অধ্যায় - 13
বিদ্যুৎ প্রবাহৰ ৰাসায়নিক ক্রিয়া
MAIN CONTENT
অনুশীলনী :
১) খালী ঠাই পূৰ কৰা -
ক) বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰা বেছিভাগ জুলীয়া পদার্থই ______, ______, ______ ৰ দ্ৰৱ।
উত্তৰ: বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰা বেছিভাগ জুলীয়া পদার্থই এছিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণ ৰ দ্ৰৱ ।
খ) দ্ৰৱ এটাৰ মাজেৰে প্রবাহিত হোৱা বিদ্যুতে ______ ক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে।
উত্তৰ: দ্ৰৱ এটাৰ মাজেৰে প্রবাহিত হোৱা বিদ্যুতে ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে ।
গ) কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্রবাহিত কৰিলে বেটাৰীৰ ______ মেৰুৰ লগত সংযোগ কৰা পাতৰ ওপৰত তামৰ প্ৰলেপ পৰিব।
উত্তৰ: কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্রবাহিত কৰিলে বেটাৰীৰ ঋণাত্মক মেৰুৰ লগত সংযোগ কৰা পাতৰ ওপৰত তামৰ প্ৰলেপ পৰিব ।
ঘ) বিদ্যুৎৰ দ্বাৰা কোনো এবিধ বিচৰা ধাতুৰ লেপন আন এটা বস্তুৰ ওপৰত দিয়া কাৰ্যক ______ বোলে।
উত্তৰ: বিদ্যুৎৰ দ্বাৰা কোনো এবিধ বিচৰা ধাতুৰ লেপন আন এটা বস্তুৰ ওপৰত দিয়া কাৰ্যক বিদ্যুৎলেপন (Electroplating) বোলে ।
২) যেতিয়া টেষ্টাৰৰ মুক্ত মূৰ দুটা দ্ৰৱ এটাত ডুবাই দিয়া হয় তেতিয়া চুম্বক শলাই বিক্ষেপণ দেখুৱায়। তুমি কাৰণটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: যেতিয়া টেষ্টাৰৰ মুক্ত মূৰ দুটা দ্ৰৱ এটাত ডুবাই দিয়া হয়, তেতিয়া দ্ৰৱটোৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ প্রবাহিত হৈ বৰ্তনীটো সম্পূৰ্ণ কৰে । বিদ্যুৎ প্ৰৱাহৰ এটা চৌম্বক ক্ৰিয়া আছে । এই বিদ্যুৎ প্ৰৱাহৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰই ওচৰত থকা চুম্বক শলাডালক আকৰ্ষণ বা বিকৰ্ষণ কৰে, যাৰ ফলত চুম্বক শলাৰ বিক্ষেপণ ঘটে ।
৩) তিনিবিধ জুলীয়া পদাৰ্থৰ নাম লিখা, যিবোৰ চিত্ৰত দেখুওৱা ধৰণে পৰীক্ষা কৰিলে চৌম্বিক শলাৰ বিক্ষেপণ ঘটিব পাৰে।
উত্তৰ: চুম্বক শলাৰ বিক্ষেপণ ঘটাব পৰা তিনিবিধ জুলীয়া পদাৰ্থ হ’ল— ১. নেমুৰ ৰস । ২. ভিনেগাৰ । ৩. নিমখ মিহলি পানী ।
৪) চিত্ৰত দেখুওৱা ব্যৱস্থাত বাল্বটো জ্বলা নাই। সম্ভৱপৰ কাৰণবোৰ লিখা। তোমাৰ উত্তৰ ব্যাখ্যা কৰিবা।
উত্তৰ: বাল্বটো নজ্বলাৰ সম্ভৱপৰ কাৰণবোৰ হ’ল:
দুৰ্বল বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ: যদি দ্ৰৱটো বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী নহয়, তেন্তে বৰ্তনীটোত খুব কম পৰিমাণৰ বিদ্যুৎ প্রবাহিত হ’ব পাৰে, যিয়ে বাল্বৰ ফিলামেন্টডালক যথেষ্ট গৰম কৰিব নোৱাৰে ।
সংযোগ ঢিলা হোৱা: বৰ্তনীৰ তাঁৰ বা বেটাৰীৰ সংযোগবোৰ ঠিকমতে টানকৈ নাথাকিলে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নহ'ব ।
বেটাৰী শেষ হোৱা: ব্যৱহাৰ কৰা বেটাৰীটোৰ ক্ষমতা শেষ হৈ যাব পাৰে ।
বাল্বটো ফিউজ হোৱা: যদি বাল্বটো নিজেই বেয়া হৈ আছে, তেন্তে ই নজ্বলিব ।
৫) বিশুদ্ধ পানীয়ে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰেনে? যদি নকৰে, তেন্তে ইয়াক পৰিবাহী কৰিবলৈ আমি কি কৰিব পাৰোঁ?
উত্তৰ: নাই, বিশুদ্ধ পানী বা পাতিত পানীয়ে বিদ্যুৎ পৰিবহণ নকৰে । ইয়াক পৰিবাহী কৰিবলৈ আমি পানীত অলপ নিমখ, এছিড বা ক্ষাৰক দ্ৰৱীভূত কৰিব পাৰোঁ ।
৬) অগ্নিকাণ্ডত অগ্নি নিৰ্বাপকসকলে পানীৰ নল খোলাৰ আগতে সেই ঠাইখিনিৰ বিদ্যুৎ যোগান বন্ধ কৰি দিয়ে। ইয়াৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা।
উত্তৰ: সাধাৰণ টেপ বা নলৰ পানীত বিভিন্ন লৱণ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে, যাৰ বাবে এই পানী বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী । অগ্নিকাণ্ডৰ সময়ত পানী ঢালিলে সেই পানীৰ সংস্পৰ্শত আহি বিদ্যুৎ প্ৰবাহে অগ্নি নিৰ্বাপকসকলক তীব্ৰ বৈদ্যুতিক আঘাত (Electric shock) দিব পাৰে। সেয়ে সুৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত বিদ্যুৎ যোগান বন্ধ কৰা হয়।
৭) উপকূলীয় অঞ্চলত থকা এটি শিশুৱে তেওঁৰ টেষ্টাৰৰ সহায়ত খোৱা পানী আৰু সাগৰৰ পানী পৰীক্ষা কৰিলে। তেওঁ দেখিলে যে সাগৰৰ পানীৰ ক্ষেত্ৰত চুম্বক শলাৰ অধিক বিক্ষেপণ হৈছে। কাৰণটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: সাগৰৰ পানীত খোৱা পানীতকৈ বহুত বেছি পৰিমাণে লৱণ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে। যিহেতু পানীত লৱণৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে ইয়াৰ বিদ্যুৎ পৰিবহণ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়, সেয়ে সাগৰৰ পানীৰ মাজেৰে অধিক বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চালিত হয় আৰু চুম্বক শলাৰ অধিক বিক্ষেপণ ঘটে ।
৮) ধাৰাসাৰ বৰষুণৰ সময়ত বিজুলী মিস্ত্ৰী এজনে ঘৰৰ বাহিৰত বৈদ্যুতিক মেৰামতিৰ কাম কৰাটো তেওঁৰ বাবে নিৰাপদ নে? কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: নহয়, বৰষুণৰ সময়ত বাহিৰত বৈদ্যুতিক কাম কৰাটো মুঠেই নিৰাপদ নহয়। বৰষুণৰ পানী বিশুদ্ধ নহয় আৰু ই বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী । ধাৰাসাৰ বৰষুণৰ ফলত মিস্ত্ৰীজনে তীব্ৰ বৈদ্যুতিক আঘাত পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
৯) তোমাৰ চাৰিওফালৰ বিদ্যুৎলেপন বিশিষ্ট বস্তুবোৰৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ: বিদ্যুৎলেপন কৰা কিছুমান বস্তু হ’ল—
১. চাইকেলৰ হেন্ডেল আৰু চকাৰ ৰিং (ক্ৰ'মিয়ামৰ লেপন) ।
২. গাড়ীৰ যন্ত্ৰাংশ আৰু বাথৰুমৰ নল ।
৩. কম দামী গহনা (সোণ বা ৰূপৰ লেপন) ।
৪. খাদ্য বস্তু ৰখা টিনৰ পাত্ৰ (লোৰ ওপৰত টিনৰ লেপন) ।
১০) পানীত কপাৰ ছালফেট মিহলালে কিয় বিদ্যুৎ পৰিবাহী হয়?
উত্তৰ: কপাৰ ছালফেট পানীত দ্ৰৱীভূত কৰিলে ইয়াৰ অণুবোৰ ভাঙি ধনাত্মক তামৰ আয়ন (
) আৰু ঋণাত্মক ছালফেট আয়নত (
) পৰিৱৰ্তিত হয় । এই আয়নবোৰে তৰলটোৰ ভিতৰত মুক্তভাৱে গতি কৰিব পাৰে আৰু ইয়াৰ ফলতেই বিদ্যুৎ প্রবাহিত হয় ।
১১) এটা বৰ্তনীৰ চিত্ৰ আঁকি কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱৰ মাজেৰে চালিত আয়নৰ দিশ দেখুওৱা।
উত্তৰ:
১২) তড়িৎলেপন কি?
উত্তৰ: বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চালিত কৰি কোনো এটা বস্তুৰ ওপৰত আন এবিধ ধাতুৰ পাতল তৰপ দিয়া পদ্ধতিটোক তড়িৎলেপন বা বিদ্যুৎলেপন বোলে ।
১৩) এখন লোৰ চামুচত তামৰ প্ৰলেপ দিব লাগে। এই প্ৰলেপ কেনেকৈ দিব পাৰি বৰ্তনী চিত্ৰৰে দেখুওৱা।
উত্তৰ: এখন লোৰ চামুচত তামৰ প্ৰলেপ দিবলৈ:
১. এটা পাত্ৰত কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱ লৈ তাত লোৰ চামুচখন আৰু এটুকুৰা তামৰ পাত আংশিকভাৱে ডুবাব লাগে ।
২. তামৰ পাতটুকুৰাক বেটাৰীৰ ধনাত্মক মেৰুৰ সৈতে আৰু লোৰ চামুচখনক ঋণাত্মক মেৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে ।
৩. বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চালিত কৰিলে তামৰ পাতৰ পৰা তাম আহি লোৰ চামুচখনত জমা হ’ব ।
১৪) বিদ্যুৎ বিশ্লেষ্য তৰল কাক বোলে? এনে তৰলৰ মাজেদি বিদ্যুৎ প্ৰবাহ কেনেদৰে চালিত হয়?
উত্তৰ: যিবোৰ তৰলৰ মাজেদি বিদ্যুৎ প্ৰবাহ চালিত কৰিব পাৰি, সেইবোৰক বিদ্যুৎ বিশ্লেষ্য (Electrolyte) বোলে । এনে তৰলত ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আয়ন থাকে। যেতিয়া বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চালিত কৰা হয়, এই আয়নবোৰে বিপৰীত মেৰুৰ ফালে গতি কৰে আৰু ইয়াৰ ফলতেই বিদ্যুৎ পৰিবহণ হয় ।
১৫) বিদ্যুৎলেপন কাক বোলে? এই পদ্ধতিতে ধাতুৰ পাত এখনৰ ওপৰত ৰূপৰ প্ৰলেপ কেনেদৰে দিব পাৰি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বিদ্যুৎ প্ৰৱাহৰ সহায়ত এটা ধাতুৰ ওপৰত আন এটা ধাতুৰ লেপন দিয়া কাৰ্যক বিদ্যুৎলেপন বোলে । ৰূপৰ প্ৰলেপ দিবলৈ:
১. যিখন পাতত প্ৰলেপ দিব লাগে তাক বেটাৰীৰ ঋণাত্মক মেৰুৰ লগত সংযোগ কৰিব লাগে।
২. এটুকুৰা বিশুদ্ধ ৰূপৰ পাত বেটাৰীৰ ধনাত্মক মেৰুৰ লগত সংযোগ কৰিব লাগে।
৩. ৰূপ থকা এটা উপযুক্ত লৱণৰ দ্ৰৱ (বিদ্যুৎ বিশ্লেষ্য হিচাপে) ব্যৱহাৰ কৰি বিদ্যুৎ চালিত কৰিলে ঋণাত্মক মেৰুত থকা পাতখনৰ ওপৰত ৰূপৰ এক চিকচিকীয়া তৰপ পৰিব ।