প্ৰশ্নাৱলী : 

১. দণ্ডচুম্বকৰ কাষলৈ আনিলে দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডাল কিয় বিক্ষেপিত হয় ?

উত্তৰ: দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডাল আচলতে এডাল সৰু দণ্ড চুম্বক। যেতিয়া ইয়াক আন এডাল দণ্ড চুম্বকৰ ওচৰলৈ অনা হয়, তেতিয়া চুম্বক দুডালৰ মেৰুৰ মাজত আকৰ্ষণ বা বিকৰ্ষণ বল ক্ৰিয়া কৰে। এই চুম্বকীয় বলৰ প্ৰভাৱত দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাডাল বিক্ষেপিত হয়।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. এডাল দণ্ড চুম্বকৰ কেউকাষৰ চৌম্বক বলৰেখাবোৰ অংকন কৰা।

উত্তৰ: এডাল দণ্ড চুম্বকৰ কেউকাষৰ চৌম্বক বলৰেখাবোৰ উত্তৰ মেৰুৰ পৰা ওলাই দক্ষিণ মেৰুত সোমায়।

২. চৌম্বক বলৰেখাৰ ধৰ্মসমূহ তালিকাভূক্ত কৰা। 

উত্তৰ: চৌম্বক বলৰেখাৰ ধৰ্মসমূহ হ’ল:

• বলৰেখাবোৰ উত্তৰ মেৰুৰ পৰা ওলাই দক্ষিণ মেৰুত সোমায়।

• চুম্বকৰ অন্তৰ্ভাগত বলৰেখাৰ দিশ দক্ষিণ মেৰুৰ পৰা উত্তৰ মেৰুলৈ হয়।

• চৌম্বক বলৰেখাবোৰ একো একোটা বন্ধ বক্ৰ।

• য'ত বলৰেখাবোৰ ঘন হৈ থাকে, তাত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ শক্তিশালী হয়।

• দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই কেতিয়াও পৰস্পৰ কটাকটি নকৰে।

৩. দুডাল চৌম্বক বলৰেখাই কিয় পৰস্পৰ কটাকটি কৰিব নোৱাৰে ? 

উত্তৰ: যদি দুডাল বলৰেখাই পৰস্পৰ কটাকটি কৰিলেহেঁতেন, তেন্তে কটাকটি কৰা বিন্দুত দিগদৰ্শন যন্ত্ৰৰ কাঁটাই একেলগে দুটা দিশ নিৰ্দেশ কৰিব লগা হ’লহেঁতেন, যিটো কেতিয়াও সম্ভৱ নহয়।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. এখন টেবুলৰ সমতলত তাঁৰৰ বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলী এটা বিবেচনা কৰা। ধৰা হওঁক, ঘড়ীৰ কাটাৰ দিশত ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰবাহ চালিত হৈছে। কুণ্ডলীটোৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ উলিয়াবলৈ সোঁহাতৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা। 

উত্তৰ: সোঁহাতৰ বুঢ়া-আঙুলি নীতি প্ৰয়োগ কৰি আমি পাওঁ যে কুণ্ডলীটোৰ ভিতৰৰ অংশত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ টেবুলখনৰ পৰা তললৈ (পৃষ্ঠাৰ ভিতৰলৈ) হ’ব। আনহাতে কুণ্ডলীৰ বাহিৰৰ অংশত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ টেবুলখনৰ পৰা ওপৰলৈ (পৃষ্ঠাৰ বাহিৰলৈ) হ’ব।

২. এটা প্ৰদত্ত অঞ্চলত চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ প্ৰকৃতি সুষম। ইয়াক প্ৰদৰ্শন কৰি চিত্ৰ অংকন কৰা। 

উত্তৰ: সুষম চৌম্বক ক্ষেত্ৰক পৰস্পৰ সমান্তৰাল আৰু সমদূৰত্বত থকা সৰল ৰেখাৰ দ্বাৰা প্ৰদৰ্শিত কৰা হয়। (উদাহৰণস্বৰূপ চ’লেনইডৰ অন্তৰ্ভাগৰ বলৰেখাবোৰ)।

৩. প্ৰবাহযুক্ত দীঘল চ'লেনইড এটাৰ ভিতৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ—

(a) শূন্য, 

(b) ক্ৰমে কমি যায়, 

(c) ক্ৰমে বাঢ়ি যায়, 

(d) সকলো বিন্দুতে একে থাকে।

উত্তৰ: (d) সকলো বিন্দুতে একে থাকে। (কাৰণ চ’লেনইডৰ ভিতৰত চৌম্বক ক্ষেত্ৰ সুষম)।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. চৌম্বক ক্ষেত্ৰত মুক্তভাৱে গতি কৰা অৱস্থাত প্ৰ'টন এটাৰ নিম্নোক্ত কোনটো ধৰ্ম সলনি হ'ব পাৰে ? 

উত্তৰ: (c) বেগ আৰু (d) ভৰবেগ। (প্ৰ'টনটোৱে বল অনুভৱ কৰাৰ বাবে ইয়াৰ গতিৰ দিশ সলনি হ’ব, গতিকে বেগ আৰু ভৰবেগ সলনি হ’ব)।

২. কাৰ্যকলাপ ১৩.৭ ত AB দণ্ডৰ সৰণ কেনেদৰে প্ৰভাৱিত হ'ব যদি (i) AB দণ্ডত প্ৰবাহ বৃদ্ধি কৰা হয়, (ii) অধিক শক্তিশালী চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু (iii) AB দণ্ডৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰা হয় ? 

উত্তৰ: তিনিউটা ক্ষেত্ৰতে দণ্ডডালৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বলৰ মান বৃদ্ধি পাব, গতিকে দণ্ডডালৰ সৰণ অধিক হ’ব।

৩. পশ্চিম দিশলৈ উৎক্ষেপিত ধনাত্মক আধানেৰে আহিত কণা এটা (আলফা-কণা) উত্তৰ দিশলৈ বিচ্যুত হ'ল। চুম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ হ'ব—

(a) দক্ষিণমুৱা, 

(b) পূবমুৱা, 

(c) নিম্নমুখী, 

(d) উৰ্দ্ধমুখী।

উত্তৰ: (d) উৰ্দ্ধমুখী। (ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম প্ৰয়োগ কৰি এইটো পোৱা যায়)।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়মটো লিখা। 

উত্তৰ: বাওঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলি, তৰ্জনী আৰু মধ্যমা পৰস্পৰ লম্বভাৱে মেলি দিলে যদি তৰ্জনীয়ে চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ আৰু মধ্যমাই প্ৰবাহৰ দিশ সূচায়, তেন্তে বুঢ়া আঙুলিয়ে পৰিবাহীৰ গতিৰ দিশ বা বলৰ দিশ সূচাব।

২. বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতিটো কি ? 

উত্তৰ: ইয়াৰ মূলনীতি হ’ল— চৌম্বক ক্ষেত্ৰত ৰখা প্ৰবাহযুক্ত পৰিবাহী এডালে এটা বল অনুভৱ কৰে, যাৰ ফলত পৰিবাহীডালৰ সৰণ ঘটে।

৩. বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিৰ ভূমিকা কি ? 

উত্তৰ: ফলা আঙঠিয়ে দিক্‌পৰিবৰ্তক (Commutator) হিচাপে কাম কৰে। ই প্ৰতি আধা পাকৰ মূৰে মূৰে কুণ্ডলীত প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা কৰি দিয়ে, যাৰ ফলত কুণ্ডলীটো একেটা দিশতে অবিৰতভাৱে ঘূৰি থাকে।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. কুণ্ডলীত প্ৰবাহ আৱিষ্ট কৰা বিভিন্ন উপায়বোৰ ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ: উপায়বোৰ হ’ল:

• স্থিতিশীল কুণ্ডলী এটাৰ সাপেক্ষে চুম্বক এডাল গতি কৰালে।

• চুম্বক এডালৰ সাপেক্ষে কুণ্ডলী এটা গতি কৰালে।

• ওচৰতে থকা আন এটা কুণ্ডলীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ মান সলনি কৰিলে।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰৰ মূলনীতি লিখা। 

উত্তৰ: বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰ 'বিদ্যুৎ চুম্বকীয় আৱেশ'ৰ মূলনীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াত যান্ত্ৰিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি চৌম্বক ক্ষেত্ৰত কুণ্ডলী এটা ঘূৰাই আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ সৃষ্টি কৰা হয়।

২. প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহৰ (DC) উৎস কেইটামানৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: কোষ (Cell), বেটেৰী, DC জেনেৰেটৰ আদি।

৩. পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ (AC) কোনবিলাক উৎসই উৎপাদন কৰে ? 

উত্তৰ: AC জেনেৰেটৰ আৰু বৰ্তমানৰ শক্তি উৎপাদন কেন্দ্ৰসমূহ।

৪. তামৰ তাঁৰৰ আয়তাকাৰ কুণ্ডলী এটা চৌম্বক ক্ষেত্ৰত ঘূৰোৱা হৈছে। আৱিষ্ট প্ৰবাহৰ দিশ প্ৰতি— 

(a) দুপাকত, 

(b) এপাকত, 

(c) আধা পাকত, 

(d) চাৰিভাগৰ এভাগত সলনি হ'ব। 

উত্তৰ: (c) আধা পাকত সলনি হ’ব।

প্ৰশ্নাৱলী : 

১. বৈদ্যুতিক বৰ্তনী আৰু সঁজুলিত সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ হোৱা দুটা নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: (i) ফিউজ (Fuse) আৰু (ii) ভূমি সংযোগী তাঁৰ (Earthing)।

২. এটা বৈদ্যুতিক ওভেনৰ ক্ষমতা 2 KW আৰু ইয়াক 5A প্ৰবাহ ক্ষমতাৰ বৰ্তনী এটাত (220V ৰ) সংযোগ কৰা হৈছে। কি ফলাফল আশা কৰিবা ?

উত্তৰ: ওভেনটোৱে লোৱা প্ৰবাহ 

I = P/V = 2000W / 220V ≈ 9.09A। 

যিহেতু বৰ্তনীটোৰ ক্ষমতা মাত্ৰ 5A, গতিকে ইয়াৰ মাজেৰে 9.09A প্ৰবাহ চালিত হ’লে অত্যাধিক বোজা (Overloading) হ’ব আৰু ফিউজ তাঁৰডাল গলি গৈ সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰি দিব।

৩. ঘৰুৱা বৈদ্যুতিক বৰ্তনীবিলাক অত্যাধিক বোজাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কি সাৱধানতা ল'বা?

উত্তৰ: উচ্চ ক্ষমতাৰ সঁজুলিৰ বাবে সঠিক ক্ষমতাৰ ফিউজ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

• একেটা চকেটত বহুতো সঁজুলি একেলগে সংযোগ কৰিব নালাগে।

• উন্নত মানৰ অন্তৰিত তাঁৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

অনুশীলনী :

১. তলৰ কোনটোৱে এডাল পোন, দীঘল পৰিবাহীৰ ওচৰৰ চৌম্বক ক্ষেত্র শুদ্ধভাবে বর্ণনা কৰে?

(a) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ লম্ব সৰল ৰেখাৰে গঠিত।

(b) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ সমান্তৰাল সৰল ৰেখাৰে গঠিত।

(c) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালৰ পৰা ওলোৱা কিছুমান পৰিধিমুখী (radial) ৰেখাৰে গঠিত।

(d) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালত কেন্দ্ৰ থকা এককেন্দ্রীক বৃত্তৰে গঠিত।

উত্তৰ: (d) ক্ষেত্ৰখন তাঁৰডালত কেন্দ্ৰ থকা এককেন্দ্ৰীক বৃত্তৰে গঠিত।

২. বিদ্যুৎ আৱেশৰ পৰিঘটনা হৈছে—

(a) বস্তু আহিতকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া

(b) কুণ্ডলীত চালিত প্রবাহে চৌম্বক ক্ষেত্র সৃষ্টি কৰা প্রক্রিয়া।

(c) চুম্বক আৰু কুণ্ডলীৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিৰ বাবে এটা কুণ্ডলীত আবিষ্ট প্রবাহ সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া

(d) বৈদ্যুতিক মটৰৰ কুণ্ডলীৰ ঘূর্ণনৰ প্ৰক্ৰিক্রয়া।

উত্তৰ: (c) চুম্বক আৰু কুণ্ডলীৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিৰ বাবে এটা কুণ্ডলীত আৱিষ্ট প্ৰবাহ সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া।

৩. বৈদ্যুতিক প্রবাহ উৎপন্ন সঁজুলিক—

(a) জেনেৰেটৰ বোলা হয়। 

(b) গেলভেন মিটাৰ বোলা হয়। 

(c) এমিটাৰ বোলা হয় 

(d) মটৰ বোলা হয়।

উত্তৰ:  (a) জেনেৰেটৰ বোলা হয়।

৪. পৰিৱৰ্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰ আৰু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰৰ মাজৰ আৱশ্যকীয় পার্থক্যটো হৈছে—

(a) পৰিবৰ্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰত বিদ্যুৎ চুম্বক থাকে কিন্তু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰত স্থায়ী চুম্বক থাকে।

(b) প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰে উচ্চ বিভব ভেদ উৎপন্ন কৰে।

(c) পৰিৱৰ্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰে উচ্চ বিভৱভেদ উৎপন্ন কৰে।

(d) পৰিৱৰ্তী প্রবাহ জেনেৰেটৰত ফলা আঙঠি থাকে কিন্তু প্রত্যক্ষ প্রবাহ জেনেৰেটৰত এটা দিক্ পৰিবৰ্ত্তক থাকে।

উত্তৰ: (d) পৰিৱৰ্তী প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত পিচ্ছিল আঙঠি (slip rings) থাকে কিন্তু প্ৰত্যক্ষ প্ৰবাহ জেনেৰেটৰত এটা দিক্ পৰিবৰ্ত্তক (commutator/split rings) থাকে।

৫. হ্রস্ববর্তনী (Short Circuit) হোৱাৰ সময়ত বর্তনীটোত প্রবাহ—

(a) বুজন পৰিমানে কমি যায় 

(b) সলনি নহয়। 

(c) বুজন পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়। 

(d) অবিৰতভাবে সলনি হয়।

উত্তৰ:  (c) বুজন পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

৬. তলৰ উক্তিসমূহ শুদ্ধ নে ভুল কোৱা—

(a) এটা বৈদ্যুতিক মটৰে যান্ত্ৰিক শক্তিক বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। — 

উত্তৰ: ভুল (ই বৈদ্যুতিক শক্তিক যান্ত্ৰিক শক্তিলৈহে ৰূপান্তৰ কৰে)।

(b) এটা বৈদ্যুতিক জেনেৰেটৰে বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় আৱেশৰ মূলনীতি অনুসৰি কাৰ্য সম্পাদন কৰে। —

উত্তৰ: শুদ্ধ।

(c) এডাল দীঘল বৃত্তাকাৰ প্ৰবাহযুক্ত পৰিবাহীৰ কেন্দ্ৰত ক্ষেত্ৰখন সমান্তৰাল সৰল ৰেখা হ'ব। — 

উত্তৰ:শুদ্ধ।

(d) সেউজীয়া অন্তৰকৰ তাঁৰক সাধাৰণতে বৈদ্যুতিক যোগানৰ সজীৱ তাঁৰ বোলে। —

উত্তৰ: ভুল (সজীৱ তাঁৰ ৰঙা ৰঙৰ হয়, সেউজীয়া তাঁৰডাল ভূমি সংলগ্ন তাঁৰ)।

৭. চৌম্বক ক্ষেত্ৰ উৎপন্ন কৰা দুটা পদ্ধতি উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: চৌম্বক ক্ষেত্ৰ উৎপন্ন কৰা দুটা পদ্ধতি -

১. স্থায়ী চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰি। 

২. পৰিবাহী তাঁৰৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত কৰি।

৮. চ'লেনইডে কেনেদৰে চুম্বকৰ দৰে আচৰণ কৰে ? এডাল দণ্ড চুম্বকৰ সহায়ত তুমি প্ৰবাহযুক্ত চ'লেনইড এটাৰ উত্তৰ মেৰু আৰু দক্ষিণ মেৰু নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিবানে ? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: চ'লেনইডৰ মাজেৰে প্ৰবাহ চালিত কৰিলে ইয়াৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত চুম্বক বলৰেখাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ এটা মূৰে উত্তৰ মেৰু আৰু আনটো মূৰে দক্ষিণ মেৰুৰ দৰে আচৰণ কৰে, যিটো দণ্ডচুম্বকৰ সৈতে একে।

নিৰ্ণয় পদ্ধতি: এডাল দণ্ড চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰু প্ৰবাহযুক্ত চ'লেনইডৰ এটা মূৰৰ ওচৰলৈ আনিলে যদি বিকৰ্ষণ হয়, তেন্তে সেই মূৰটো উত্তৰ মেৰু। যদি আকৰ্ষণ হয়, তেন্তে সেই মূৰটো দক্ষিণ মেৰু।

৯. চৌম্বক ক্ষেত্ৰত স্থাপন কৰা প্ৰবাহযুক্ত পৰিবাহী এডালে অনুভৱ কৰা বল কেতিয়া সৰ্ব্বোচ্চ হয়?

উত্তৰ: যেতিয়া বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ আৰু চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ পৰস্পৰ লম্ব (90°) হয়।

১০. ধৰা হওঁক তুমি কোঠা এটাত বেৰৰ ফালে পিঠি দি বহি আছা। ইলেক্ট্ৰনৰ কিৰণ এটা পিছফালৰ বেৰৰ পৰা সমুখৰ বেৰলৈ অনুভূমিকভাৱে আহিছে। এই কিৰণ ডাল শক্তিশালী চুম্বকৰ দ্বাৰা সোঁফাললৈ বিচ্যুত হৈছে। চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ কি হ'ব?

উত্তৰ: ইলেক্ট্ৰনৰ গতিৰ বিপৰীত দিশত প্ৰবাহৰ দিশ ধৰা হয়। গতিকে প্ৰবাহৰ দিশ সমুখৰ বেৰৰ পৰা পিছফালৰ বেৰলৈ। ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম প্ৰয়োগ কৰিলে দেখা যায় যে চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ দিশ উলম্বভাৱে তললৈ (Downward) হ'ব।

১১. বৈদ্যুতিক মটৰৰ চিহ্নিত চিত্ৰ অংকন কৰা। ইয়াৰ মূলনীতি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা। বৈদ্যুতিক মটৰত ফলা আঙঠিৰ কাম কি ?

উত্তৰ: 

মূলনীতি (Principle): বৈদ্যুতিক মটৰ ‘বিদ্যুৎ-প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়া’ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চলে। যেতিয়া এটা বিদ্যুৎ-প্ৰবাহযুক্ত আয়তাকাৰ কুণ্ডলীক এটা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত স্থাপন কৰা হয়, তেতিয়া কুণ্ডলীটোৱে এটা যান্ত্ৰিক বল অনুভৱ কৰে। এই বলৰ বাবে কুণ্ডলীটোৱে নিজৰ অক্ষত অবিৰতভাৱে ঘূৰিবলৈ ধৰে।

কাৰ্যপ্ৰণালী (Working Mechanism): 

১. ধৰা হওক ABCD এটা আয়তাকাৰ কুণ্ডলী যিটো এটা শক্তিশালী চুম্বকৰ উত্তৰ (N) আৰু দক্ষিণ (S) মেৰুৰ মাজত ৰখা হৈছে। 

২. যেতিয়া কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত কৰা হয়, তেতিয়া ‘ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম’ অনুসৰি AB বাহুৱে তলৰ ফালে আৰু CD বাহুৱে ওপৰৰ ফালে বল অনুভৱ কৰে। 

৩. এই সমান আৰু বিপৰীতমুখী বলৰ বাবে কুণ্ডলীটোৱে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত (Anti-clockwise) আধা পাক ঘূৰে। 

৪. আধা পাক ঘূৰাৰ পিছত ‘ফলা আঙঠি’ৰ সহায়ত কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে যোৱা প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা হৈ যায়। 

৫. প্ৰবাহৰ দিশ সলনি হোৱাৰ লগে লগে বলৰ দিশো সলনি হয়— এতিয়া AB বাহুৱে ওপৰলৈ আৰু CD বাহুৱে তললৈ বল অনুভৱ কৰে। ইয়াৰ ফলত কুণ্ডলীটোৱে বাকী আধা পাকো একে দিশতে সম্পূৰ্ণ কৰে। এনেদৰেই মটৰটো অবিৰতভাৱে ঘূৰি থাকে।

ফলা আঙঠিৰ কাম (Function of Split Rings): বৈদ্যুতিক মটৰত ব্যৱহৃত হোৱা ফলা আঙঠিয়ে এটা 'দিক্ পৰিবৰ্তক' (Commutator) হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান কাম হ'ল প্ৰতি আধা পাকৰ মূৰে মূৰে কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে প্ৰবাহিত হোৱা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা কৰি দিয়া। ইয়াৰ ফলতেই কুণ্ডলীটোৱে সদায় একেটা দিশতে ঘূৰি থাকিবলৈ সক্ষম হয়।

১২. বৈদ্যুতিক মটৰ ব্যৱহৃত হোৱা কেইবিধমান সঁজুলীৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: বৈদ্যুতিক পাংখা, ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ, মিক্সাৰ, কাপোৰ ধোৱা মেচিন আৰু কম্পিউটাৰ।

১৩. অন্তৰিত তামৰ তাঁৰৰ কুণ্ডলী এটা গেলভেন'মিটাৰৰ এটাৰ লগত সংযোগ কৰা হৈছে। যদি এডাল দণ্ড চুম্বক 

(i) কুণ্ডলীৰ ভিতৰলৈ ঠেলি দিলে 

(ii) কুণ্ডলীৰ ভিতৰৰ পৰা আঁতৰাই আনিলে 

(iii) কুণ্ডলীৰ অন্তভাগত স্থিতিশীত অৱস্থাত ৰাখিলে কি হ'ব?

উত্তৰ: (i) গেলভেন'মিটাৰত এটা দিশত ক্ষন্তেকীয়া বিক্ষেপণ হ'ব (প্ৰবাহ আৱিষ্ট হ'ব)। 

(ii) গেলভেন'মিটাৰত বিপৰীত দিশত ক্ষন্তেকীয়া বিক্ষেপণ হ'ব। 

(iii) কোনো বিক্ষেপণ নহ'ব (প্ৰবাহ উৎপন্ন নহয়)।

১৪. দুটা বৃত্তাকাৰ কুণ্ডলী A আৰু B পৰস্পৰ ওচৰা ওচৰিকৈ ৰখা হৈছে। A কুণ্ডলীত প্ৰবাহ পৰিবৰ্তন হ'লে B কুণ্ডলীত প্ৰবাহ আৱিষ্ট হ'বনে ? কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: হয়, প্ৰবাহ আৱিষ্ট হ'ব। কাৰণ A কুণ্ডলীত প্ৰবাহ সলনি হ'লে ইয়াৰ সৈতে জড়িত চৌম্বক বলৰেখাৰো সলনি হয়, যিয়ে কাষতে থকা B কুণ্ডলীত এক বিভৱভেদ আৱিষ্ট কৰে। ইয়াক বিদ্যুৎ চুম্বকীয় আৱেশ বোলে।

১৫. (i) প্রবাহযুক্ত পোন পৰিবাহীৰ কেউকাষে সৃষ্টি হোৱা চৌম্বক ক্ষেত্ৰৰ, 

(ii) চৌম্বক ক্ষেত্র এখনৰ লম্বভাবে স্থাপন কৰা প্ৰবাহযুক্ত পোন পৰিবাহী এডালে অনুভৱ কৰা বল আৰু 

(iii) চৌম্বক ক্ষেত্র এখনত ঘূৰাওঁতে কুণ্ডলীত আবিষ্ট হোৱা প্ৰবাহৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰাৰ নিয়ম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: (i) প্ৰবাহযুক্ত পোন পৰিবাহীৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰ: সোঁহাতৰ বুঢ়া-আঙুলি নীতি।

(ii) চৌম্বক ক্ষেত্ৰত পৰিবাহীয়ে অনুভৱ কৰা বল: ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম।

(iii) কুণ্ডলীত আৱিষ্ট হোৱা প্ৰবাহৰ দিশ: ফ্লেমিঙৰ সোঁহতীয়া নিয়ম।

১৬. চিহ্নিত চিত্ৰৰ সহায়ত এটা বৈদ্যুতিক মটৰৰ মূলনীতি আৰু কাৰ্যপ্রণালী বর্ণনা কৰা। ইয়াত ব্ৰাচদুডালৰ কাম কি ?

উত্তৰ: 

মূলনীতি (Principle): বৈদ্যুতিক মটৰ ‘বিদ্যুৎ-প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়া’ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চলে। যেতিয়া এটা বিদ্যুৎ-প্ৰবাহযুক্ত আয়তাকাৰ কুণ্ডলীক এটা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত স্থাপন কৰা হয়, তেতিয়া কুণ্ডলীটোৱে এটা যান্ত্ৰিক বল অনুভৱ কৰে। এই বলৰ বাবে কুণ্ডলীটোৱে নিজৰ অক্ষত অবিৰতভাৱে ঘূৰিবলৈ ধৰে।

কাৰ্যপ্ৰণালী (Working Mechanism): 

১. ধৰা হওক ABCD এটা আয়তাকাৰ কুণ্ডলী যিটো এটা শক্তিশালী চুম্বকৰ উত্তৰ (N) আৰু দক্ষিণ (S) মেৰুৰ মাজত ৰখা হৈছে। 

২. যেতিয়া কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত কৰা হয়, তেতিয়া ‘ফ্লেমিঙৰ বাওঁহতীয়া নিয়ম’ অনুসৰি AB বাহুৱে তলৰ ফালে আৰু CD বাহুৱে ওপৰৰ ফালে বল অনুভৱ কৰে। 

৩. এই সমান আৰু বিপৰীতমুখী বলৰ বাবে কুণ্ডলীটোৱে ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত (Anti-clockwise) আধা পাক ঘূৰে। 

৪. আধা পাক ঘূৰাৰ পিছত ‘ফলা আঙঠি’ৰ সহায়ত কুণ্ডলীটোৰ মাজেৰে যোৱা প্ৰবাহৰ দিশ ওলোটা হৈ যায়। 

৫. প্ৰবাহৰ দিশ সলনি হোৱাৰ লগে লগে বলৰ দিশো সলনি হয়— এতিয়া AB বাহুৱে ওপৰলৈ আৰু CD বাহুৱে তললৈ বল অনুভৱ কৰে। ইয়াৰ ফলত কুণ্ডলীটোৱে বাকী আধা পাকো একে দিশতে সম্পূৰ্ণ কৰে। এনেদৰেই মটৰটো অবিৰতভাৱে ঘূৰি থাকে।

ইয়াত ব্ৰাচদুডালৰ কাম  -মটৰত থকা কাৰ্বন ব্ৰাচ (Brushes) দুডালে স্থিৰ বৰ্তনীটোৰ পৰা ঘূৰি থকা ফলা আঙঠিলৈ বিদ্যুৎ সংযোগ বজাই ৰাখে।

১৭. এটা বৈদ্যুতিক হ্রস্ববর্তনী (Short Circuit) কেতিয়া সংঘটিত হয় ?

উত্তৰ: যেতিয়া সজীৱ (live) আৰু উদাসীন (neutral) তাঁৰ দুডালৰ অন্তৰণ নষ্ট হোৱাৰ বাবে বা সঁজুলিৰ ক্ৰুটিৰ বাবে পোনপটীয়া সংযোগ ঘটে, তেতিয়া বৰ্তনীৰ প্ৰবাহ অস্বাভাৱিকভাৱে বাঢ়ি যায় আৰু হ্ৰস্ববৰ্তনী হয়।

১৮. ভূমি সংলগ্ন তাঁৰৰ কাম কি? ধাতুৰ সঁজুলিবোৰ ভূমি সংলগ্ন কৰাৰ প্ৰয়োজন কিয়  ? 

উত্তৰ: ভূমি সংলগ্ন তাঁৰ ব্যৱহাৰকাৰীক বৈদ্যুতিক আঘাত (shock) ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যদি কোনো কাৰণত ধাতুৰ শৰীৰত বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হয়, এই তাঁৰডালে সেই বিদ্যুৎ অতি সহজে মাটিলৈ পঠিয়াই দিয়ে, ফলত বিপদ নহয়।