৰ্তন (Shift in Balance of Power): ইৰাকত চাদ্দাম হুছেইনৰ নেতৃত্বত থকা সুন্নী প্ৰধান বাথ চৰকাৰখনে আঞ্চলিক স্তৰত ছিয়া প্ৰধান দেশ ইৰানৰ প্ৰভাৱ ৰোধ কৰাত এটা 'বাফ্ফাৰ'ৰ কাম কৰিছিল। কিন্তু আমেৰিকাই চাদ্দামক আঁতৰাই দিয়াত ইৰাকত ছিয়া প্ৰধান চৰকাৰ গঠন হয়, যাৰ ফলত ইৰানে ইৰাকৰ ৰাজনীতিত পোনপটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

• ছিয়া ক্ৰেচেণ্ট (Shia Crescent)ৰ উত্থান: ইৰাক যুদ্ধৰ পাছত ইৰানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ইৰাক, ছিৰিয়া হৈ লেবাননৰ হিজবুল্লাহ পৰ্যন্ত এটা ছিয়া প্ৰভাৱশালী বলয় বা 'ছিয়া ক্ৰেচেণ্ট' গঢ়ি উঠে। ইয়াৰ ফলত অঞ্চলটোৰ আনখন বৃহৎ শক্তি চৌদি আৰৱ (সুন্নী প্ৰধান) শংকিত হৈ পৰে আৰু দুয়োখন দেশৰ মাজত 'শীতল যুদ্ধ' তীব্ৰতৰ হয়।

• অনা-ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তি (Non-State Actors) আৰু উগ্ৰপন্থাৰ উত্থান: ইৰাকৰ পুৰণি সামৰিক বাহিনীটো বিলুপ্ত কৰাৰ ফলত লাখ লাখ সশস্ত্ৰ জোৱান সংস্থাপনহীন হৈ পৰে। এই বিশৃংখলতাৰ সুযোগ লৈয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত 'আল-কায়দা ইন ইৰাক' আৰু পাছলৈ 'ইছলামিক ষ্টেট' (ISIS) বা দাইচৰ দৰে চৰম উগ্ৰপন্থী সংগঠনৰ জন্ম হয়, যিয়ে ছিৰিয়া আৰু ইৰাকত ত্ৰাসৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

• কুৰ্দসকলৰ স্বায়ত্তশাসন: ইৰাকৰ উত্তৰাঞ্চলত থকা কুৰ্দ (Kurdish) জনগোষ্ঠীয়ে নিজাকৈ এক শক্তিশালী স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল (Kurdistan Regional Government) গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হয়, যিয়ে চুবুৰীয়া تورকিয়ে (তুৰস্ক) আৰু ছিৰিয়াৰ কুৰ্দসকলকো অনুপ্ৰাণিত কৰে।