উত্তৰ: কোনো এটা বিকল্প পছন্দ কৰাৰ ফলত পৰৱৰ্তী শ্ৰেষ্ঠ বিকল্পটো ত্যাগ কৰাৰ মূল্যকেই সুযোগ ব্যয় বোলা হয়।

উত্তৰ: অন্যান্য অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে কোনো বস্তুৰ দৰ বৃদ্ধি পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু দৰ হ্ৰাস পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত আৰু নিৰ্দিষ্ট দৰত উৎপাদকে বজাৰত বিক্ৰীৰ বাবে আগবঢ়োৱা সামগ্ৰীৰ নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণক যোগান বোলে।

উত্তৰ: অৰ্থনীতিত সাধাৰণ মূল্যস্তৰ অবিৰত আৰু লক্ষণীয়ভাৱে বৃদ্ধি পোৱা অৱস্থাকে মুদ্ৰাস্ফীতি বোলে।

উত্তৰ: আয় শূন্য অৱস্থাত হোৱা ভোগক 'স্বয়ংভৰ ভোগ' বা 'স্বয়ংক্ৰিয় ভোগ' (Autonomous Consumption, C₀ বা C̄) বোলা হয়।

উত্তৰ: GST (Goods and Services Tax) হৈছে এবিধ পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax)।

উত্তৰ: গুণক আৰু প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতাৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো হ'ল:

উত্তৰ: উপভোক্তাৰ আয়ৰ পৰিৱৰ্তন (বা বিকল্প সামগ্ৰীৰ দৰৰ পৰিৱৰ্তন)।

উত্তৰ: শূন্য (e_d = 0)।

উত্তৰ: চৰকাৰৰ মুঠ ব্যয় আৰু ঋণ গ্ৰহণৰ বাহিৰে হোৱা মুঠ ৰাজহৰ মাজৰ পাৰ্থক্যকেই বিত্তীয় ঘাটি বোলে।

উত্তৰ: ঘৰুৱা আয় (Domestic Income)।

উত্তৰ: ধনাত্মক (Positive)।

উত্তৰ: কাৰণ বজাৰত কোনো প্ৰতিদ্বন্দ্বী বা ঘনিষ্ঠ বিকল্প সামগ্ৰী নথকাৰ বাবে উৎপাদকে মূল্যৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখে।

উত্তৰ: যি বিন্দুত সামগ্ৰিক চাহিদা (AD) আৰু সামগ্ৰিক যোগান (AS) পৰস্পৰ সমান হয়, সেই নিৰ্ধাৰিত চাহিদাকে ফলপ্ৰসূ চাহিদা বোলে।

উত্তৰ: ব্যক্তিগত আয়ৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ কৰ আৰু অন্যান্য চৰকাৰী মাচুল পৰিশোধ কৰাৰ পিছত উপভোক্তাৰ হাতত উপভোগ আৰু সঞ্চয়ৰ বাবে বাকী থকা আয়।

উত্তৰ: মানুহৰ অভাৱ অসীম কিন্তু সেই অভাৱ পূৰণৰ সম্পদসমূহ সীমিত আৰু এই সীমিত সম্পদসমূহৰ বিকল্প ব্যৱহাৰ সম্ভৱ। সীমিত সম্পদৰ দ্বাৰা কোনবোৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অভাৱ প্ৰথমে পূৰণ কৰা হ'ব, সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত ল'বলগীয়া হোৱা বাবেই দুষ্প্ৰাপ্যতাই পছন্দৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।

উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত আৰু নিৰ্দিষ্ট দৰত এজন ব্যক্তিগত উপভোক্তাই ক্ৰয় কৰিব বিচৰা সামগ্ৰীৰ পৰিমাণক ব্যক্তিগত চাহিদা বোলে। আনহাতে, বজাৰত থকা সকলো উপভোক্তাৰ ব্যক্তিগত চাহিদাক যোগ কৰি যি সামগ্ৰিক চাহিদা পোৱা যায়, তাক বজাৰ চাহিদা বোলে।

উত্তৰ: ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰান্তিক সুযোগ ব্যয় বা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰান্তিক হাৰ (MRT) বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে PPC মূল বিন্দুৰ প্ৰতি অৱতল হয়। এটা নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰীৰ অতিৰিক্ত একক উৎপাদন কৰিবলৈ হ'লে আনটো সামগ্ৰীৰ ক্ৰমান্বয়ে অধিক পৰিমাণ ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।

উত্তৰ:

• কৰৰ বোজা: প্ৰত্যক্ষ কৰৰ প্ৰাৰম্ভিক আৰু চূড়ান্ত বোজা একেজন ব্যক্তিৰ ওপৰতে পৰে (স্থানান্তৰ কৰিব নোৱাৰি, যেনে— আয়কৰ)। পৰোক্ষ কৰৰ বোজা আনৰ ওপৰলৈ স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি (যেনে— GST)।
• প্ৰকৃতি: প্ৰত্যক্ষ কৰ সাধাৰণতে প্ৰগতিশীল আৰু পৰোক্ষ কৰ সাধাৰণতে প্ৰতিগামী বা সমহাৰৰ হয়।

উত্তৰ: উপভোক্তা এজনে কোনো বস্তুৰ পৰা বঞ্চিত নহ'বলৈ যি মূল্য দিবলৈ ইচ্ছুক বা প্ৰস্তুত থাকে আৰু বাস্তৱিকতে তেওঁ যি প্ৰকৃত মূল্য পৰিশোধ কৰে, এই দুয়োৰে মাজৰ ধনাত্মক পাৰ্থক্যটোকে উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত বোলা হয়।

উত্তৰ: উৎপাদক এজনে কোনো সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি লাভ কৰা প্ৰকৃত মুঠ ৰাজহ আৰু সেই সামগ্ৰীখিনি বজাৰত যোগান ধৰিবলৈ তেওঁ যি নিম্নতম মূল্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাজু থাকে, এই দুয়োৰে মাজৰ পাৰ্থক্যকেই উৎপাদকৰ উদ্বৃত্ত বোলে।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত অসংখ্য ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা থাকে আৰু সমজাতীয় সামগ্ৰী বিক্ৰী হয়। এককভাৱে কোনো এখন প্ৰতিষ্ঠানে মুঠ যোগানৰ অতি ক্ষুদ্ৰ অংশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ বাবে বজাৰ দৰক প্ৰভাৱিত কৰিব নোৱাৰে আৰু সমগ্ৰ উদ্যোগৰ চাহিদা-যোগানৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত দৰকে মানি ল'বলৈ বাধ্য হয়।

উত্তৰ: বিত্তীয় ঘাটিৰ পৰা পূৰ্বৰ ঋণৰ বাবদ পৰিশোধ কৰিবলগীয়া সূতৰ পৰিমাণ বাদ দিলে যি ঘাটি বাকী থাকে, তাক প্ৰাথমিক ঘাটি বোলে।

উত্তৰ: যি কৰ ব্যৱস্থাত কৰদাতাৰ আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে কৰৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায় আৰু আয় হ্ৰাস পালে কৰৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়, তাক প্ৰতিগামী কৰ বোলে। এই ব্যৱস্থাত ধনী ব্যক্তিকৈ দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ ওপৰত অধিক বাস্তৱিক কৰৰ বোজা পৰে।

উত্তৰ: অধ্যাপক জে. আৰ. হিক্সৰ মতে, এজন ব্যক্তিয়ে এটা নিৰ্দিষ্ট সপ্তাহ বা সময়ছোৱাত নিজৰ মূলধনৰ প্ৰকৃত মূল্য অটুট ৰাখি বা ভৱিষ্যতৰ আৰ্থিক স্থিতি একে ৰাখি সৰ্বাধিক যিমান পৰিমাণ ভোগৰ বাবে ব্যয় কৰিব পাৰে, সেয়াই হ'ল ব্যক্তিজনৰ আয়।

উত্তৰ: চলিত বৰ্ষৰ বজাৰ দৰৰ ভিত্তিত গণনা কৰা ঘৰুৱা উৎপাদনক নামমাত্ৰ GDP বোলে (য'ত মুদ্ৰাস্ফীতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে)। আনহাতে, কোনো এক স্থিৰ ভিত্তি বৰ্ষৰ (Base Year) দৰৰ ভিত্তিত গণনা কৰা ঘৰুৱা উৎপাদনক প্ৰকৃত GDP বোলে (যিয়ে উৎপাদনৰ প্ৰকৃত বৃদ্ধি সূচায়)।

উত্তৰ:

• প্ৰথম চৰ্ত (প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত): প্ৰান্তিক আয় আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় সমান হ'ব লাগিব (MR = MC)।
• দ্বিতীয় চৰ্ত (পৰ্যাপ্ত চৰ্ত): ভাৰসাম্য বিন্দুৰ পিছত MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ ফালৰ পৰা কাটি ওপৰলৈ যাব লাগিব (MC-ৰ ঢাল ধনাত্মক হ'ব লাগিব)।

উত্তৰ: উপভোক্তাৰ আয় বৃদ্ধি পালে যিবোৰ সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়, সেইবোৰক স্বাভাৱিক দ্ৰব্য বোলে (আয় স্থিতিস্থাপকতা ধনাত্মক)। আনহাতে, আয় বৃদ্ধি পালে যিবোৰ সামগ্ৰীৰ চাহিদা হ্ৰাস পায়, সেইবোৰক নিকৃষ্ট দ্ৰব্য বোলে (আয় স্থিতিস্থাপকতা ঋণাত্মক)।

উত্তৰ: চলিত হিচাপত দৃশ্যমান সামগ্ৰী, অদৃশ্যমান সেৱা আৰু একপক্ষীয় স্থানান্তৰৰ আমদানি-ৰপ্তানি অন্তৰ্ভুক্ত হয়, যিয়ে সম্পত্তি বা দেনাৰ পৰিৱৰ্তন নকৰে। মূলধনী হিচাপত বিদেশী বিনিয়োগ (FDI, FII), বৈদেশিক ঋণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত হয়, যিয়ে এখন দেশৰ আন্তৰ্জাতিক সম্পত্তি আৰু দেনাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়।

উত্তৰ: ক্ৰয়ক্ষমতা সমতা হ'ল এনে এক অৰ্থনৈতিক তত্ত্ব যিয়ে দুখন দেশৰ মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰক এনেদৰে তুলনা কৰে যাতে দুয়োখন দেশতে এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ মুদ্ৰাৰে একেধৰণৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ টোপোলা ক্ৰয় কৰিব পৰা যায়।

উত্তৰ:

• চাহিদা ৰেখাৰ চলন (Movement along Demand Curve): যেতিয়া অন্যান্য কাৰকসমূহ (যেনে— উপভোক্তাৰ আয়, ৰুচি, বিকল্প সামগ্ৰীৰ দৰ) অপৰিৱৰ্তিত থাকি কেৱল সামগ্ৰীটোৰ নিজা দৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চাহিদাৰ পৰিমাণ বাঢ়ে বা কমে, তাক চাহিদা ৰেখাৰ চলন বোলে। দৰ হ্ৰাস পালে চাহিদা ৰেখাডালৰ তললৈ সম্প্ৰসাৰণ (Expansion) ঘটে আৰু দৰ বৃদ্ধি পালে ওপৰলৈ সংকোচন (Contraction) ঘটে।
• চাহিদা ৰেখাৰ স্থানান্তৰণ (Shift in Demand Curve): যেতিয়া সামগ্ৰীটোৰ নিজা দৰ স্থিৰ থাকি অন্যান্য কাৰকৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত (যেনে— আয় বৃদ্ধি, অনুকূল ৰুচি) প্ৰতিটো সম্ভাব্য দৰতে চাহিদা বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া মূল চাহিদা ৰেখাডাল নিজৰ স্থান সলনি কৰে। চাহিদা বৃদ্ধি পালে ৰেখাডাল সোঁফালে আৰু হ্ৰাস পালে বাওঁফালে স্থানান্তৰিত হয়।

উত্তৰ: চাহিদাৰ দৰ স্থিতিস্থাপকতা (e_p) প্ৰধানকৈ ৫টা মাত্ৰাত ভাগ কৰা হয়:

• সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক চাহিদা (e_p = ∞): দৰৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ বা অতি সামান্য পৰিৱৰ্তনতে চাহিদাৰ পৰিমাণ অসীমভাৱে বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পালে (ৰেখাডাল আনুভূমিক হয়)।
• সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক চাহিদা (e_p = 0): দৰৰ যিমানেই পৰিৱৰ্তন নহওক কিয়, চাহিদাৰ পৰিমাণ সম্পূৰ্ণ অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে (যেনে— জীৱনদায়িনী ঔষধ; ৰেখাডাল উলম্ব হয়)।
• একক স্থিতিস্থাপক চাহিদা (e_p = 1): দৰ যি অনুপাতত পৰিৱৰ্তন হয়, চাহিদাৰ পৰিমাণো ঠিক একে অনুপাততে পৰিৱৰ্তন হ'লে।
• আপেক্ষিকভাৱে স্থিতিস্থাপক চাহিদা (e_p > 1): দৰৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তনতকৈ চাহিদাৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তন অধিক হ'লে (যেনে— বিলাসী সামগ্ৰী)।
• আপেক্ষিকভাৱে অস্থিতিস্থাপক চাহিদা (e_p < 1): দৰৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তনৰ তুলনাত চাহিদাৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তন কম হ'লে (যেনে— নিমখ, চাউল)।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ আৰু একচেটিয়া বজাৰৰ তুলনামূলক পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দাঙি ধৰা হ'ল:

উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট বজাৰত কোনো সামগ্ৰীৰ সকলো ব্যক্তিগত উপভোক্তাৰ চাহিদা ৰেখাৰ আনুভূমিক বা পথালি যোগফলৰ (Horizontal Summation) দ্বাৰা বজাৰ চাহিদা ৰেখা আহৰণ কৰা হয়।

ধৰা হ'ল বজাৰত মাত্ৰ দুজন উপভোক্তা 'A' আৰু 'B' আছে:

• যেতিয়া দৰ ₹১০, তেতিয়া A-ৰ চাহিদা ২ একক আৰু B-ৰ চাহিদা ৩ একক। গতিকে বজাৰ চাহিদা হ'ব: 2 + 3 = 5 একক।
• যেতিয়া দৰ কমি ₹৫ হয়, A-ৰ চাহিদা বাঢ়ি ৪ একক আৰু B-ৰ চাহিদা ৬ একক হয়। গতিকে বজাৰ চাহিদা হ'ব: 4 + 6 = 10 একক।

প্ৰতিটো নিৰ্দিষ্ট দৰত উপভোক্তা দুজনৰ চাহিদাক আনুভূমিকভাৱে যোগ কৰি সোঁফালে অধিক প্ৰসাৰিত আৰু হেলনীয়া বজাৰ চাহিদা ৰেখাডাল পোৱা যায়।

উত্তৰ: সাধাৰণতে দৰ আৰু চাহিদাৰ মাজত বিপৰীত সম্পৰ্ক থাকে যদিও কিছুমান বিশেষ পৰিস্থিতিত দৰ বৃদ্ধি পালেও চাহিদা বৃদ্ধি পায়:

• গিফেন সামগ্ৰী (Giffen Goods): নিকৃষ্ট মানৰ এনে কিছুমান খাদ্য-সামগ্ৰী (যেনে— মোটা চাউল, আলু), যাৰ দৰ বৃদ্ধি পালে দৰিদ্ৰ লোকে অন্য দামী খাদ্য ত্যাগ কৰি এই সামগ্ৰীৰে অধিক ক্ৰয় কৰে।
• মৰ্যাদাসূচক সামগ্ৰী বা ভেবলেন প্ৰভাৱ (Veblen Effect): হীৰা, সোণ, অতি দামী গাড়ী আদিৰ ক্ষেত্ৰত ধনী শ্ৰেণীৰ লোকৰ সামাজিক মৰ্যাদা প্ৰদৰ্শনৰ বাবে দৰ বেছি হ'লেহে চাহিদা বাঢ়ে।
• ভৱিষ্যতে দৰ বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা: যুদ্ধ বা জৰুৰীকালীন অৱস্থাত কোনো বস্তুৰ দৰ বৃদ্ধি পাই থকা সত্ত্বেও ভৱিষ্যতে নাটনি হোৱাৰ ভয়ত মানুহে বৰ্তমান অধিক ক্ৰয় কৰে।
• অজ্ঞতা বা ভ্ৰান্ত ধাৰণা: বহু সময়ত উপভোক্তাই উচ্চ দৰৰ সামগ্ৰীক উচ্চ গুণসম্পন্ন বুলি ভাবি কম দৰৰ সামগ্ৰী পৰিহাৰ কৰে।

উত্তৰ: অৰ্থনীতিত প্ৰাৰম্ভিক স্বতন্ত্ৰ বিনিয়োগ বৃদ্ধিৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰীয় আয় যিমান গুণ বৃদ্ধি পায়, সেই অনুপাতকে গুণক বোলে। গুণক (k) নিৰ্ভৰ কৰে প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতাৰ (MPC) ওপৰত। কাৰ্যপ্ৰণালীৰ উদাহৰণ:

ধৰা হ'ল অৰ্থনীতিত MPC = 0.8 আৰু নতুন বিনিয়োগ (ΔI) কৰা হ'ল ₹১,০০০ কোটি।

• প্ৰথম পৰ্যায়: ₹১,০০০ কোটি বিনিয়োগ হোৱাৰ লগে লগে উৎপাদন খণ্ডৰ ব্যক্তিসকলৰ আয় ₹১,০০০ কোটি বাঢ়িব।
• দ্বিতীয় পৰ্যায়: যিহেতু MPC = 0.8, তেওঁলোকে এই আয়ৰ ৮০% অৰ্থাৎ ₹৮০০ কোটি উপভোগত ব্যয় কৰিব।
• পৰৱৰ্তী পৰ্যায়সমূহ: এই ₹৮০০ কোটি আন এটা শ্ৰেণীৰ আয় হ'ব আৰু তেওঁলোকে তাৰ ৮০% (₹৬৪০ কোটি) পুনৰ ব্যয় কৰিব।

এইদৰে ক্ৰমাগত প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তত মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধি পাব:

উত্তৰ: কৰ হৈছে চৰকাৰৰ পৰা কোনো প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিদান বা বিশেষ সুবিধাৰ আশা নকৰাকৈ নাগৰিকে আইনগতভাৱে চৰকাৰক প্ৰদান কৰিবলগীয়া এক বাধ্যতামূলক বৰঙণি।

আদাম স্মিথে উল্লেখ কৰা কৰৰ ৪টা মূল নীতি হ'ল:

• সমতা বা ন্যায়পৰায়ণতাৰ নীতি (Canon of Equality): প্ৰতিজন নাগৰিকেই নিজৰ উপাৰ্জন আৰু আৰ্থিক সামৰ্থ্য অনুসৰি ন্যায়সংগতভাৱে কৰ দিয়া উচিত।
• নিশ্চয়তাৰ নীতি (Canon of Certainty): কৰৰ সময়, পৰিমাণ আৰু পৰিশোধৰ পদ্ধতি কৰদাতা আৰু প্ৰশাসনৰ ওচৰত সম্পূৰ্ণ স্পষ্ট হ'ব লাগে।
• সুবিধাৰ নীতি (Canon of Convenience): কৰ এনে এটা সময় আৰু পদ্ধতিৰে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে যাতে কৰদাতাই অতি সহজে কৰ পৰিশোধ কৰিব পাৰে (যেনে— শস্য চপোৱাৰ সময়ত বা দৰমহাৰ সময়ত)।
• মিতব্যয়িতাৰ নীতি (Canon of Economy): কৰ সংগ্ৰহৰ প্ৰশাসনিক খৰচ যিমান পাৰি কম হ'ব লাগে যাতে সংগৃহীত ধনৰ সৰহভাগ চৰকাৰৰ কোষাগাৰত জমা হয়।

উত্তৰ:

• গড় ভোগ প্ৰৱণতা (APC): মুঠ আয়ৰ (Y) কিমান অংশ উপভোগত (C) ব্যয় কৰা হৈছে, তাৰ অনুপাতক APC বোলে।
  APC = C / Y
  আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে APC ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।
• প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতা (MPC): আয়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ (ΔY) ফলত ভোগ ব্যয়ৰ যি পৰিৱৰ্তন (ΔC) হয়, তাৰ অনুপাতক MPC বোলে।
  MPC = ΔC / ΔY
  স্বাভাৱিকতে MPC-ৰ মান সদায় ০ আৰু ১-ৰ মাজত থাকে (0 < MPC < 1)।

চিত্ৰত মূল বিন্দুৰ পৰা ভোগ ৰেখাৰ যিকোনো বিন্দুলৈ (যেনে— A) টনা ৰেখাৰ ঢালে APC = C₁ / Y₁ সূচায় আৰু ভোগ ৰেখাডালৰ প্ৰকৃত ঢালে MPC = ΔC / ΔY সূচায়।

উত্তৰ: মুদ্ৰাস্ফীতি হ'ল অৰ্থনীতিত দৰস্তৰৰ অবিৰত বৃদ্ধি আৰু মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা অৱস্থা।

মূল কাৰণসমূহ:

• চাহিদা বৃদ্ধিজনিত (Demand-Pull): জনসংখ্যা বৃদ্ধি, চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি বা মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধিৰ ফলত সামগ্ৰিক চাহিদা, সামগ্ৰিক যোগানতকৈ বৃদ্ধি হ'লে।
• ব্যয় বৃদ্ধিজনিত (Cost-Push): কেঁচামালৰ মূল্য বৃদ্ধি, মজুৰি বৃদ্ধি বা পৰিবহণ ব্যয় বঢ়াৰ ফলত উৎপাদন ব্যয় বাঢ়িলে।

অৰ্থনীতিত প্ৰভাৱ:

• আয় বিতৰণৰ ওপৰত: নিৰ্দিষ্ট আয়ৰ লোক (দৰমহাভোগী, পেঞ্চনাৰ) আৰু শ্ৰমিক শ্ৰেণী ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়; আনহাতে ব্যৱসায়ী আৰু উৎপাদক শ্ৰেণী লাভৱান হয়।
• ঋণগ্ৰহীতা আৰু ঋণদাতা: ঋণগ্ৰহীতা লাভান্বিত হয় কাৰণ তেওঁ কম ক্ৰয়ক্ষমতাৰ টকা ঘূৰাই দিয়ে, কিন্তু ঋণদাতা আৰ্থিকভাৱে লোকচানৰ সন্মুখীন হয়।
• বিনিয়োগ আৰু সঞ্চয়: মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে মানুহৰ সঞ্চয় ক্ষমতা কমায় আৰু অৰ্থনৈতিক অনিশ্চয়তা বৃদ্ধি কৰে।

উত্তৰ: যি অৱস্থাত এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰচলিত বজাৰ মজুৰিত কাম কৰিবলৈ সক্ষম আৰু ইচ্ছুক হোৱা সত্ত্বেও কোনো উৎপাদনশীল কৰ্মসংস্থাপন বিচাৰি নাপায়, তেনে অৱস্থাক নিবনুৱা সমস্যা বোলে। (উল্লেখ্য যে স্বেচ্ছাই কাম নকৰা ব্যক্তিক নিবনুৱা হিচাপে গণ্য কৰা নহয়)।

নিবনুৱাৰ হাৰ গণনাৰ পদ্ধতি:

এখন দেশৰ মুঠ শ্ৰমশক্তিৰ (Labor Force) ভিতৰত কাম নোপোৱা নিবনুৱা ব্যক্তিৰ শতাংশ হিচাপেই হ'ল নিবনুৱাৰ হাৰ।

(ইয়াত, মুঠ শ্ৰমশক্তি = কৰ্মৰত ব্যক্তিৰ সংখ্যা + কাম বিচাৰি থকা নিবনুৱা ব্যক্তিৰ সংখ্যা)।

Answer: Opportunity cost refers to the value of the next best alternative foregone when a particular choice is made.

Answer: Other things remaining constant (ceteris paribus), when the price of a good rises, its quantity demanded decreases, and when the price falls, its quantity demanded increases.

Answer: Supply refers to the specific quantity of a commodity that producers are willing and able to offer for sale in the market at a given price during a specific period of time.

Answer: Inflation is a sustained and measurable increase in the general price level of goods and services in an economy over a period of time.

Answer: The level of consumption expenditure at zero income is called Autonomous Consumption (denoted as C₀ or C̄).

Answer: GST (Goods and Services Tax) is an Indirect Tax.

Answer: The relationship between the multiplier and MPC is expressed as:

Answer: A change in consumer income (or a change in the prices of related goods/substitutes).

Answer: It is zero (e_d = 0).

Answer: Fiscal deficit is the excess of total government expenditure over total revenue receipts excluding borrowings.

Answer: Domestic Income.

Answer: Positive.

Answer: Because the firm possesses exclusive market power with no direct competitors or close substitutes, giving it complete control over setting the product's price.

Answer: Effective demand refers to the specific equilibrium level of aggregate demand where Aggregate Demand (AD) equals Aggregate Supply (AS) in an economy.

Answer: The actual income remaining with individuals and households for consumption and saving after paying direct taxes and compulsory government fees.

Answer: Human wants are virtually unlimited, while the productive resources available to satisfy them are scarce and possess alternative uses. Because society cannot produce everything for everyone, choices must continuously be made regarding which wants to prioritize and how resources should be allocated.

Answer: Individual demand refers to the quantity of a commodity that a single consumer is willing and able to purchase at various prices over a given period. Market demand is the horizontal summation of all individual demands for that commodity across all consumers in the market.

Answer: The PPC is concave to the origin due to the law of increasing Marginal Opportunity Cost or increasing Marginal Rate of Transformation (MRT). As more units of one good are produced, progressively greater quantities of the other good must be sacrificed because resources are specialized.

Answer:

• Incidence and Impact: In direct taxes, the initial liability and final burden fall on the exact same person and cannot be shifted (e.g., Income Tax). In indirect taxes, the burden is easily shifted onto the final consumer (e.g., GST).
• Nature: Direct taxes are typically progressive, whereas indirect taxes tend to be regressive or proportional in effect.

Answer: Consumer's surplus is the net economic benefit experienced by a buyer. It is measured as the positive difference between the maximum price a consumer is willing to pay rather than go without the good and the actual market price paid.

Answer: Producer's surplus represents the difference between the total revenue a producer actually receives from selling a quantity of a good and the minimum amount they would have been willing to accept to supply that output (which corresponds to marginal cost).

Answer: Under perfect competition, there are numerous buyers and sellers trading identical, homogeneous products. An individual firm supplies an infinitesimally small fraction of total market output, meaning it has zero control over market price and must accept the price determined by industry-wide supply and demand.

Answer: The primary deficit reflects government borrowing requirements exclusively for current fiscal operations, calculated by subtracting interest payments on past debt from the fiscal deficit.

Answer: A regressive tax is a taxation structure where the tax rate decreases as the taxpayer's income increases. Under this system, lower-income individuals end up paying a significantly higher percentage of their total income in taxes compared to higher-income earners.

Answer: According to Sir J. R. Hicks, a person's income over a specified period is the maximum value that they can consume during that time while still expecting to be as well off at the end of the period as they were at the beginning (maintaining real capital intact).

Answer: Nominal GDP measures the total monetary value of all final goods and services produced within a country evaluated at current year market prices (unadjusted for inflation). Real GDP evaluates output using constant prices from a designated base year, thereby reflecting genuine volume growth.

Answer:

• First (Necessary) Condition: Marginal Revenue must equal Marginal Cost (MR = MC).
• Second (Sufficient) Condition: The MC curve must cut the MR curve from below at the point of equilibrium (MC must have a positive slope).

Answer: Normal goods are commodities whose demand increases as consumer income rises (having a positive income elasticity of demand). Inferior goods are commodities whose demand decreases as consumer income increases (having a negative income elasticity of demand).

Answer: The Current Account records international transactions in visible merchandise goods, invisible services, and unilateral transfers that do not alter a nation's external assets or liabilities. The Capital Account records cross-border financial and investment flows (such as FDI, FPI, external loans) that directly alter a country's foreign asset-liability position.

Answer: Purchasing Power Parity is an economic theory postulating that in the long run, exchange rates between currencies should adjust so that an identical basket of goods and services costs the exact same in both countries when converted to a common currency.

Answer:

• Movement along the Demand Curve (Change in Quantity Demanded): Occurs when the quantity demanded changes solely due to a change in the commodity's own price, while all non-price factors (income, tastes, related good prices) remain constant. A price fall causes downward expansion, whereas a price rise causes upward contraction along the same demand curve.
• Shift in the Demand Curve (Change in Demand): Occurs when demand changes at each possible price due to changes in non-price determinants (e.g., higher income, favorable preference shifts). An increase in demand shifts the entire curve to the right, whereas a decrease shifts it to the left.

Answer: Price elasticity of demand (e_p) measures the responsiveness of quantity demanded to a change in price, classified into five primary degrees:

• Perfectely Elastic Demand (e_p = ∞): An infinitesimal change in price results in an infinite change in quantity demanded. The demand curve is horizontal.
• Perfectely Inelastic Demand (e_p = 0): Quantity demanded remains completely unchanged regardless of price variations (e.g., life-saving medicines). The demand curve is vertical.
• Unitary Elastic Demand (e_p = 1): The percentage change in quantity demanded exactly equals the percentage change in price.
• Relatively Elastic Demand (e_p > 1): The percentage change in quantity demanded exceeds the percentage change in price (e.g., luxury goods).
• Relatively Inelastic Demand (e_p < 1): The percentage change in quantity demanded is smaller than the percentage change in price (e.g., basic staples like salt, rice).

Answer: The foundational differences between perfectly competitive markets and monopoly structures are summarized below:

Answer: The market demand curve is derived through the horizontal summation of all individual demand curves in the market, aggregating quantities demanded by all consumers at each corresponding price level.

Assume a simplified market consisting of two consumers, Consumer A and Consumer B:

• At price ₹10: Consumer A demands 2 units, and Consumer B demands 3 units. Market Demand = 2 + 3 = 5 units.
• When price falls to ₹5: Consumer A expands demand to 4 units, and Consumer B expands to 6 units. Market Demand = 4 + 6 = 10 units.

By plotting these aggregated quantities at every price level, we obtain the market demand curve, which is flatter and more extensive than individual demand curves.

Answer: While the Law of Demand normally dictates an inverse relationship between price and quantity demanded, specific exceptions yield an upward-sloping demand curve:

• Giffen Goods: Highly inferior staple foods (such as low-grade bread or potatoes) where a price rise leaves poor consumers with less purchasing power for superior foods, compelling them to purchase more of the Giffen good.
• Veblen Goods (Conspicuous Consumption): Prestige luxury goods (diamonds, exotic supercars) whose high price signals status and wealth. Demand increases with price due to snob appeal.
• Expectations of Future Price Rises: In times of shortages, wars, or rampant inflation, consumers buy more even as prices rise, fearing severe future unavailability.
• Consumer Ignorance / Price-Quality Perception: Buyers frequently equate higher prices with superior craftsmanship, bypassing cheaper alternatives.

Answer: The Investment Multiplier (k) measures the ratio of the change in national income (ΔY) resulting from an initial autonomous change in investment expenditure (ΔI). It depends directly on the Marginal Propensity to Consume (MPC). Working Illustration:

Suppose an economy has an MPC of 0.8 and experiences fresh autonomous investment of ₹1,000 Crore (ΔI = ₹1,000 Cr):

• Round 1: Initial investment generates ₹1,000 Crore in direct income for production factors.
• Round 2: With MPC = 0.8, recipients spend 80% (₹800 Crore) on consumption, creating income for another sector.
• Subsequent Rounds: ₹800 Crore spending generates further consumption spending of 80% (₹640 Crore), cascading through the economy.

Total cumulative increase in national income equals:

Answer: A tax is a compulsory financial contribution imposed by the government on citizens and corporate entities without any direct, proportional return of specific benefits.

Adam Smith laid out four classic Canons of Taxation:

• Canon of Equality (Equity): Citizens ought to contribute towards government revenue in proportion to their respective income and financial ability to pay.
• Canon of Certainty: The tax amount, due dates, and method of payment should be completely clear, transparent, and non-arbitrary for both taxpayers and administrators.
• Canon of Convenience: Taxes should be levied and collected at a time and manner most convenient for the contributor (e.g., tax deducted at salary payment).
• Canon of Economy: The administrative cost of assessing and collecting taxes should be kept to a minimum so that the majority of receipts flow directly into the state treasury.

Answer:

• Average Propensity to Consume (APC): The ratio of total consumption expenditure (C) to total national income (Y) at a specific point in time.
  APC = C / Y
  APC steadily declines as income increases.
• Marginal Propensity to Consume (MPC): The ratio of the change in consumption expenditure (ΔC) resulting from a change in income (ΔY).
  MPC = ΔC / ΔY
  In normal conditions, MPC always lies strictly between 0 and 1 (0 < MPC < 1).

In the diagram, a ray connecting the origin to point A represents APC = C₁ / Y₁, whereas the slope of the consumption function between points A and B represents MPC = ΔC / ΔY.

Answer: Inflation is a persistent, sustained rise in the general price level of goods and services over time, eroding the purchasing power of money.

Primary Causes:

• Demand-Pull Inflation: Aggregate demand exceeds aggregate supply at full employment ("too much money chasing too few goods"), driven by population growth, money supply expansion, or fiscal deficits.
• Cost-Push Inflation: Increases in basic production costs (surges in raw material prices, rising wage demands, or transportation bottlenecks) pushing supply curves upward.

Socio-Economic Impacts:

• Income Redistribution: Fixed-income earners, salaried workers, and pensioners suffer, while business owners and equity investors often gain from nominal price appreciation.
• Debtors vs. Creditors: Debtors gain because they repay loans in currency with lower purchasing power; creditors lose real wealth.
• Savings and Investment: Real returns on savings diminish, driving speculative consumption and creating macroeconomic volatility.

Answer: Unemployment describes an economic condition in which individuals who are able-bodied, qualified, and actively seeking work at prevailing market wages are unable to find productive employment. (Voluntary non-workers are excluded from the unemployment definition).

Measurement of the Unemployment Rate:

The unemployment rate is measured as the percentage of unemployed individuals relative to the total active labor force in an economy.

(Where, Total Labor Force = Employed Persons + Unemployed Persons seeking work).