পাঠ্যক্ৰমৰ চমু সাৰাংশ :
এই পাঠ্যক্ৰমখনিত ভূগোল বিজ্ঞানৰ ধাৰণা, প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু মানৱীয় কাৰ্যকলাপৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে। ইয়াত ভূ-আকৃতি বিজ্ঞানৰ মহাদেশীয় সঞ্চৰণৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্ব আৰু বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গাঁথনিৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। একেদৰে, সম্পদ ভূগোলৰ গতিশীলতা আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত মালথাছৰ তত্ত্বৰ গুৰুত্ব চালি-জাৰি চোৱা হৈছে। বিশেষভাৱে, অসমৰ ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপট, ক্ৰান্তীয় মৌচুমী জলবায়ু আৰু ইয়াৰ অৰ্থনীতিক জুৰুলা কৰা বানপানী তথা গৰাখহনীয়াৰ দৰে জ্বলন্ত সমস্যাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। সংক্ষেপে, এই পাঠ্যক্ৰমে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক গোলকীয় ভৌগোলিক কাৰকসমূহৰ বুজ লৈ আঞ্চলিক সমস্যা সমাধানৰ বাবে প্ৰস্তুত হ’বলৈ শিকায়।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১। প্ৰশ্ন: 'পৰিৱেশবাদ' (Environmentalism) ভূগোলৰ কোনটো মূল শাখাৰ সৈতে প্ৰধানকৈ জড়িত?
উত্তৰ: পৰিৱেশবাদ মূলতঃ মানৱ ভূগোল (Human Geography) আৰু ইয়াৰ অন্তৰ্গত মানুহ-পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নৰ সৈতে জড়িত।
২। প্ৰশ্ন: পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গভীৰতম সামুদ্ৰিক খাতটোৰ নাম কি আৰু ই ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰ: আটাইতকৈ গভীৰ খাতটো হৈছে 'মেৰিয়ানা খাত' (Mariana Trench), যিটো প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।
৩। প্ৰশ্ন: কোনগৰাকী জাৰ্মান ভূগোলবিদক আধুনিক ভূগোলৰ অন্যতম জন্মদাতা বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: কাৰ্ল ৰিটাৰ (Carl Ritter) আৰু আলেকজেণ্ডাৰ ভন হামবল্টক (Alexander von Humboldt) আধুনিক ভূগোলৰ জন্মদাতা বুলি কোৱা হয়।
৪। প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত সকলো ধৰণৰ বতৰজনিত ক্ৰিয়া-কলাপ (যেনে- মেঘ, বৰষুণ) সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ (Troposphere) স্তৰত।
৫। প্ৰশ্ন: 'Isostasy' (ভূ-সাম্য অৱস্থা) শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮৮৯ চনত আমেৰিকান ভূ-বিজ্ঞানী ক্লাৰেন্স দত্তনে (Clarence Dutton) এই শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
৬। প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ একমাত্ৰ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰিটোৰ নাম কি আৰু ই ক’ত আছে?
উত্তৰ: বেৰেন দ্বীপ (Barren Island), ই আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত অৱস্থিত।
৭। প্ৰশ্ন: জনসংখ্যা ভূগোলৰ প্ৰেক্ষাপটত 'Demographic Transition' (জনগাঁথনিগত সংক্ৰমণ) আৰ্হিৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: এই পৰ্যায়ত জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটাই অতি উচ্চ হৈ থাকে, যাৰ ফলত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি স্থিৰ হৈ থাকে।
৮। প্ৰশ্ন: মৰুভূমি অঞ্চলত বতাহৰ ক্ষয়কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কাঠফুলাৰ সদৃশ ভূ-অৱয়বটোক কি বুলা হয়?
উত্তৰ: ইয়াক 'ইয়েৰদাং' (Yardang) বা কাঠফুলা শিলা (Mushroom Rock) বুলি জনা যায়।
৯। প্ৰশ্ন: অসমৰ কোনটো অভয়াৰণ্যত আটাইতকৈ ঘনকৈ এশিঙীয়া গঁড় পোৱা যায়?
উত্তৰ: পবিতৰা অভয়াৰণ্যত।
১০। প্ৰশ্ন: বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ নদীদ্বীপ 'মাজুলী' আনুষ্ঠানিকভাৱে অসমৰ এখন জিলা হিচাপে কেতিয়া ঘোষিত হৈছিল?
উত্তৰ: ২০১৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত।
১১। প্ৰশ্ন: কাৰ্ট’গ্ৰাফী (Cartography) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: বিজ্ঞানসন্মতভাৱে মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা কাৰ্য বা কলাক কাৰ্ট’গ্ৰাফী বা মানচিত্ৰ বিজ্ঞান বোলা হয়।
১২। প্ৰশ্ন: পৃথিৱীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি থলুৱা প্ৰজাতিৰ জীৱ-জন্তু থকা বাবে বিখ্যাত 'Biodiversity Hotspot' অঞ্চল এটাৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ভাৰতৰ পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats)।
১৩। প্ৰশ্ন: ভূ-আকৃতি বিজ্ঞানত (Geomorphology) 'Peneplain' (প্ৰায় সমভূমি) ধাৰণাটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকান ভূগোলবিদ উইলিয়াম মৰিছ ডেনিছে (William Morris Davis)।
১৪। প্ৰশ্ন: সূৰ্যৰ পৰা অহা অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV Rays) বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো গেছৰ স্তৰে শোষণ কৰে?
উত্তৰ: অ’জন (Ozone) গেছৰ স্তৰে।
১৫। প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) ধাৰণাটো কোনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুণ্টলেণ্ড প্ৰতিবেদনত (Brundtland Report), যাৰ শীৰ্ষক আছিল 'আমাৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত' (Our Common Future)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১। প্ৰশ্ন: পৰিৱেশিক নিয়তিবাদ (Environmental Determinism) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: এই ধাৰণা অনুসৰি মানুহৰ সকলো ক্ৰিয়া-কলাপ, সংস্কৃতি আৰু জীৱনশৈলী প্ৰকৃতি বা ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। অৰ্থাৎ, ইয়াত প্ৰকৃতিক সৰ্বশক্তিমান আৰু মানুহক প্ৰকৃতিৰ হাতৰ পুতলা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
২। প্ৰশ্ন: মহীসোপান (Continental Shelf) আৰু মহীঢালৰ (Continental Slope) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?
উত্তৰ: মহীসোপান হ’ল সাগৰৰ পানীয়ে বুৰাই ৰখা মহাদেশসমূহৰ মৃদু ঢালযুক্ত (প্ৰায় ১ ডিগ্ৰী) অগভীৰ প্ৰান্তভাগ। আনহাতে, মহীসোপান শেষ হোৱাৰ পৰা গভীৰ সাগৰৰ তলিৰ মাজৰ থিয় ঢালযুক্ত (৩ ৰ পৰা ৫ ডিগ্ৰী) অংশটোক মহীঢাল বোলে।
৩। প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভূখণ্ড 'আংগাৰালেণ্ড' (Angaraland) আৰু 'গণ্ডোৱানালেণ্ড' (Gondwanaland) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: আলফ্ৰেড ৱেগনাৰৰ মহাদেশীয় সঞ্চৰণ সূত্ৰ অনুসৰি, প্ৰাচীন বৃহৎ ভূখণ্ড 'পেনজিয়া'ৰ উত্তৰ অংশটোক আংগাৰালেণ্ড (বা লৰেছিয়া) আৰু দক্ষিণৰ অংশটোক গণ্ডোৱানালেণ্ড বুলি জনা গৈছিল। এই দুয়োটা অংশৰ মাজত টেথিছ (Tethys) সাগৰ আছিল।
৪। প্ৰশ্ন: অৱনমন বা তাপ ওলোটা হোৱা (Inversion of Temperature) কাক বোলে?
উত্তৰ: স্বাভাৱিকতে বায়ুমণ্ডলত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উত্তাপ হ্ৰাস পায়। কিন্তু কেতিয়াবা বিশেষ পৰিস্থিতিত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উত্তাপ হ্ৰাস পোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বৃদ্ধিহে পাবলৈ ধৰে। এই ব্যতিক্ৰমী অৱস্থাক তাপৰ অৱনমন বা বিপৰীত উত্তাপ বোলে।
৫। প্ৰশ্ন: জোৱাৰ-ভাটা সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ দুটা কি কি?
উত্তৰ: মূল কাৰণ দুটা হ’ল:
পৃথিৱীৰ ওপৰত চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মহাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱ (প্ৰধানকৈ চন্দ্ৰৰ ওচৰত্বৰ বাবে ইয়াৰ আকৰ্ষণ বেছি হয়)।
পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন গতিৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অপকেন্দ্ৰিক শক্তি (Centrifugal Force)।
৬। প্ৰশ্ন: জি. আই. এছ. (GIS) বা ভৌগোলিক তথ্য প্ৰণালীৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: GIS-ৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ যিকোনো স্থানৰ ভৌগোলিক তথ্য সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ আৰু বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ জৰিয়তে দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা, নগৰীকৰণৰ পৰিকল্পনা আৰু সম্পদৰ সঠিক মেপিং অতি সহজ হৈ পৰে।
৭। প্ৰশ্ন: সম্পদ ভূগোলৰ প্ৰেক্ষাপটত 'পুনৰুদ্ধাৰযোগ্য' আৰু 'অ-পুনৰুদ্ধাৰযোগ্য' সম্পদৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: যিবোৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত প্ৰাকৃতিকভাৱে আকৌ সৃষ্টি কৰিব পাৰি, সেইবোৰ পুনৰুদ্ধাৰযোগ্য সম্পদ (যেনে- সৌৰশক্তি, বায়ু)। আনহাতে, যিবোৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি গ’লে এসময়ত চিৰদিনৰ বাবে শেষ হৈ যায়, সেইবোৰ অ-পুনৰুদ্ধাৰযোগ্য সম্পদ (যেনে- কয়লা, খনিজ তেল)।
৮। প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ তন্ত্ৰত 'খাদ্য শৃংখল' (Food Chain) আৰু 'খাদ্য জাল'ৰ (Food Web) মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: খাদ্য শৃংখল হৈছে উৎপাদকৰ পৰা বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ গ্ৰাহকলৈ শক্তিৰ প্ৰবাহ দেখুওৱা এটা সৰল, ৰৈখিক ক্ৰম। কিন্তু প্ৰকৃতিৰ মাজত এনে বহুতো খাদ্য শৃংখল ইটোৱে সিটোৰ সৈতে জালৰ দৰে লাগি থাকে, তাক খাদ্য জাল বোলে। খাদ্য জাল অধিক জটিল আৰু বাস্তৱসন্মত।
৯। প্ৰশ্ন: অসমৰ জলবায়ুক কিয় 'ক্ৰান্তীয় মৌচুমী জলবায়ু' বোলা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ অসমৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত আৰু ইয়াৰ বতৰ তথা ঋতু পৰিৱৰ্তন সম্পূৰ্ণৰূপে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ু আৰু উত্তৰ-পূব মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰবাহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। ইয়াত জহকালি প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু শীতকালি শুকান অৱস্থা বিৰাজ কৰে।
১০। প্ৰশ্ন: 'পুশ কাৰক' (Push Factor) আৰু 'পুল কাৰক' (Pull Factor) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: জনসংখ্যা প্ৰব্ৰজনৰ ক্ষেত্ৰত, যিবোৰ অসুবিধাজনক কাৰকে মানুহক নিজৰ বাসস্থান এৰিবলৈ বাধ্য কৰে (যেনে- নিবনুৱা সমস্যা, যুদ্ধ, বানপানী), সেইবোৰ হ'ল পুশ কাৰক। আনহাতে, যিবোৰ সুবিধাজনক কাৰকে মানুহক নতুন ঠাইলৈ আকৰ্ষিত কৰে (যেনে- উন্নত জীৱনশৈলী, কৰ্মসংস্থাপন), সেইবোৰ হ'ল পুল কাৰক।
১১। প্ৰশ্ন: 'গ্ৰীড প্ৰণালী' (Grid System) কি আৰু ইয়াৰ কাম কি?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ মানচিত্ৰ বা গ্ল’বত কাল্পনিকভাৱে টানি দিয়া দ্ৰাঘিমাংশ আৰু অক্ষাংশ ৰেখাবোৰে ইটোৱে সিটোক কটাকটি কৰি যি জালিকাৰ সৃষ্টি কৰে, তাক গ্ৰীড প্ৰণালী বোলে। ইয়াৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ যিকোনো ঠাইৰ সঠিক অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰিব পৰা যায়।
১২। প্ৰশ্ন: পৰিৱেশিক অৱক্ষয় (Environmental Degradation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানুহৰ অনিয়ন্ত্ৰিত কাৰ্যকলাপ বা প্ৰাকৃতিক কাৰণত পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহৰ (বায়ু, পানী, মাটি) গুণগত মান বা হ্ৰাস পোৱা আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য নষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে পৰিৱেশিক অৱক্ষয় বোলে।
১৩। প্ৰশ্ন: 'Humus' (হামাছ) কি আৰু ই মাটিৰ বাবে কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: গছ-লতাৰ পাত, ডাল-অংশ আৰু মৃত জীৱ-জন্তু মাটিত পঁচি সৃষ্টি হোৱা ক'লা বা মটীয়া ৰঙৰ জৈৱিক পদাৰ্থক হামাছ বোলে। ই মাটিক প্ৰচুৰ পৰিমাণে নাইট্ৰ’জেন আৰু অন্যান্য পুষ্টিদ্ৰব্য যোগান ধৰি মাটিৰ উৰ্বৰা শক্তি বৃদ্ধি কৰে।
১৪। প্ৰশ্ন: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ 'প্ৰাথমিক বৃত্তি' (Primary Activities) আৰু 'দ্বিতীয়ক বৃত্তি'ৰ (Secondary Activities) মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পোনপটীয়া ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিবোৰক প্ৰাথমিক বৃত্তি বোলে (যেনে- কৃষি, মাছ ধৰা)। আনহাতে, এই প্ৰাথমিক উৎপাদনসমূহক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বা উদ্যোগৰ জৰিয়তে অধিক মূল্যবান সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা কাৰ্যক দ্বিতীয়ক বৃত্তি বোলে (যেনে- বস্ত্ৰ উদ্যোগ, লো-তীখা উদ্যোগ)।
১৫। প্ৰশ্ন: 'ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ' (Biogeochemical Cycle) কি?
উত্তৰ: জীৱমণ্ডলৰ বিভিন্ন জীৱিত উপাদান (Biotic) আৰু অজীৱিত উপাদানৰ (Abiotic) মাজত ৰাসায়নিক মৌল বা পুষ্টিদ্ৰব্যসমূহৰ (যেনে- কাৰ্বন, নাইট্ৰ’জেন, পানী) যি এক নিৰন্তৰ আৱৰ্তন বা চক্ৰীয় যাতায়াত চলি থাকে, তাকে ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ বোলে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১। প্ৰশ্ন: মহাদেশীয় সঞ্চৰণ সূত্ৰৰ (Continental Drift Theory) সমৰ্থনত আলফ্ৰেড ৱেগনাৰে আগবঢ়োৱা প্ৰধান প্ৰমাণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯১২ চনত জাৰ্মান জলবায়ুবিদ আলফ্ৰেড ৱেগনাৰে (Alfred Wegener) পৃথিৱীৰ মহাদেশসমূহ এসময়ত একেলগে থকাৰ আৰু পিছলৈ বিচ্ছেদ ঘটি বৰ্তমানৰ অৱস্থা পোৱাৰ ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ এই যুগান্তকাৰী সূত্ৰটোৰ সমৰ্থনত আগবঢ়োৱা পাঁচটা প্ৰধান ভৌগোলিক আৰু ভূতাত্বিক প্ৰমাণ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
উপকূলীয় জ্যামিতিক সাদৃশ্য (Jig-saw Fit): যদি আমি পৃথিৱীৰ মানচিত্ৰখন লক্ষ্য কৰোঁ, তেন্তে দেখা পাম যে দক্ষিণ আমেৰিকাৰ পূব উপকূলভাগ আৰু আফ্ৰিকাৰ পশ্চিম উপকূলভাগ এটা আনটোৰ সৈতে খাঁজ খাই পৰে। ইয়াক 'জিগ-চ' ফিট' বুলি কোৱা হয়, যাৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ হয় যে এই দুই ভূখণ্ড এসময়ত সংযোজিত হৈ আছিল।
ভূতাত্বিক গঠন আৰু শিলাস্তৰৰ মিল: দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ব্ৰাজিল উপকূলৰ শিলাস্তৰৰ বয়স আৰু গঠনৰ সৈতে আফ্ৰিকাৰ পশ্চিম উপকূলৰ শিলাস্তৰৰ হুবহু মিল দেখা যায়। অতল আটলান্টিক মহাসাগৰে পৃথক কৰি ৰখা এই দুই অঞ্চলত পোৱা খনিজ আৰু শিলাৰ শ্ৰেণীবিভাজন প্ৰায় একে।
জীৱাশ্মৰ উপস্থিতি (Paleontological Evidence): 'মেচোচৰাছ' (Mesosaurus) নামৰ এটা সৰীসৃপৰ জীৱাশ্ম কেৱল দক্ষিণ আফ্ৰিকা আৰু ব্ৰাজিলৰ নিম্ন শিলাস্তৰতহে পোৱা গৈছে। যিহেতু এই জীৱটোৰ বাবে বিশাল মহাসাগৰ সাঁতুৰি পাৰ হোৱাটো অসম্ভৱ আছিল, সেয়েহে এই দুই ভূখণ্ড এসময়ত একেলগে থকাটো নিশ্চিত হয়।
গ্ল’চ’প্টেৰিছ উদ্ভিদৰ বিস্তৃতি (Glossopteris Flora): এক বিশেষ ধৰণৰ প্ৰাচীন উদ্ভিদ 'গ্ল’চ’প্টেৰিছ'ৰ জীৱাশ্ম ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া, দক্ষিণ আফ্ৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু এণ্টাৰ্কটিকাত পোৱা যায়। বৰ্তমান জলবায়ুৰ ইমান তাৰতম্য থকা সত্ত্বেও এই সকলো ঠাইতে একে উদ্ভিদৰ উপস্থিতিৰ এটাই কাৰণ হ’ল— অতীতে এই ভূখণ্ডসমূহ গণ্ডোৱানালেণ্ডৰ অংশ আছিল।
হিমবাহৰ অৱক্ষেপ বা টিলাইট (Tillite): প্ৰাচীন কাৰ্বনিফেৰাছ যুগত হোৱা বৰফৰ আৱৰণ বা হিমবাহৰ ক্ৰিয়াৰ স্পষ্ট চাপ ভাৰত, আফ্ৰিকা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ শিলাস্তৰত পোৱা যায়। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হয় যে এই বিষুৱীয় আৰু ক্ৰান্তীয় অঞ্চলসমূহ এসময়ত দক্ষিণ মেৰুৰ ওচৰত পুঞ্জীভূত হৈ আছিল।
২। প্ৰশ্ন: সম্পদ ভূগোলৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা জিম্মাৰমেনৰ "সম্পদ কোনো বস্তু নহয়, ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতাহে" (Resources are not, they become) উক্তিটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ তথা সম্পদ ভূগোলবিদ ই পি জিম্মাৰমেনে (E. W. Zimmermann) সম্পদৰ এক গতিশীল আৰু কাৰ্যভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, প্ৰকৃতিৰ বুকুত পৰি থকা কোনো বস্তুৱেই নিজে নিজে সম্পদ নহয়; যেতিয়ালৈকে মানুহে নিজৰ জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰে তাৰ ব্যৱহাৰিক মূল্য বিচাৰি উলিয়াব নোৱাৰে। এই উক্তিটোৰ তাৎপৰ্য তলত দিয়া ধৰণে বুজিব পাৰি:
কাৰ্যকাৰিতা আৰু উপযোগিতা (Functionality and Utility): কোনো বস্তুৰ যেতিয়ালৈকে মানুহৰ অভাৱ পূৰণ কৰাৰ ক্ষমতা বা কাৰ্যকাৰিতা নাথাকে, তেতিয়ালৈকে ই কেৱল এটা নিষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থ (Neutral Stuff)। যেনে— মাটিত পৰি থকা খাৰুৱা তেল হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি নিষ্ক্ৰিয় আছিল, কিন্তু মানুহে ইয়াৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ জনাৰ পিছতহে ই আটাইতকৈ মূল্যবান সম্পদ হৈ পৰিল।
মানৱীয় সংস্কৃতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা: প্ৰকৃতিৰ বস্তুক সম্পদ কৰাৰ মূল চাবি-কাঠী হ'ল মানুহৰ জ্ঞান আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তি। মানুহৰ মেধাৰ বিকাশৰ লগে লগে পূৰ্বৰ অনাৱশ্যকীয় বস্তুবোৰো নতুন সম্পদ ৰূপে গঢ় লৈ উঠে। গতিকে মানুহেই হ’ল মূল সম্পদ স্ৰষ্টা।
গতিশীল ধাৰণা: সম্পদৰ ধাৰণাটো স্থিৰ নহয়, ই পৰিৱৰ্তনশীল। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ লগে লগে সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ পৰিসৰ বাঢ়ি যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, এসময়ত বৈ থকা পানী কেৱল খোৱাৰ কামত আহিছিল, কিন্তু বৰ্তমান জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ প্ৰযুক্তি আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পিছত ই এক শক্তিৰ উৎসত পৰিণত হ’ল।
পৰিৱেশ আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ: একেটা বস্তুৱে এটা অঞ্চলত সম্পদ হ’ব পাৰে, আনহাতে আন এটা অনগ্ৰসৰ অঞ্চলত ই কেৱল এটা সাধাৰণ বস্তু হৈ থাকিব পাৰে। ই নিৰ্ভৰ কৰে সেই সমাজখনৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত।
উপসংহাৰ: সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, জিম্মাৰমেনে বস্তুতকৈ কাৰ্যকহে প্ৰাধান্য দিছিল। মানুহৰ প্ৰয়োজন আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিৰোধৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তেই এটা বস্তু "সম্পদ হৈ উঠে"।
৩। প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গাঁথনিৰ (Vertical Structure of Atmosphere) এটা চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলখন পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা কেইবা হাজাৰ কিলোমিটাৰ ওপৰলৈ বিস্তৃত হৈ আছে। উষ্ণতাৰ তাৰতম্য আৰু গেছৰ ঘনত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বায়ুমণ্ডলক উলম্বভাৱে মূলতঃ পাঁচটা স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে। এই স্তৰসমূহ তলত ক্ৰমানুসাৰে বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ (Troposphere): এইটো বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ তলৰ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ। ই ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা গঢ়ে প্ৰায় ১৩ কিলোমিটাৰ ওপৰলৈ বিস্তৃত। এই স্তৰতে মেঘ, ধূলিকণা, কুঁৱলী আৰু বৰষুণৰ দৰে সকলো বতৰজনিত পৰিৱৰ্তন ঘটে। ইয়াত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়।
ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ (Stratosphere): ট্ৰপ’স্ফিয়েৰৰ ঠিক ওপৰৰ স্তৰটোৱেই হ’ল ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ, যি প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তৃত। এই স্তৰটো ধূলিকণা আৰু জলীয় ভাপৰ পৰা মুক্ত বাবে জেট বিমান চলাচলৰ বাবে অতি উপযোগী। ইয়াৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল ইয়াত থকা 'অ’জন স্তৰ' (Ozone Layer), যিয়ে সূৰ্যৰ অনিষ্টকাৰী অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰে।
মেচ’স্ফিয়েৰ (Mesosphere): এই স্তৰটো ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰৰ ওপৰত প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তৃত। মহাকাশৰ পৰা অহা উল্কাপিণ্ডসমূহ এই স্তৰত প্ৰৱেশ কৰিয়েই জুই লাগি ধ্বংস হয়। ইয়াত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা বহুখিনি হ্ৰাস পায় আৰু ই বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ শীতলতম স্তৰ।
থার্মোস্ফিয়েৰ (Thermosphere): মেচ’স্ফিয়েৰৰ ওপৰত ৮০ ৰ পৰা ৪০০ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত এই স্তৰটো বিস্তৃত। ইয়াত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা অত্যন্ত দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। এই স্তৰৰ তলৰ অংশটোক 'আয়ন’স্ফিয়েৰ' (Ionosphere) বোলা হয়, যি পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰেৰণ কৰা অনাতঁৰ বা ৰেডিঅ’ তৰংগ প্ৰতিফলিত কৰি যোগাযোগ ব্যৱস্থাত সহায় কৰে।
এক্স’স্ফিয়েৰ (Exosphere): এইটো বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ওপৰৰ আৰু পাতল স্তৰ। ইয়াত থকা বায়ুৰ ঘনত্ব অতি নগণ্য। ইয়াত প্ৰধানকৈ হাইড্ৰ’জেন আৰু হিলিয়াম গেছ পোৱা যায়, যিবোৰ লাহে লাহে গৈ মহাকাশত বিলীন হৈ পৰে।
৪। প্ৰশ্ন: জনসংখ্যা ভূগোলৰ প্ৰেক্ষাপটত মালথাছৰ জনসংখ্যা তত্ত্বৰ (Malthusian Theory of Population) মূল বক্তব্যসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৭৯৮ চনত ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিবিদ থমাছ ৰবাৰ্ট মালথাছে (Thomas Robert Malthus) তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'An Essay on the Principle of Population' ত জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু খাদ্য যোগানৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে এক বিতৰ্কিত অথচ দূৰদৰ্শী তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ তত্ত্বৰ মূল পৰ্যালোচনা তলত দিয়া পাঁচটা পইণ্টত সমিটাব পাৰি:
জ্যামিতিক হাৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধি: মালথাছৰ মতে, মানুহৰ বংশবৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা অতি তীব্ৰ। কোনো বাধা নাথাকিলে যিকোনো দেশৰ জনসংখ্যা জ্যামিতিক হাৰত (Geometric Progression) বৃদ্ধি পায়, যেনে— ১, ২, ৪, ৮, ১৬, ৩২, ৬৪ ইত্যাদি। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল প্ৰতি ২৫ বছৰত জনসংখ্যা দুগুণ হয়।
গাণিতিক হাৰত খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধি: জনসংখ্যাৰ তুলনাত খাদ্য সামগ্ৰী বা কৃষি উৎপাদন অতি লেহেমীয়া গতিৰে বৃদ্ধি পায়। ভূমিত 'ক্ৰমহ্ৰাসমান উৎপাদন বিধি' (Law of Diminishing Returns) কাৰ্যকৰী হোৱাৰ বাবে খাদ্য উৎপাদন কেৱল গাণিতিক হাৰতহে (Arithmetic Progression) বৃদ্ধি পায়, যেনে— ১, ২, ৩, ৪, ৫, ৬, ৭ ইত্যাদি।
অসামঞ্জস্যতা আৰু সংকট: এই দুই বিপৰীতমুখী বৃদ্ধিৰ হাৰৰ বাবে সমাজত জনসংখ্যা আৰু খাদ্য যোগানৰ মাজত এক গভীৰ অসামঞ্জস্যতাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত খাদ্য নাটনি, দৰিদ্ৰতা আৰু দুৰ্ভিক্ষ অনিবাৰ্য হৈ পৰে।
প্ৰতিৰোধক ব্যৱস্থা (Preventive Checks): মানুহে নিজে সচেতন হৈ জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ লোৱা কৃচ্ছ্ৰসাধন বা নৈতিক নিয়ন্ত্ৰণ, পলমকৈ বিবাহ কৰোৱা আদি হ’ল প্ৰতিৰোধক ব্যৱস্থা। মালথাছে এইসমূহ গ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।
প্ৰাকৃতিক বা ধনাত্মক ব্যৱস্থা (Positive Checks): যদি মানুহে নিজে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ নকৰে, তেন্তে প্ৰকৃতিয়ে নিজে ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ দায়িত্ব লয়। মহামাৰী, যুদ্ধ-বিগ্ৰহ, ভূমিকম্প, দুৰ্ভিক্ষ আদি প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়ৰ জৰিয়তে অতিৰিক্ত জনসংখ্যা ধ্বংস হৈ পুনৰ খাদ্যৰ সৈতে ভাৰসাম্য স্থাপন হয়।
৫। প্ৰশ্ন: অসমৰ অৰ্থনীতিত বানপানী আৰু গৰাখহনীয়া সমস্যাৰ কু-প্ৰভাৱসমূহ চালি-জাৰি চোৱা।
উত্তৰ: বানপানী আৰু গৰাখহনীয়া অসমৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰত্যাহ্বান। ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক নদীৰ এই সংহাৰী ৰূপে ৰাজ্যখনৰ অৰ্থ ব্যৱস্থাৰ ভেটিটো কেনেকৈ জোকাৰি গৈছে, তাক তলৰ ফঁটিয়াই দেখুওৱা হ’ল:
কৃষি খণ্ডৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন: অসমৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষিভিত্তিক আৰু ইয়াৰ বৃহৎ জনসংখ্যা ধান খেতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। প্ৰতি বছৰে অহা বাৰিষাৰ বানে হাজাৰ হাজাৰ হেক্টৰ কৃষিভূমিৰ থিয় শস্য নষ্ট কৰে। ইয়াৰ উপৰি বানে পলস পেলোৱাৰ বিপৰীতে বহু ঠাইত বালি পেলাই কৃষিভূমি চিৰদিনৰ বাবে অনুৰ্বৰ কৰি তোলে।
স্থায়ী মাটি আৰু সম্পত্তিৰ বিলুপ্তি (গৰাখহনীয়া): বানপানী সাময়িক কিন্তু গৰাখহনীয়া স্থায়ী। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ খহনীয়াই ইতিমধ্যে অসমৰ লাখ লাখ হেক্টৰ ভূমি নদীৰ বুকুত বিলীন কৰি পেলাইছে। ইয়াৰ ফলত অগণন খেতিয়ক নিজৰ থলুৱা ভেটি হেৰুৱাই নিস্ব হৈ পৰিছে আৰু 'পৰিৱেশিক শৰণাৰ্থী'ৰ (Environmental Refugees) সৃষ্টি হৈছে।
আন্তঃগাঁথনিৰ ধ্বংসস্তূপ: বানপানীয়ে ৰাজ্যখনৰ পথ যোগাযোগ, দলং, মথাউৰি আৰু মীন পালন পুখুৰীসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰে। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ উন্নয়নমূলক পুঁজিৰ এটা বুজন অংশ কেৱল এই ভঙা-চিঙা আন্তঃগাঁথনি মেৰামতি কৰোঁতেই ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত নতুন উন্নয়নমূলক কাম থমকি ৰয়।
পশুধন আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বিপৰ্যয়: গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ অন্য এক উৎস পশুধন (গৰু, ম'হ, ছাগলী, হাঁহ-কুকুৰা) বানৰ পানীত উটি যায় বা মহামাৰীৰ কবলত পৰে। ঠিক সেইদৰে, কাজিৰঙাৰ দৰে অভয়াৰণ্যত বন্যপ্ৰাণীৰ মৃত্যুৱে পৰ্যটন উদ্যোগতো বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়, যি অসমৰ ৰাজহৰ অন্যতম উৎস।
মানৱ সম্পদৰ অৱক্ষয় আৰু সংস্থাপনহীনতা: বান আৰু খহনীয়াৰ পিছত ৰাজ্যখনত সংস্থাপনহীনতাৰ হাৰ বহুত বাঢ়ি যায়। দুৰ্দশাগ্ৰস্ত লোকসকলে চহৰ অঞ্চললৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যাৰ ফলত অনিয়ন্ত্ৰিত নগৰীকৰণ আৰু শ্ৰমিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। এনেদৰে অসমৰ মানৱ সম্পদৰ গুণগত বিকাশ ব্যাহত হয়।
পাঠ্যক্ৰমৰ মূল সাৰাংশ (Summary) :
ভৌগোলিক অধ্যয়ন আৰু বিশ্লেষণৰ বাবে ভৌগোলিক তথ্য (Geographical Data) অপৰিহাৰ্য। এই তথ্যসমূহ ঘাইকৈ দুই প্ৰকাৰৰ— গুণগত আৰু পৰিমাণগত। উৎসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক প্ৰাথমিক (ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ পৰা প্ৰাপ্ত) আৰু গৌণ (প্ৰকাশিত নথি-পত্ৰ) হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। পৰিসংখ্যাগত বিশ্লেষণ আৰু শুদ্ধ জোখ-মাখৰ বাবে ভৌগোলিক তথ্যক চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপদণ্ড বা স্কেলৰ আধাৰত জোখা হয়— নামসূচক (কেৱল নামকৰণ বা শ্ৰেণীবিভাজন), ক্ৰমসূচক (উচ্চ-নিম্ন স্থান বা ক্ৰম নিৰ্ণয়), অন্তৰাল (সমান ব্যৱধানযুক্ত কিন্তু প্ৰকৃত শূন্যহীন, যেনে উষ্ণতা) আৰু অনুপাত মাপদণ্ড (প্ৰকৃত শূন্য বিন্দু থকা আটাইতকৈ উন্নত স্কেল, যেনে উচ্চতা বা দূৰত্ব)। ব্যৱহাৰিক ভূূগোলত সঠিক পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবলৈ এই আটাইকেইটা দিশৰ সম্যক জ্ঞান থকাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক তথ্য (Geographical Data) বুলিলে কি বুজো?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থান, ঘটনা বা পৰিৱেশীয় উপাদানৰ সৈতে জড়িত থকা স্থানিক (spatial) আৰু অ-স্থানিক গুণাগুণ প্ৰকাশ কৰা পৰিসংখ্যা বা তথ্যসমূহকেই ভৌগোলিক তথ্য বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভৌগোলিক তথ্যৰ প্ৰধান ভাগ দুটা কি কি?
উত্তৰ: ভৌগোলিক তথ্যৰ প্ৰধান ভাগ দুটা হ’ল— গুণগত তথ্য (Qualitative Data) আৰু পৰিমাণগত তথ্য (Quantitative Data)।
প্ৰশ্ন ৩: উৎসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভৌগোলিক তথ্যক কি কি শ্ৰেণীত ভগাব পাৰি?
উত্তৰ: উৎসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক ঘাইকৈ দুটা শ্ৰেণীত ভগাব পাৰি— প্ৰাথমিক উৎস (Primary Source) আৰু গৌণ উৎস (Secondary Source)।
প্ৰশ্ন ৪: জোখ-মাখৰ স্কেল বা মাপদণ্ডক প্ৰথমবাৰৰ বাবে কোনে চাৰিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকাৰ প্ৰখ্যাত মনোবিজ্ঞানী ষ্টেনলী স্মিথ ষ্টিভেনছে (S.S. Stevens) ১৯৪৬ চনত জোখ-মাখৰ স্কেলক চাৰিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: নামসূচক মাপদণ্ড (Nominal Scale) কি?
উত্তৰ: এইটো হ'ল জোখ-মাখৰ আটাইতকৈ সৰল স্কেল, য'ত তথ্য বা উপাদানসমূহক কোনো সংখ্যাগত মান নিদিয়াকৈ কেৱল নামকৰণ বা শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: ক্ৰমসূচক মাপদণ্ড (Ordinal Scale) ৰ এটা ভৌগোলিক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বা আকাৰ অনুসৰি মহানগৰ, নগৰ আৰু গাঁৱক ক্ৰমানুসারে প্ৰথম, দ্বিতীয় বা তৃতীয় স্থানত সজোৱাটোৱেই ইয়াৰ এটা সুন্দৰ ভৌগোলিক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৭: অন্তৰাল মাপদণ্ড (Interval Scale) ৰ এটা অন্যতম বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: এই মাপদণ্ডত এটা নিৰ্দিষ্ট আৰু সমান ব্যৱধান থাকে, কিন্তু ইয়াত কোনো প্ৰকৃত বা চৰম শূন্য বিন্দু (Absolute Zero Point) নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৮: অনুপাত মাপদণ্ড (Ratio Scale) ত 'শূন্য' (0) ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: অনুপাত মাপদণ্ডত এটা প্ৰকৃত বা চৰম শূন্য বিন্দু থাকে, যাৰ অৰ্থ হ’ল সেই স্থানত জুখিবলগীয়া উপাদানটোৰ সম্পূৰ্ণ অনুপস্থিতি।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ লোকপিয়লৰ প্ৰতিবেদন (Census Report) ভৌগোলিক তথ্যৰ কিধৰণৰ উৎস?
উত্তৰ: ই হৈছে চৰকাৰীভাৱে প্ৰকাশিত ভৌগোলিক তথ্যৰ এক নিৰ্ভৰযোগ্য গৌণ উৎস (Secondary Source)।
প্ৰশ্ন ১০: কোনো এখন ঠাইৰ মাটিৰ প্ৰকাৰ (যেনে: পলসুৱা, ৰঙা বা বালিচহীয়া মাটি) জোখ-মাখৰ কোনটো স্কেলৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: ই জোখ-মাখৰ নামসূচক মাপদণ্ড (Nominal Scale) ৰ অন্তৰ্গত।
প্ৰশ্ন ১১: গোলকীয় অৱস্থান নিৰ্ণয় প্ৰণালী (GPS) ৰ সহায়ত সংগ্ৰহ কৰা তথ্য কি উৎসৰ উদাহৰণ?
উত্তৰ: কোনো গৱেষকে ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ সময়ত GPS ৰ জৰিয়তে পোনপটীয়াভাৱে সংগ্ৰহ কৰা অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ তথ্যসমূহ প্ৰাথমিক উৎস (Primary Source) ৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১২: চেলচিয়াছ (Celsius) স্কেলত উষ্ণতাৰ জোখ কোনটো মাপদণ্ডৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়?
উত্তৰ: চেলচিয়াছ স্কেলত উষ্ণতাৰ জোখ অন্তৰাল মাপদণ্ড (Interval Scale) ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: নদী এখনৰ দৈৰ্ঘ্য বা কোনো অঞ্চলৰ মুঠ বৃষ্টিপাত জুখিবলৈ কোনটো মাপদণ্ড আটাইতকৈ উপযুক্ত?
উত্তৰ: ইয়াৰ বাবে অনুপাত মাপদণ্ড (Ratio Scale) আটাইতকৈ উপযুক্ত।
প্ৰশ্ন ১৪: গুণগত ভৌগোলিক তথ্য (Qualitative Geographical Data) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যিবোৰ ভৌগোলিক তথ্যক অংক বা সংখ্যাৰ দ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, কেৱল বৰ্ণনা বা গুণৰ ভিত্তিত প্ৰকাশ কৰা হয় (যেনে: অৰণ্যৰ ঘনত্বৰ প্ৰকৃতি— ঘন বা পাতল), তাক গুণগত তথ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫: দূৰ সংৱেদন (Remote Sensing) উপগ্ৰহৰ পৰা প্ৰাপ্ত ছবিসমূহ কি ধৰণৰ তথ্য?
উত্তৰ: এইবোৰ হৈছে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত সংগৃহীত ডিজিটেল স্থানিক ভৌগোলিক তথ্য (Spatial Data)।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাথমিক আৰু গৌণ ভৌগোলিক তথ্যৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?
উত্তৰ: প্ৰাথমিক তথ্য গৱেষকে বা অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন বা জৰীপৰ জৰিয়তে পোনপটীয়াভাৱে সংগ্ৰহ কৰে। আনহাতে, গৌণ তথ্য ইতিমধ্যে আন কোনো প্ৰতিষ্ঠান বা ব্যক্তিয়ে সংগ্ৰহ কৰি প্ৰকাশ কৰা উৎস (যেনে: কিতাপ, জাৰ্নেল, চৰকাৰী ৱেবছাইট) ৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভৌগোলিক অধ্যয়নত নামসূচক মাপদণ্ড (Nominal Scale) ৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভৌগোলিক উপাদনসমূহৰ গুণগত শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে এই মাপদণ্ড অপৰিহাৰ্য। উদাহৰণস্বৰূপ, এখন মানচিত্ৰত বিভিন্ন ধৰণৰ ধৰ্মীয় উপাসনা স্থল (মন্দিৰ, মছজিদ, গীৰ্জা) বা বেলেগ বেলেগ শস্য উৎপাদনকাৰী অঞ্চলসমূহক পৃথককৈ চিনাক্ত কৰিবলৈ এই স্কেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ক্ৰমসূচক মাপদণ্ডই (Ordinal Scale) কেনেকৈ স্থানিক তাৰতম্য প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰ: এই মাপদণ্ডই ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ মাজত থকা আপেক্ষিক মৰ্যাদা বা স্তৰ প্ৰকাশ কৰে। ধৰি লোৱা হ’ল, অসমৰ তিনিখন জিলাক মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) ৰ ভিত্তিত 'উচ্চ', 'মধ্যম' আৰু 'নিম্ন' ক্ৰমত সজোৱা হ’ল— ই জিলাকেইখনৰ অৱস্থানৰ গুণগত পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰে, যদিও ইয়াৰ মাজৰ সঠিক গাণিতিক ব্যৱধান ইয়াত পোৱা নাযায়।
প্ৰশ্ন ৪: অন্তৰাল মাপদণ্ডত (Interval Scale) 'প্ৰকৃত শূন্য' বা 'চৰম শূন্য' নাথাকে কিয়? এটা ভৌগোলিক উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: এই মাপদণ্ডত শূন্যটো এটা যাদৃচ্ছিক (arbitrary) বিন্দুহে, ই সম্পূৰ্ণ অনুপস্থিতি নুবুজায়। যেনে— কোনো এখন ঠাইৰ উষ্ণতা 0°C হোৱাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে তাত কোনো উষ্ণতা বা তাপ নাই; ই কেৱল পানী বৰফ হোৱাৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অৱস্থাকহে সূচায়।
প্ৰশ্ন ৫: অনুপাত মাপদণ্ডক (Ratio Scale) জোখ-মাখৰ আটাইতকৈ উন্নত স্কেল বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ এই স্কেলত নামসূচক, ক্ৰমসূচক আৰু অন্তৰাল মাপদণ্ডৰ আটাইকেইটা গুণ থকাৰ উপৰিও এটা প্ৰকৃত শূন্য বিন্দু থাকে। ইয়াৰ ফলত তথ্যসমূহৰ মাজত যোগ-বিয়োগ কৰাৰ উপৰিও সঠিকভাৱে গুণ-ভাগ বা অনুপাত (যেনে: এঠাইৰ জনসংখ্যা আন এঠাইতকৈ ঠিক দুগুণ) নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৬: পৰিমাণগত ভৌগোলিক তথ্য (Quantitative Geographical Data) বুলিলে কি বুজা? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যিবোৰ ভৌগোলিক উপাদানক নিখুঁতভাৱে অংক বা সংখ্যাগত মানৰ দ্বাৰা জুখিব আৰু প্ৰকাশ কৰিব পাৰি, তাকে পৰিমাণগত তথ্য বোলে। যেনে:
১) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বাৰ্ষিক জলপ্ৰবাহৰ পৰিমাণ (ঘন মিটাৰত),
২) গুৱাহাটী মহানগৰীৰ জনসংখ্যা।
প্ৰশ্ন ৭: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ (Field Study) জৰিয়তে কেনেকৈ প্ৰাথমিক ভৌগোলিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: গৱেষক এজনে কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট অঞ্চললৈ গৈ স্থানীয় লোকৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সাক্ষাৎকাৰ (Interview) গ্ৰহণ কৰি, প্ৰশ্নাৱলী (Questionnaire) পূৰণ কৰি বা থলুৱা পৰিৱেশৰ নিজে পৰ্যবেক্ষণ (Observation) কৰি প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: ভৌগোলিক গৱেষণাত অপ্ৰকাশিত গৌণ উৎসসমূহ (Unpublished Secondary Sources) কি কি হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: বিভিন্ন চৰকাৰী কাৰ্যালয়ৰ ফাইল, জিলা উপায়ুক্তৰ কাৰ্যালয়ৰ নথি-পত্ৰ, ভূমি ৰেকৰ্ড কাৰ্যালয়ত থকা ম্যাপ বা খতিয়ান আৰু বিভিন্ন বিশ্ববিদ্যালয়ত সংৰক্ষিত হৈ থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ অপ্ৰকাশিত পি.এইচ.ডি. (Ph.D.) থিচিছ বা গৱেষণাপত্ৰসমূহ ইয়াৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৯: নামসূচক (Nominal) আৰু ক্ৰমসূচক (Ordinal) মাপদণ্ডৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
১) নামসূচক মাপদণ্ডই কেৱল শ্ৰেণী বা নামৰ পাৰ্থক্য দেখুৱায় (যেনে: পুৰুষ/মহিলা), কিন্তু ক্ৰমসূচক মাপদণ্ডই উপাদানসমূহৰ মাজত এক উচ্চ-নিম্ন ক্ৰম বা স্থান নিৰ্ণয় কৰে (যেনে: প্ৰথম/দ্বিতীয়/তৃতীয়)।
২) নামসূচক স্কেলত কোনো তুলনামূলক মৰ্যাদা নাথাকে, কিন্তু ক্ৰমসূচক স্কেলত তুলনামূলক স্থান বা যোগ্যতা স্পষ্ট হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ১০: অন্তৰাল (Interval) আৰু অনুপাত (Ratio) মাপদণ্ডৰ মাজৰ দুটা বৈসাদৃশ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১) অন্তৰাল মাপদণ্ডত কোনো প্ৰকৃত শূন্য বিন্দু নাথাকে (যেনে: ফৰেণহাইট স্কেল), কিন্তু অনুপাত মাপদণ্ডত এটা প্ৰকৃত বা সাৰ্বজনীন শূন্য বিন্দু থাকে (যেনে: কেলভিন স্কেল বা ওজনৰ স্কেল)।
২) অন্তৰাল স্কেলৰ তথ্যক অনুপাত হিচাপে (যেনে: দুগুণ বা তিনিগুণ) প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু অনুপাত স্কেলৰ তথ্যক গাণিতিকভাৱে অনুপাতৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১১: গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ অধ্যয়নত গৌণ তথ্যৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ কৰা হয়?
উত্তৰ: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে বৃহৎ পৰিসৰৰ অধ্যয়নত এজন ব্যক্তিৰ পক্ষে এশ বছৰৰ তথ্য নিজে সংগ্ৰহ কৰা অসম্ভৱ। সেয়েহে গৱেষকসকলে ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ (IMD) বা বিশ্ব বতৰ বিজ্ঞান সংস্থা (WMO) ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানে সংৰক্ষণ কৰা বিগত দশকসমূহৰ উত্তাপ আৰু বৃষ্টিপাতৰ পুৰণি তথ্য (গৌণ উৎস) ব্যৱহাৰ কৰি জলবায়ুৰ আৰ্হি বিশ্লেষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ধাৰাবাহিক তথ্য (Continuous Data) আৰু বিচ্ছিন্ন তথ্য (Discrete Data) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: ধাৰাবাহিক তথ্যৰ মান যিকোনো ভগ্নাংশত হ’ব পাৰে আৰু ইয়াৰ জোখ এক নিৰৱচ্ছিন্ন প্ৰক্ৰিয়া (যেনে: কোনো অঞ্চলৰ উষ্ণতা ২৬.৫°C বা পাহাৰ এখনৰ উচ্চতা ৮৮৪৮.৮৬ °C মিটাৰ)। আনহাতে, বিচ্ছিন্ন তথ্য কেৱল পূৰ্ণ সংখ্যাতহে থাকে (যেনে: এখন গাঁৱত থকা পৰিয়ালৰ সংখ্যা বা স্কুল এখনৰ কোঠাৰ সংখ্যা)।
প্ৰশ্ন ১৩: জোখ-মাখৰ মাপদণ্ড (Scale of Measurement) ভৌগোলিক পৰিসংখ্যাত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: কিয়নো তথ্যসমূহ কোনটো মাপদণ্ডত (Nominal, Ordinal, Interval নে Ratio) আছে, তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়েই পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতিসমূহ (যেনে: Mean, Median, Mode বা Standard Deviation) নিৰ্বাচন কৰা হয়। ভুল মাপদণ্ডত ভুল পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিলে ভৌগোলিক বিশ্লেষণ অশুদ্ধ ওলাব।
প্ৰশ্ন ১৪: গুণগত তথ্যক পৰিমাণগত তথ্যলৈ কেনেকৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কোডিং (Coding) বা নম্বৰীকৰণ পদ্ধতিৰ সহায়ত গুণগত তথ্যক পৰিমাণগত ৰূপ দিব পাৰি। ধৰি লোৱা হ’ল, এটা অঞ্চলৰ ভূমিস্খলনৰ প্ৰৱণতাক 'অধিক প্ৰৱণ', 'মধ্যম প্ৰৱণ' আৰু 'কম প্ৰৱণ' বুলি ভাগ কৰা হৈছে। এতিয়া গাণিতিক বিশ্লেষণৰ বাবে অধিক প্ৰৱণক '৩', মধ্যমক '২' আৰু কমক '১' নম্বৰ দি পৰিমাণগত ৰূপলৈ আনিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৫: ইন্টাৰনেট বা ৱেবছাইটৰ পৰা ভৌগোলিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰোঁতে কি কি সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা উচিত?
উত্তৰ: ইন্টাৰনেটত বহুতো অপ্ৰামাণ্য বা ভুল তথ্য থাকিব পাৰে। সেয়েহে তথ্য সংগ্ৰহ কৰোঁতে সদায় চৰকাৰী স্বীকৃত ৱেবছাইট (যেনে: Bhuvan, USGS, Census of India) বা প্ৰতিষ্ঠিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ লিংকহে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে আৰু তথ্যসমূহৰ উৎস তথা প্ৰকাশৰ বৰ্ষটো সঠিকভাৱে পৰীক্ষা কৰি ল’ব লাগে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক তথ্যৰ প্ৰকৃতি (Nature of Geographical Data) আৰু ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহৰ বিষয়ে এক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ভৌগোলিক তথ্য হৈছে গোলকীয় পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদান, স্থানিক সজ্জা আৰু মানুহ-পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কক পৰিসংখ্যাগতভাৱে প্ৰকাশ কৰাৰ মূল মাধ্যম। ইয়াৰ প্ৰকৃতি অনন্য, কাৰণ ইয়াত কেৱল সংখ্যাগত মানেই নাথাকে, বৰং স্থান (Where) আৰু সময় (When) ৰ সবিশেষ উল্লেখ থাকে। ভৌগোলিক তথ্যৰ মূল প্ৰকৃতি হ’ল ই স্থানিক তাৰতম্য (Spatial variation) আৰু গতিশীলতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
প্ৰকৃতি আৰু বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভৌগোলিক তথ্যক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়:
১/ গুণগত তথ্য (Qualitative Data): এই ধৰণৰ তথ্যই কোনো ভৌগোলিক উপাদানৰ গুণ, ধৰ্ম বা বৈশিষ্ট্যক বৰ্ণনাত্মক ৰূপত প্ৰকাশ কৰে। ইয়াক সংখ্যাৰ দ্বাৰা পোনে পোনে জোখাটো সম্ভৱ নহয়। উদাহৰণস্বৰূপ, কোনো এখন অঞ্চলৰ মৃত্তিকাৰ প্ৰকাৰ (পলসুৱা, পলকযুক্ত বা বালিচহীয়া), অৰণ্যৰ প্ৰকৃতি (চিৰসেউজ বা পৰ্ণপাতী), অথবা কোনো জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়।
২/ পৰিমাণগত তথ্য (Quantitative Data): যিবোৰ তথ্যক নিখুঁতভাৱে অংক বা সংখ্যাগত মানৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি, তাক পৰিমাণগত তথ্য বোলে। ইয়াক আকৌ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— বিচ্ছিন্ন (Discrete) যেনে এখন জিলাৰ মুঠ জনসংখ্যা বা গাঁৱৰ সংখ্যা, আৰু ধাৰাবাহিক (Continuous) যেনে কোনো অঞ্চলৰ গড় উষ্ণতা, বাৰ্ষিক বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ বা সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা পাহাৰ এখনৰ উচ্চতা। এই পৰিমাণগত তথ্যসমূহে ব্যৱহাৰিক ভূগোলত কাৰ্ট’গ্ৰাফী আৰু পৰিসংখ্যাগত আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰাত মুখ্য ভূমিকা লয়।
প্ৰশ্ন ২: উৎসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভৌগোলিক তথ্যৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:ভৌগোলিক অধ্যয়ন বা গৱেষণাত তথ্যৰ শুদ্ধতাৰ ওপৰত সমগ্ৰ সিদ্ধান্তটোৱেই নিৰ্ভৰ কৰে। তথ্যসমূহ ক’ৰ পৰা আৰু কেনেকৈ আহৰণ কৰা হৈছে, তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভৌগোলিক তথ্যৰ উৎসক প্ৰধানকৈ দুটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়:
১/ প্ৰাথমিক উৎস (Primary Source): যেতিয়া এজন গৱেষক বা অনুসন্ধানকাৰীয়ে কোনো পূৰ্ব-প্ৰকাশিত তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি নিজে ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন (Field Study) ৰ জৰিয়তে পোনপটীয়াভাৱে নতুন তথ্য সংগ্ৰহ কৰে, তাক প্ৰাথমিক উৎস বোলে। ইয়াৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ জৰীপ, স্থানীয় লোকৰ সাক্ষাৎকাৰ, তৈয়াৰী প্ৰশ্নাৱলী (Questionnaires) বিতৰণ, আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তি যেনে GPS ৰ সহায়ত স্থানিক স্থানাংক সংগ্ৰহ কৰা হয়। এই তথ্য অত্যন্ত নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু সমসাময়িক হয়, যদিও ইয়াৰ বাবে অধিক সময় আৰু অৰ্থৰ প্ৰয়োজন।
২/ গৌণ উৎস (Secondary Source): যেতিয়া কোনো ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানে ইতিমধ্যে সংগ্ৰহ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি প্ৰকাশ কৰা তথ্যক আন এজন গৱেষকে ব্যৱহাৰ কৰে, তাক গৌণ উৎস বোলে। ইয়াৰ উদাহৰণ হ’ল— ভাৰত চৰকাৰৰ লোকপিয়ল প্ৰতিবেদন (Census Reports), বতৰ বিজ্ঞান কাৰ্যালয়ৰ দৈনিক বা বাৰ্ষিক বতৰৰ তথ্য, উপগ্ৰহীয় চিত্ৰ (Satellite Imagery), গেজেটিয়াৰ, প্ৰকাশিত গৱেষণা পত্ৰ আদি।
গুৰুত্ব: ভূগোলত এই দুই উৎসৰ অপৰিহাৰ্য গুৰুত্ব আছে। য’ত ঐতিহাসিক ধাৰা বা গোলকীয় জলবায়ুৰ দৰে বৃহৎ পৰিসৰৰ বিশ্লেষণৰ বাবে গৌণ উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়, ঠিক তেনেদৰে কোনো এটা থলুৱা অঞ্চলৰ আৰ্থ-সামাজিক সমস্যা বা তাৎক্ষণিক পৰিৱেশীয় ক্ষতিৰ বুজ ল’বলৈ প্ৰাথমিক উৎস তথা ক্ষেত্ৰ জৰীপৰ কোনো বিকল্প নাই।
প্ৰশ্ন ৩: জোখ-মাখৰ মাপদণ্ড বুলিলে কি বুজা? নামসূচক (Nominal Scale) আৰু ক্ৰমসূচক (Ordinal Scale) মাপদণ্ডৰ বিষয়ে উদাহৰণসহ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
পৰিসংখ্যাগত ভূগোলত সংগ্ৰহ কৰা তথ্যসমূহক বৈজ্ঞানিকভাৱে বিশ্লেষণ আৰু শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিবলৈ যি গাণিতিক বা গুণগত নিয়ম প্ৰয়োগ কৰা হয়, তাকেই জোখ-মাখৰ মাপদণ্ড (Scale of Measurement) বোলে। ১৯৪৬ চনত মনোবিজ্ঞানী এছ. এছ. ষ্টিভেনছে ইয়াক চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰথম দুটা মাপদণ্ড তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ নামসূচক মাপদণ্ড (Nominal Scale): ই হৈছে জোখ-মাখৰ আটাইতকৈ প্ৰাথমিক আৰু সৰলতম ৰূপ। ইয়াত ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ মাজত কোনো গাণিতিক তুলনা (উচ্চ-নিম্ন বা যোগ-বিয়োগ) কৰা নহয়; কেৱল পাৰস্পৰিক ভিন্নতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ একোটা সুকীয়া নাম, চিহ্ন বা ক’ড (Code) দিয়া হয়।
ভৌগোলিক উদাহৰণ: ধৰি লোৱা হ’ল এখন দেশৰ বিভিন্ন প্ৰশাসনিক বিভাগ বা কোনো অঞ্চলৰ ব্যৱহৃত ভূমিৰ প্ৰকাৰ (যেনে: কৃষিভূমি = ০১, অৰণ্যভূমি = ০২, জলাশয় = ০৩)। ইয়াত ব্যৱহৃত সংখ্যাবোৰে কেৱল চিনাক্তকৰণত সহায় কৰে, ইয়াৰ কোনো গাণিতিক মূল্য নাথাকে।
২/ ক্রমসূচক মাপদণ্ড (Ordinal Scale): এই মাপদণ্ড নামসূচক স্কেলতকৈ এখোজ আগবঢ়া। ইয়াত উপাদানসমূহক কেৱল নামেই দিয়া নহয়, বৰং সিহঁতৰ গুণ বা মৰ্যাদা অনুসৰি এটা নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম বা স্থান (Rank) ত সজোৱা হয়। অৱশ্যে, এই ক্ৰমসমূহৰ মাজৰ প্ৰকৃত পাৰ্থক্য বা ব্যৱধানটো গাণিতিকভাৱে সমান নহ’বও পাৰে।
ভৌগোলিক উদাহৰণ: ভাৰতৰ নগৰীয়া বসতিসমূহক সিহঁতৰ গুৰুত্ব অনুসৰি— মহানগৰ (প্ৰথম ক্ৰম), নগৰ (দ্বিতীয় ক্ৰম) আৰু সৰু চহৰ (তৃতীয় ক্ৰম) হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা। ইয়াত প্ৰথম স্থানটো দ্বিতীয় স্থানতকৈ ডাঙৰ বুলি জানিব পাৰি, কিন্তু সিহঁতৰ মাজৰ জনসংখ্যাৰ ব্যৱধান সদায় একে নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৪: অন্তৰাল মাপদণ্ড (Interval Scale) ৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ প্ৰয়োগ আৰু সীমাবদ্ধতা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:জোখ-মাখৰ মাপদণ্ডসমূহৰ ভিতৰত অন্তৰাল মাপদণ্ড (Interval Scale) হৈছে প্ৰথমটো প্ৰকৃত সংখ্যাগত বা পৰিমাণগত স্কেল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— ইয়াত থকা প্ৰতিটো এককৰ ব্যৱধান সমান (Equal interval) আৰু ইয়াৰ এটা আৰম্ভণি বিন্দু থাকে যদিও সেইটো 'প্ৰকৃত শূন্য' (Absolute Zero) নহয়, বৰং এটা 'যাদৃচ্ছিক শূন্য' (Arbitrary Zero) হে।
ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ প্ৰয়োগ:
ভৌগোলিক গৱেষণাত জলবায়ু বিজ্ঞানৰ অধ্যয়নত এই স্কেলৰ বহুল প্ৰয়োগ দেখা যায়। বিশেষকৈ বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা জোখাৰ বাবে ব্যৱহৃত চেলচিয়াছ (°C) বা ফৰেণহাইট (°F) স্কেল ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। ইয়াৰ উপৰিও বুৰঞ্জীমূলক ভূগোলত ব্যৱহৃত খ্ৰীষ্টাব্দ বা সময়ৰ গণনাও (যেনে: ১৯২০ চন আৰু ১৯৩০ চনৰ মাজৰ ব্যৱধান ১০ বছৰ, যিটো ১৯8০ আৰু ১৯৯০ ৰ ব্যৱধানৰ সমান) এই স্কেলৰ আধাৰতে হয়।
সীমাবদ্ধতা:
এই স্কেলৰ প্ৰধান সীমাবদ্ধতাটোৱেই হৈছে ইয়াৰ শূন্য বিন্দুৰ প্ৰকৃতি। উদাহৰণস্বৰূপ, কোনো এখন ঠাইৰ উষ্ণতা °C হোৱাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে তাত উষ্ণতাৰ অস্তিত্ব সম্পূৰ্ণ নাইকিয়া হৈ গৈছে (কাৰণ কেলভিন স্কেলত ইয়াৰ মান এতিয়াও ২৭৩.১৫ ডিগ্ৰী থাকে)। যিহেতু ইয়াত প্ৰকৃত শূন্য নাথাকে, সেয়েহে আমি গাণিতিকভাৱে ক’ব নোৱাৰোঁ যে 80°C উষ্ণতা থকা অঞ্চল এটা ২০°C উষ্ণতা থকা অঞ্চলতকৈ ঠিক 'চাৰিগুণ' অধিক গৰম। ইয়াত কেৱল যোগ-বিয়োগহে কৰিব পাৰি, গুণ-ভাগ বা প্ৰকৃত অনুপাত উলিয়াব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ৫: অনুপাত মাপদণ্ড (Ratio Scale) ক জোখ-মাখৰ সৰ্বোত্তম মাপদণ্ড বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়? ভৌগোলিক উদাহৰণৰ সৈতে ইয়াৰ সাৰ্বজনীনতা বুজাই লিখা।
উত্তৰ: অনুপাত মাপদণ্ড (Ratio Scale) ক পৰিসংখ্যা আৰু ব্যৱহাৰিক ভূগোলত জোখ-মাখৰ আটাইতকৈ বৈজ্ঞানিক, নিখুঁত আৰু সৰ্বোত্তম মাপদণ্ড বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল— এই স্কেলখনে ইয়াৰ পূৰ্বৰ আটাইকেইটা মাপদণ্ডৰ (Nominal, Ordinal, Interval) বৈশিষ্ট্যসমূহ নিজৰ ভিতৰত সামৰি লোৱাৰ উপৰিও এটা 'প্ৰকৃত বা চৰম শূন্য বিন্দু' (Absolute Zero Point) প্ৰদৰ্শন কৰে।
এই চৰম শূন্য বিন্দুৰ উপস্থিতিৰ বাবেই এই স্কেলখন বৈসাদৃশ্যহীন আৰু সাৰ্বজনীন হৈ পৰে। ইয়াত শূন্যৰ অৰ্থ হ’ল জুখিবলগীয়া উপাদানটোৰ সম্পূৰ্ণ অনুপস্থিতি।
ভৌগোলিক উদাহৰণ আৰু সাৰ্বজনীনতা:
ভূগোলৰ প্ৰায়বোৰ ভৌতিক আৰু অৰ্থনৈতিক উপাদানৰ জোখ-মাখ এই স্কেলৰ জৰিয়তে কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপ:
নদীৰ দৈৰ্ঘ্য বা দূৰত্ব: ধৰি লোৱা হ’ল ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ২৯০০ কিমি আৰু আন এখন সৰু নদীৰ দৈৰ্ঘ্য ২৯০ কিমি। যিহেতু দূৰত্বৰ জোখ '০ কিমি'ৰ পৰা আৰম্ভ হয় (য’ত কোনো দূৰত্ব নাই), সেয়েহে আমি নিখুঁতভাৱে ক’ব পাৰোঁ যে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীখন সেই সৰু নদীখনতকৈ ঠিক ১০ গুণ দীঘল।
জনসংখ্যা আৰু বৃষ্টিপাত: কোনো এক মৰুভূমি অঞ্চলত বাৰ্ষিক বৃষ্টিপাত ০ মিমি হোৱাৰ অৰ্থ হ’ল তাত বৰষুণ হোৱাই নাই। একেদৰে কোনো নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰত জনসংখ্যা শূন্য হোৱা মানে তাত মানুহৰ কোনো অস্তিত্ব নাই।
পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary):
ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতা আৰু বিক্ষেপণ বা প্ৰসাৰণৰ জোখসমূহ অপৰিহাৰ্য পৰিসংখ্যাগত সঁজুলি। বিশাল আৰু জটিল ভৌগোলিক উপাত্তৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক গড় মানটো নিৰূপণ কৰিবলৈ সমান্তৰাল মাধ্যক, মধ্যমা আৰু প্ৰচুৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আনহাতে, কেৱল গড় মানে লুকুৱাই ৰখা আঞ্চলিক বৈষম্য আৰু তথ্যৰাশিৰ সিঁচৰতি অৱস্থাটো নিখুঁতভাৱে বুজিবলৈ প্ৰসৰ, চতুৰ্থক বিচ্যুতি, গড় বিচ্যুতি আৰু মানক বিচ্যুতিৰ সহায় লোৱা হয়। দুটা ভিন্ন প্ৰকৃতিৰ অঞ্চলৰ বৃষ্টিপাত বা শস্য উৎপাদনৰ আপেক্ষিক সুস্থিৰতা তুলনা কৰিবলৈ প্ৰভেদংক (C.V.) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সামগ্ৰিকভাৱে, জলবায়ু বিজ্ঞান, কৃষি আৰু জনসংখ্যা ভূগোলৰ জটিল পৰিঘটনাসমূহক বিজ্ঞানসন্মতভাৱে বিশ্লেষণ আৰু আঞ্চলিক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰাত এই পদ্ধতিসমূহ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো এক অঞ্চলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা বৃহৎ ভৌগোলিক তথ্যৰাশিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পৰা কেন্দ্ৰীয় বা গড় মানটোক প্ৰকাশ কৰা পৰিসংখ্যাগত পদ্ধ্তিক কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতা বোলে।
প্ৰশ্ন ২: জনসংখ্যা বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহৃত হোৱা কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জোখটো কি?
উত্তৰ: সমান্তৰাল মাধ্যক (Mean)।
প্ৰশ্ন ৩: মধ্যমা (Median) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো ভৌগোলিক উপাত্ত বা মানসমূহক ক্ৰমানুসৰি (ঊৰ্ধ্বক্ৰম বা অধোক্ৰম) সজালে, ঠিক সোঁ-মাজত অৱস্থিত থকা মানটোক মধ্যমা বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰচুৰক বা ভূয়িষ্ঠক (Mode) ৰ মূল সংজ্ঞা কি?
উত্তৰ: এটা তথ্যৰাশিত আটাইতকৈ বেছিবাৰ পুনৰাবৃত্তি হোৱা বা আটাইতকৈ অধিক ঘনত্ব থকা চলকৰ মানটোকেই প্ৰচুৰক বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: নদী এখনৰ বাৰ্ষিক জলপ্ৰবাহৰ সৰ্বাধিক সঘন পৰিমাণ জোখৰ বাবে কোনটো পদ্ধতি উপযুক্ত?
উত্তৰ: প্ৰচুৰক (Mode)।
প্ৰশ্ন ৬: পৰিসংখ্যাত 'বিক্ষেপণ' বা 'প্ৰসাৰণ' (Dispersion) মানে কি?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় মান বা গড় মানটোৰ পৰা মূল তথ্যৰাশিৰ বাকী থকা মানসমূহ কিমান দূৰলৈ সিঁচৰতি হৈ আছে, তাৰ জোখ লোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক বিক্ষেপণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: প্ৰসৰ (Range) কিদৰে নিৰ্ণয় কৰা হয়?
উত্তৰ: কোনো অঞ্চলৰ সৰ্বোচ্চ ভৌগোলিক মানৰ পৰা সৰ্বনিম্ন মানটো বিয়োগ কৰি প্ৰসৰ নিৰ্ণয় কৰা হয় (প্ৰসৰ = সৰ্বোচ্চ মান – সৰ্বনিম্ন মান)।
প্ৰশ্ন ৮: চতুৰ্থক বিচ্যুতি (Quartile Deviation) ৰ আন এটা নাম কি?
উত্তৰ: অৰ্ধ-আভ্যন্তৰীণ চতুৰ্থক প্ৰসৰ (Semi-interquartile range)।
প্ৰশ্ন ৯: এটা তথ্যৰাশিৰ আটাইতকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু প্ৰামাণ্য বিক্ষেপণৰ জোখ কোনটো?
উত্তৰ: মানক বিচ্যুতি (Standard Deviation)।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰভেদংক বা সহগ পৰিৱৰ্তন (Coefficient of Variation) ৰ মূল কাম কি?
উত্তৰ: দুখন ভিন্ন ঠাইৰ বা দুটা ভিন্ন প্ৰকৃতিৰ ভৌগোলিক তথ্যৰাশৰ মাজত আপেক্ষিক সুস্থিৰতা বা তাৰতম্যৰ তুলনা কৰা।
প্ৰশ্ন ১১: গড় বিচ্যুতি (Mean Deviation) গণনা কৰোঁতে বীজগণিতীয় চিহ্ন (+ আৰু -) সমূহক কি কৰা হয়?
উত্তৰ: গড় বিচ্যুতি গণনাৰ সময়ত যোগ-বিয়োগ চিনসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে উপেক্ষা কৰি কেৱল ধনাত্মক পাৰ্থক্য বা পৰম মান লোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: মানক বিচ্যুতিৰ ধাৰণাটো সৰ্বপ্ৰথম কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: ১৮৯৩ চনত বিখ্যাত পৰিসংখ্যাবিদ কাৰ্ল পিয়েৰছনে (Karl Pearson)।
প্ৰশ্ন ৩: যদি দুটা স্থানৰ বৃষ্টিপাতৰ প্ৰভেদংক (C.V.) ক্ৰমে ১৫% আৰু ২৫%, তেন্তে কোনটো স্থানৰ বৃষ্টিপাত অধিক সুস্থিৰ?
উত্তৰ: ১৫% প্ৰভেদংক থকা স্থানটোৰ বৃষ্টিপাত অধিক সুস্থিৰ (যিহেতু প্ৰভেদংক কম হ’লে তাৰতম্য কম হয়)।
প্ৰশ্ন ১৪: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত অসমান শ্ৰেণী অন্তৰাল থকা তালিকাৰ বাবে কোনটো কেন্দ্ৰীয় জোখ আটাইতকৈ সুবিধাজনক?
উত্তৰ: মধ্যমা (Median)।
প্ৰশ্ন ১৫: এটা তথ্যৰাশিৰ প্ৰতিটো মান সমানে বৃদ্ধি পালে মানক বিচ্যুতিৰ কি পৰিৱৰ্তন হ’ব?
উত্তৰ: মানক বিচ্যুতিৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়, ই একেই থাকিব।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: সমান্তৰাল মাধ্যক (Mean) ৰ দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(ক) কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ দীৰ্ঘদিনৰ গড় উত্তাপ, বায়ুৰ চাপ আৰু বৃষ্টিপাত নিৰূপণ কৰিবলৈ।
(খ) কোনো ৰাজ্য বা দেশৰ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত জনসংখ্যাৰ গড় ঘনত্ব নিৰ্ণয় কৰিবলৈ।
প্ৰশ্ন ২: মধ্যমাৰ দুটা প্ৰধান সুবিধা লিখা।
উত্তৰ:
(ক) তথ্যৰাশিৰ একেবাৰে প্ৰান্তীয় বা চৰম মানসমূহৰ (Extreme values) দ্বাৰা মধ্যমা প্ৰভাৱিত নহয়।
(খ) গুণগত বা বৰ্ণনাত্মক ভৌগোলিক উপাত্ত (যেনে- অৰ্থনৈতিক শ্ৰেণী, ভূ-অৱয়বৰ প্ৰকাৰ) বিশ্লেষণত ই অত্যন্ত উপযোগী।
প্ৰশ্ন ৩: কোনবোৰ পৰিস্থিতিত প্ৰচুৰক (Mode) ক গড় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো ভৌগোলিক অধ্যয়নত আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় বা সচৰাচৰ ঘটি থকা পৰিঘটনাটো জানিবলগীয়া হয়, যেনে— কোনো চহৰত আটাইতকৈ বেছি বিক্ৰী হোৱা মাটিৰ আকাৰ বা কোনো অঞ্চলৰ বজাৰত সৰ্বাধিক উপভোক্তাই ব্যৱহাৰ কৰা যান-বাহনৰ প্ৰকাৰ জানিবলৈ।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰসৰ (Range) ৰ দুটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা কি কি?
উত্তৰ:
(ক) ই কেৱল তথ্যৰাশিৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন— এই দুটা চৰম মানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, মাজৰ বাকী উপাত্তসমূহক সম্পূৰ্ণ উপেক্ষা কৰে।
(খ) একে প্ৰসৰ থকা দুটা অঞ্চলৰ অন্তৰ্ভাগৰ জলবায়ু বা তথ্যৰ বিতৰণ সম্পূৰ্ণ ভিন্ন হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: চতুৰ্থক বিচ্যুতি (Quartile Deviation) ৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: কোনো এটা তথ্যৰাশিৰ তৃতীয় চতুৰ্থক (Q3আৰু প্ৰথম চতুৰ্থক (Q1) ৰ পাৰ্থক্যক আধা কৰিলে যি মান পোৱা যায়, তাকেই চতুৰ্থক বিচ্যুতি বোলে। ইয়াৰ সূত্ৰটো হৈছে:
প্ৰশ্ন ৬: ভৌগোলিক অধ্যয়নত গড় বিচ্যুতি আৰু মানক বিচ্যুতিৰ মাজৰ এটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: গড় বিচ্যুতি উলিওৱাৰ সময়ত সংখ্যাৰ যোগ বা বিয়োগ চিনসমূহ (+ বা -) খেয়াল কৰা নহয় আৰু ইয়াক কেৱল পৰম মান হিচাপে লোৱা হয়। আনহাতে, মানক বিচ্যুতি গণনা কৰোঁতে প্ৰতিটো বিচ্যুতিৰ বৰ্গ (Square) কৰা হয়, যাৰ ফলত ঋণাত্মক চিনসমূহ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ধনাত্মক হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৭: প্ৰভেদংক বা সহগ পৰিৱৰ্তন (Coefficient of Variation) ৰ গাণিতিক সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰ: কোনো তথ্যৰাশিৰ মানক বিচ্যুতি (σ) ক তাৰ সমান্তৰাল মাধ্যক (x̄) ৰে হৰণ কৰি ১০০ ৰে পূৰণ কৰিলে প্ৰভেদংক পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৮: অসমৰ বৰপেটা আৰু ডিমা হাছাও জিলাৰ বৃষ্টিপাতৰ তথ্য তুলনা কৰিবলৈ প্ৰভেদংক কিয় আটাইতকৈ উপযুক্ত জোখ?
উত্তৰ: কাৰণ বৰপেটা (ভৈৰামচল) আৰু ডিমা হাছাও (পাৰ্বত্য অঞ্চল) ৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু গড় বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ সম্পূৰ্ণ পৃথক। কেৱল মানক বিচ্যুতিৰ দ্বাৰা ইয়াৰ সঠিক তুলনা নহ’ব। প্ৰভেদংকই এক শতাংশগত মান দিয়ে, যিয়ে দুয়োটা অঞ্চলৰ বৃষ্টিপাতৰ আপেক্ষিক তাৰতম্য নিখুঁতভাৱে ধৰা পেলায়।
প্ৰশ্ন ৯: মুক্ত-সীমা শ্ৰেণী বিভাজন (Open-ended Class Interval) থকা তালিকাৰ ক্ষেত্ৰত মধ্যমা কিয় শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: মুক্ত-সীমা শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম শ্ৰেণীটোৰ নিম্নসীমা বা শেষৰ শ্ৰেণীটোৰ উচ্চসীমা নিৰ্দিষ্টকৈ দিয়া নাথাকে (যেনে- '৫০০ তকৈ কম' বা '১০০০ তকৈ বেছি')। যিহেতু মধ্যমাই কেৱল মাজৰ অৱস্থানটোহে সূচায়, গতিকে প্ৰান্তীয় সীমাৰ অনিশ্চয়তাই ইয়াৰ মানত কোনো প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: কৃষি ভূগোলত মানক বিচ্যুতি (Standard Deviation) ৰ এটা প্ৰয়োগ দেখুওৱা।
উত্তৰ: এখন ৰাজ্যৰ বিভিন্ন জিলাৰ প্ৰতি হেক্টৰ মাটিত হোৱা ধান উৎপাদনৰ তথ্য বিশ্লেষণ কৰিবলৈ মানক বিচ্যুতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজিব পৰা যায় যে জিলাসমূহৰ মাজত উৎপাদনৰ বৈষম্য কিমান আৰু কোনবোৰ জিলাত উৎপাদনৰ হাৰ সুস্থিৰ বা অস্থিৰ।
প্ৰশ্ন ১১: সুষম বিতৰণ বা প্ৰাভাৱিক বক্ৰৰেখা (Normal Distribution Curve) ত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জোখ তিনিটাৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: এটা সম্পূৰ্ণ সুষম বা আদৰ্শ ভৌগোলিক বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত সমান্তৰাল মাধ্যক, মধ্যমা আৰু প্ৰচুৰক— এই তিনিওটাৰে মান সদায় সমান হয় আৰু সিহঁত একেডাল কেন্দ্ৰীয় ৰেখাতে অৱস্থিত হয় (Mean = Median = Mode)।
প্ৰশ্ন ১২: জনসংখ্যাৰ অধ্যয়নত প্ৰসৰ (Range) ৰ এক বাস্তৱ ব্যৱহাৰ উদাহৰণসহ বুজাই দিয়া।
উত্তৰ: কোনো এখন মহানগৰৰ আটাইতকৈ বেছি জনঘনত্ব থকা ৱাৰ্ড (Ward) আৰু আটাইতকৈ কম জনঘনত্ব থকা ৱাৰ্ডৰ পাৰ্থক্য উলিওৱাৰ বাবে প্ৰসৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা নগৰখনৰ ভিতৰত জনসংখ্যা কেন্দ্ৰীকৰণৰ সৰ্বোচ্চ বৈষম্যটো থিতাতকৈ বুজি পাব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৩: চতুৰ্থক বিচ্যুতিৰ দুটা ভৌগোলিক গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ:
(ক) ই কোনো বিতৰণৰ সোঁ-মাজৰ ৫০% তথ্যৰ ওপৰত আধাৰিত, সেয়েহে চৰম মানে ইয়াক ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে।
(খ) চহৰ অঞ্চলৰ ভূমিৰ মূল্য বা আয়ৰ বিতৰণ পৰীক্ষা কৰিবলৈ ই এক অতি উপযোগী আঞ্চলিক জোখ।
প্ৰশ্ন ১৪: কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জোখসমূহক কিয় 'প্ৰথম ক্ৰমৰ গড়' (Averages of the First Order) আৰু বিক্ষেপণৰ জোখসমূহক কিয় 'দ্বিতীয় ক্ৰমৰ গড়' বোলা হয়?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জোখসমূহে মূল তথ্যৰাশিৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ গড় মানটো উলিয়ায়। আনহাতে, বিক্ষেপণৰ জোখসমূহে প্ৰথমতে উলিওৱা সেই গড় মানটোৰ পৰা মূল তথ্যসমূহৰ দূৰত্ব বা বিচ্যুতি উলিয়াই আকৌ তাৰ গড় কৰে। সেইবাবে বিক্ষেপণক 'গড়ৰ গড়' বা দ্বিতীয় ক্ৰমৰ গড় বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত পৰিসংখ্যাৰ ব্যৱহাৰ কিয় অপৰিহাৰ্য?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত থকা বিভিন্ন উপাদান বা পৰিঘটনাসমূহ (যেনে— জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, ভূ-প্ৰকৃতি, জনসংখ্যা প্ৰব্ৰজন) অত্যন্ত জটিল আৰু বিশাল। এই বিশাল তথ্যৰাশিক সৰল, প্ৰণালীবদ্ধ আৰু বিজ্ঞানসন্মতভাৱে বিশ্লেষণ কৰি সঠিক সিদ্ধান্ত বা ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিবলৈ পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতিসমূহ অপৰিহাৰ্য।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। সমান্তৰাল মাধ্যক, মধ্যমা আৰু প্ৰচুৰকৰ ব্যৱহাৰিক পাৰ্থক্যসমূহ উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: ভৌগোলিক অধ্যয়নত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জোখসমূহ (Measures of Central Tendency) অপৰিহাৰ্য। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা বিশাল আৰু জটিল তথ্যৰাশিক (যেনে— বৃষ্টিপাত, উত্তাপ বা জনসংখ্যা) সৰল ৰূপত প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰু দুটা বা ততোধিক অঞ্চলৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাই এক বিজ্ঞানসন্মত ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
ভৌগোলিক তথ্যৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি সমান্তৰাল মাধ্যক, মধ্যমা আৰু প্ৰচুৰকৰ ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰসমূহ পৃথক:
সমান্তৰাল মাধ্যক (Mean): ই আটাইতকৈ সূক্ষ্ম আৰু গাণিতিকভাৱে নিৰ্ভৰযোগ্য জোখ। যেতিয়া এটা অঞ্চলৰ সকলোবোৰ উপাত্ত সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেতিয়া মাধ্যক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপ, ভাৰতৰ বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰই কোনো এখন জিলাৰ বিগত ৩০ বছৰৰ বৰ্ষাপাতৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি যেতিয়া 'স্বাভাৱিক বা বাৰ্ষিক গড় বৃষ্টিপাত' নিৰূপণ কৰে, তেতিয়া সমান্তৰাল মাধ্যক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
মধ্যমা (Median): ই অৱস্থানভিত্তিক জোখ, যি চৰম মানৰ (Extreme values) দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নহয়। গুণগত আৰু বৈষম্যমূলক ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত ই শ্ৰেষ্ঠ। উদাহৰণস্বৰূপ, ব্ৰাজিলৰ কোনো এখন চহৰৰ নাগৰিকসকলৰ আৰ্থ-সামাজিক অসমতা বা জনমূৰী আয়ৰ প্ৰকৃত ছবিখন জানিবলৈ মধ্যমা উপযুক্ত, কাৰণ কেইজনমান কোটিপতিৰ অতি উচ্চ আয়ে মাধ্যকৰ দৰে ইয়াৰ ফলাফলক বিপথে পৰিচালিত কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰচুৰক (Mode): ই সৰ্বাধিক ঘনত্ব প্ৰদৰ্শন কৰা জোখ। ব্যৱহাৰিক ভূগোলত কোনো পৰিঘটনাৰ সঘনতা বা জনপ্ৰিয়তা বুজিবলৈ ইয়াৰ প্ৰয়োগ হয়। উদাহৰণস্বৰূপ, কোনো এটা নগৰীয়া পৰিবহণ বিভাগক যদি চহৰখনৰ সৰ্বাধিক ব্যস্ত পথটোত চলাচল কৰা বাহনৰ প্ৰকাৰ (যেনে— দুচকীয়া, ই-ৰিক্সা নে চাৰিচকীয়া) নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ দিয়া হয়, তেন্তে সৰ্বাধিক পুনৰাবৃত্তি হোৱা বাহনখন বাচি উলিয়াবলৈ প্ৰচুৰক ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব।
প্ৰশ্ন ২: বিক্ষেপণ(Dispersion) বুলিলে কি বুজা? ভৌগোলিক গৱেষণাত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা উদাহৰণৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কেৱল কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জোখ এটাৰ দ্বাৰা কোনো এটা ভৌগোলিক তথ্যৰাশিৰ প্ৰকৃত চৰিত্ৰ সম্পূৰ্ণৰূপে জানিব নোৱাৰি। কেন্দ্ৰীয় বা গড় মানটোৰ চাৰিওফালে মূল উপাত্তসমূহ কিদৰে সিঁচৰতি বা বিতৰিত হৈ আছে, তাৰ পৰিসংখ্যাগত জোখ লোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বিক্ষেপণ বা প্ৰсаৰণ (Dispersion) বোলে। ই মূলতঃ কেন্দ্ৰীয় মানৰ পৰা তথ্যসমূহৰ দূৰত্ব বা বিচ্যুতিৰ মাত্ৰা প্ৰকাশ কৰে।
ভৌগোলিক গৱেষণা আৰু আঞ্চলিক পৰিকল্পনাত বিক্ষেপণৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম। তলৰ উদাহৰণটোৰ সহায়ত ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজিব পাৰি:
ধৰি লোৱা হ’ল, দুখন ভিন্ন মহাদেশৰ দুখন চহৰ— জিবুতি (আফ্ৰিকা) আৰু লণ্ডন (ইউৰোপ)। দুয়োখন চহৰৰে বাৰ্ষিক গড় উত্তাপ ধৰা হ’ল ২০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ (অৰ্থাৎ দুয়োৰে মাধ্যক সমান)। কিন্তু কেৱল এই গড় মানটোৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি যদি এজন ভূগোলবিদে সিদ্ধান্ত লয় যে দুয়োখন চহৰৰ জলবায়ু একে, তেন্তে সেয়া চৰম ভুল হ’ব।
ইয়াত বিক্ষেপণৰ জোখসমূহ (যেনে— প্ৰসৰ বা মানক বিচ্যুতি) প্ৰয়োগ কৰিলে প্ৰকৃত পাৰ্থক্যটো ওলাই পৰিব। জিবুতিত হয়তো গ্ৰীষ্মকালত উত্তাপ ৪২ ডিগ্ৰী আৰু শীতকালত ৮ ডিগ্ৰী হয় (প্ৰসৰ = ৩৪ ডিগ্ৰী), অৰ্থাৎ জলবায়ু চৰম ভাবাপন্ন। আনহাতে, লণ্ডনত গ্ৰীষ্মকালত ২৫ ডিগ্ৰী আৰু শীতকালত ১৫ ডিগ্ৰী হয় (প্ৰসৰ = ১০ ডিগ্ৰী), অৰ্থাৎ জলবায়ু সমভাৱাপন্ন।
গতিকে, কেৱল গড় মানে লুকুৱাই ৰখা তথ্যৰ ভিতৰুৱা তাৰতম্য, জলবায়ুৰ অসমতা, কৃষি উৎপাদনৰ সুস্থিৰতা আৰু জনসংখ্যা বিতৰণৰ আৰ্হি নিখুঁতভাৱে বুজিবলৈ ভৌগোলিক গৱেষণাত বিক্ষেপণৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৩: মানক বিচ্যুতি (Standard Deviation) কি? ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত ইয়াৰ গুণাগুণ আৰু প্ৰয়োগৰ পৰিসৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৮৯৩ চনত কাৰ্ল পিয়েৰছনে আগবঢ়োৱা 'মানক বিচ্যুতি' (Standard Deviation) হ’ল বিক্ষেপণৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ, বৈজ্ঞানিক আৰু বহুলভাৱে ব্যৱহৃত জোখ। কোনো এক তথ্যৰাশিৰ সমান্তৰাল মাধ্যকৰ পৰা লোৱা বিচ্যুতিসমূহৰ বৰ্গৰ গড়ৰ বৰ্গমূলকেই মানক বিচ্যুতি বোলা হয়। ইয়াক গ্ৰীক আখৰ 'σ' (চিগমা) ৰে প্ৰকাশ কৰা হয়।
মানক বিচ্যুতিৰ গুণাগুণ:
গাণিতিক নিৰ্ভৰযোগ্যতা: ই তথ্যৰাশিৰ প্ৰতিটো একক মানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গণনা কৰা হয়, সেয়েহে ই অত্যন্ত প্ৰতিনিধিত্বমূলক।
চিহ্নৰ প্ৰভাৱমুক্ত: গড় বিচ্যুতিৰ দৰে ইয়াত বীজগণিতীয় যোগ-বিয়োগ চিহ্নসমূহক জোৰকৈ উপেক্ষা কৰা নহয়, বৰঞ্চ বৰ্গ (Square) কৰাৰ ফলত ঋণাত্মক মানসমূহ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ধনাত্মক হৈ পৰে।
প্ৰান্তীয় মানৰ প্ৰভাৱ: ই চৰম বা প্ৰান্তীয় মানৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়, যিটো ইয়াৰ এটা সীমাবদ্ধতাও হ’ব পাৰে।
ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত প্ৰয়োগৰ পৰিসৰ:
আঞ্চলিক কৃষি বিশ্লেষণ: কোনো এখন দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত হোৱা শস্য উৎপাদনৰ তাৰতম্য জুখিবলৈ মানক বিচ্যুতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা কৃষি বিজ্ঞানীসকলে কোনটো অঞ্চলত উৎপাদন সুস্থিৰ আৰু ক’ত উৎপাদনৰ অনিশ্চয়তা সৰ্বাধিক, তাৰ ভূ-চিত্ৰ তৈয়াৰ কৰিব পাৰে।
জলবায়ু বিজ্ঞান: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ দৈনিক বা মাহেকীয়া উষ্ণতা আৰু বৃষ্টিপাতৰ তাৰতম্যৰ আৰ্হি পৰীক্ষা কৰিবলৈ ইয়াৰ বহুল ব্যৱহাৰ হয়।
জনসংখ্যা ভূগোল: নগৰীকৰণৰ হাৰ, সাক্ষৰতাৰ হাৰ বা বিভিন্ন প্ৰশাসনিক গোটৰ (জিলা বা ৰাজ্য) মাজত জনঘনত্বৰ অসঙ্গতি জুখিবলৈ মানক বিচ্যুতি এক অপৰিহাৰ্য সঁজুলি।
প্ৰশ্ন ৪: চতুৰ্থক বিচ্যুতি (Quartile Deviation) আৰু গড় বিচ্যুতি (Mean Deviation) ৰ ধাৰণা দুটা স্পষ্ট কৰা। ভৌগোলিক উপাত্তৰ ক্ষেত্ৰত সিহঁতৰ প্ৰাসঙ্গিকতা কত?
উত্তৰ: চতুৰ্থক বিচ্যুতি আৰু গড় বিচ্যুতি— দুয়োটাই ভৌগোলিক উপাত্তৰ সিঁচৰতি হৈ থকা অৱস্থা জোখাৰ বাবে ব্যৱহৃত গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি।
চতুৰ্থক বিচ্যুতি (Quartile Deviation):
কোনো এটা ক্ৰমানুসাৰে সজোৱা তথ্যৰাশিক সমানে চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিলে প্ৰথম ২৫% ক প্ৰথম চতুৰ্থক (Q1) আৰু ৭৫% ক তৃতীয় চতুৰ্থক (Q3) বোলা হয়। এই দুয়োটা চতুৰ্থকৰ পাৰ্থক্যৰ আধা অংশকেই চতুৰ্থক বিচ্যুতি (Q.D.) বোলে।
ভৌগোলিক প্ৰাসঙ্গিকতা: যেতিয়া কোনো ভৌগোলিক তালিকা মুক্ত-সীমা (Open-ended) যুক্ত হয় বা তথ্যসমূহৰ দুয়োটা প্ৰান্তত অস্বাভাৱিক ডাঙৰ বা সৰু সংখ্যা থাকে (যেনে— মহানগৰ এখনৰ অতি উচ্চ অট্টালিকাৰ মূল্য আৰু বস্তি অঞ্চলৰ ভূমিৰ মূল্য), তেতিয়া মাজৰ ৫০% তথ্যক নিখুঁতভাৱে বিশ্লেষণ কৰিবলৈ চতুৰ্থক বিচ্যুতি আটাইতকৈ প্ৰাসঙ্গিক।
গড় বিচ্যুতি (Mean Deviation):
কোনো তথ্যৰাশিৰ কেন্দ্ৰীয় মানৰ (মাধ্যক বা মধ্যমা) পৰা লোৱা প্ৰতিটো উপাত্তৰ পাৰ্থক্য বা বিচ্যুতিসমূহৰ গাণিতিক গড়কেই গড় বিচ্যুতি বোলে। ইয়াত যোগ-বিয়োগ চিনসমূহ ধৰা নহয়।
ভৌগোলিক প্ৰাসঙ্গিকতা: অৰ্থনৈতিক ভূগোল বা সম্পদ ভূগোলত ইয়াৰ প্ৰয়োগ প্ৰচুৰ। উদাহৰণস্বৰূপ, কোনো এখন জিলাৰ বিভিন্ন ব্লক বা গাঁৱৰ মাজত থকা অৰ্থনৈতিক অনগ্ৰসৰতা বা সম্পদৰ বিতৰণৰ যি সাধাৰণ তাৰতম্য, তাক সহজে আৰু পোনপটীয়াভাৱে বুজিবলৈ গড় বিচ্যুতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই শিক্ষাৰ্থী বা নীতি নিৰ্ধাৰকসকলক জটিল গাণিতিক জটিলতালৈ নোযোৱাকৈ আঞ্চলিক বৈষম্যৰ এক স্পষ্ট ধাৰণা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰভেদংক বা সহগ পৰিৱৰ্তন (Coefficient of Variation) বুলিলে কি বুজা? দুটা ভিন্ন ভৌগোলিক অঞ্চলৰ বৃষ্টিপাতৰ সুস্থিৰতা তুলনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকা এক কাল্পনিক উদাহৰণৰ সৈতে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মানক বিচ্যুতি হৈছে বিক্ষেপণৰ এটা নিৰপেক্ষ জোখ (Absolute Measure), যাৰ এক নিৰ্দিষ্ট একক থাকে (যেনে- ডিগ্ৰী, মিলিমিটাৰ বা টকা)। কিন্তু যেতিয়া দুটা ভিন্ন একক যুক্ত বা পাৰস্পৰিকভাৱে অসমঞ্জস তথ্যৰাশিৰ মাজত তুলনা কৰিবলগীয়া হয়, তখন এটা আপেক্ষিক জোখৰ (Relative Measure) প্ৰয়োজন হয়। মানক বিচ্যুতিক তাৰ সমান্তৰাল মাধ্যকৰে হৰণ কৰি ১০০ ৰে পূৰণ কৰিলে যি শতাংশগত মান পোৱা যায়, তাকেই প্ৰভেদংক বা সহগ পৰিৱৰ্তন (Coefficient of Variation বা C.V.) বোলে।
বৃষ্টিপাতৰ সুস্থিৰতা তুলনাৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা (কাল্পনিক উদাহৰণ):
ধৰি লোৱা হ’ল, ভাৰতৰ দুটা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন জলবায়ু অঞ্চল— মেঘালয়ৰ চেৰাপুঞ্জী (অধিক বৃষ্টিপাতৰ অঞ্চল) আৰু ৰাজস্থানৰ জয়ছালমেৰ (মৰুভূমি অঞ্চল)। ধৰা হ’ল, বিগত ১০ বছৰৰ বৰ্ষাপাতৰ তথ্য অনুসৰি সিহঁতৰ পৰিসংখ্যাগত মান তলত দিয়া ধৰণৰ:
চেৰাপুঞ্জী: গড় বৃষ্টিপাত (x̄1) = ১১,০০০ মিলিমিটাৰ, মানক বিচ্যুতি (σ1) = ১,১০০ মিলিমিটাৰ।
জয়ছালমেৰ: গড় বৃষ্টিপাত (x̄ 2) = ২০০ মিলিমিটাৰ, মানক বিচ্যুতি (σ2) = ৪০ মিলিমিটাৰ।
কেৱল মানক বিচ্যুতি চালে দেখা যাব যে চেৰাপুঞ্জীৰ বিচ্যুতি (১,১০০ মিমি) জয়ছালমেৰতকৈ (৪০ মিমি) বহুত বেছি। কিন্তু ইয়াৰ দ্বাৰা বৃষ্টিপাতৰ আচল তাৰতম্য বা সুস্থিৰতা ধৰিব নোৱাৰি, কাৰণ চেৰাপুঞ্জীৰ গড় বৰ্ষাপাতৰ পৰিমাণো বহুত বেছি।
এতিয়া আমি দুয়োটা স্থানৰ প্ৰভেদংক (C.V.) গণনা কৰিম:
ভৌগোলিক সিদ্ধান্ত: পৰিসংখ্যাৰ নিয়ম অনুসৰি, যাৰ প্ৰভেদংক (C.V.) কম, তাৰ তথ্যৰাশি অধিক সুস্থিৰ বা সুষম। ইয়াত চেৰাপুঞ্জীৰ C.V. (১০%) জয়ছালমেৰতকৈ (২০%) কম। অৰ্থাৎ, চেৰাপুঞ্জীত প্ৰতি বছৰে হোৱা বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ জয়ছালমেৰৰ তুলনাত বহুত বেছি নিয়মীয়া আৰু সুস্থিৰ। আনহাতে, জয়ছালমেৰত বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ কম হ’লেও বছৰেকীয়া তাৰতম্য বা অনিয়মিততা বহুত বেছি। কৃষি পৰিকল্পনা আৰু জলসম্পদ ব্যৱস্থাপনাত প্ৰভেদংকৰ এই ভূমিকা অত্যন্ত নিৰ্ণায়ক।
পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):
ভৌগোলিক গৱেষণাত বিশাল অঞ্চল বা সমষ্টিৰ (Population) পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰাটো সময় আৰু খৰচৰ ফালৰ পৰা কঠিন। ইয়াৰ বিকল্প হিচাপে, সমগ্ৰ গোটটোৰ প্ৰকৃত বৈশিষ্ট্য প্ৰতিফলিত কৰিব পৰাকৈ এক বৈজ্ঞানিক আৰু নিৰপেক্ষ পদ্ধতিৰে এটা সৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক অংশ বাছি লোৱা কাৰ্যকেই প্ৰতিচয়ন (Sampling) বোলে।
এই পাঠ্যক্ৰমত প্ৰধানকৈ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিচয়ন কৌশল আলোচনা কৰা হৈছে—
১. সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Simple Random Sampling): য’ত সমষ্টিৰ সকলো উপাদানৰে নিৰ্বাচিত হোৱাৰ সমান সুযোগ থাকে (যেনে: লটাৰী পদ্ধতি)। ই সমজাতীয় (Homogeneous) ক্ষেত্ৰৰ বাবে উপযোগী।
২. স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Stratified Random Sampling): য’ত বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ বা অসমজাতীয় (Heterogeneous) সমষ্টিক প্ৰথমে কিছুমান বিশেষ ভাগ বা স্তৰত (Strata) বিভক্ত কৰি, পিছত প্ৰতিটো স্তৰৰ পৰা নমুনা লোৱা হয়।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. প্ৰতিচয়ন (Sampling) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো এক বৃহৎ গোট বা সমষ্টিৰ পৰা তাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পৰাকৈ এক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে সৰু অংশ বা নমুনা বাছি লোৱা কাৰ্যকে প্ৰতিচয়ন বোলে।
২. পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানত 'সমষ্টি' (Population/Universe) মানে কি?
উত্তৰ: কোনো এক গৱেষণা বা অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব পৰা একে জাতীয় সকলোবিলাক সামগ্ৰিক একক বা উপাদানৰ সমষ্টিক বুজায়।
৩. নমুনা (Sample) কাক বোলে?
উত্তৰ: এটা বৃহৎ সমষ্টিৰ পৰা যিটো নিৰ্দিষ্ট আৰু সীমিত অংশক প্ৰকৃত অধ্যয়ন বা পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ বাবে বাছনি কৰা হয়, তাক নমুনা বোলে।
৪. ভূগোল অধ্যয়নত প্ৰতিচয়নৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ: একোখন বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ঘৰে ঘৰে গৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰাটো অসম্ভৱ বা ব্যয়বহুল, গতিকে কম সময় আৰু কম খৰচতে সঠিক ভূ-তাত্ত্বিক বা সামাজিক ধাৰণা পাবলৈ প্ৰতিচয়ন প্ৰয়োজনীয়।
৫. যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Random Sampling) ৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ মূল ভিত্তি হৈছে 'সম্ভাৱিতা' বা 'সুযোগ', য’ত সমষ্টিৰ অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰতিটো এককৰে নমুনাত নিৰ্বাচিত হোৱাৰ সমান সুযোগ থাকে।
৬. সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Simple Random Sampling) কি?
উত্তৰ: যি প্ৰতিচয়ন প্ৰক্ৰিয়াত কোনো পক্ষপাতিত্ব নোহোৱাকৈ, সম্পূৰ্ণ ভাগ্য বা সুযোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমষ্টিৰ পৰা এককসমূহ বাছনি কৰা হয়, তাক সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন বোলে।
৭. সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ এটা বহুল ব্যৱহৃত প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: লটাৰী পদ্ধতি (Lottery Method)।
৮. স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Stratified Random Sampling) কাক বোলে?
উত্তৰ: যেতিয়া এটা অসমজাতীয় সমষ্টিক প্ৰথমে কিছুমান সমজাতীয় উপ-গোট বা স্তৰত ভাগ কৰি লৈ, পিছত প্ৰতিটো স্তৰৰ পৰা যাদৃচ্ছিকভাৱে নমুনা লোৱা হয়, তাক স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন বোলে।
৯. প্ৰতিচয়নৰ ক্ষেত্ৰত 'স্তৰ' (Strata) শব্দটোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: একোটা নিৰ্দিষ্ট গুণ বা বৈশিষ্ট্যৰ আধাৰত গঢ়ি তোলা সমজাতীয় উপ-গোট বা ভাগক স্তৰ বোলে।
১০. প্ৰতিচয়ন কাঠামো (Sampling Frame) কি?
উত্তৰ: গৱেষণা কৰিবলগীয়া সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ ভিতৰত থকা প্ৰতিটো এককৰ নাম বা নম্বৰ অন্তৰ্ভুক্ত থকা এখন প্ৰস্তুত তালিকা বা মেপ।
১১. 'প্ৰতিচয়ন ত্ৰুটি' (Sampling Error) কি?
উত্তৰ: সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ প্ৰকৃত মান আৰু নমুনাৰ পৰা পোৱা আনুমানিক মানৰ মাজত যি গাণিতিক পাৰ্থক্য বা অমিল দেখা যায়, তাক প্ৰতিচয়ন ত্ৰুটি বোলে।
১২. টিপেটৰ তালিকা (Tippett's Table) কিহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন পদ্ধতিত কোনো ব্যক্তিগত পক্ষপাত নোহোৱাকৈ সংখ্যা বা নমুনা বাছনি কৰিবলৈ এই তালিকা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১৩. স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়ন কেতিয়া আটাইতকৈ বেছি উপযোগী হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া অধ্যয়ন কৰিবলগীয়া অঞ্চলটোৰ জনসংখ্যা বা ভৌগোলিক উপাদানসমূহৰ মাজত ব্যাপক ভিন্নতা বা বৈচিত্ৰ্য (Heterogeneity) থাকে।
১৪. প্ৰতিচয়নৰ ক্ষেত্ৰত 'একক' (Sampling Unit) মানে কি?
উত্তৰ: এটা সমষ্টিৰ একেবাৰে ক্ষুদ্ৰতম আৰু অবিভাজ্য অংশ বা উপাদান (যেনে: এজন ব্যক্তি, এটা পৰিয়াল বা এখন গাঁও), যাক নমুনা হিচাপে বাছি ল'ব পাৰি।
১৫. পক্ষপাতদুষ্ট প্ৰতিচয়ন (Biased Sampling) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া গৱেষকে বৈজ্ঞানিক নিয়ম নামানি নিজৰ ব্যক্তিগত পছন্দ বা সুবিধা অনুসৰি নমুনা বাছি লয়, তাক পক্ষপাতদুষ্ট প্ৰতিচয়ন বোলে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. প্ৰতিচয়নৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য বা গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ:
(ক) ইয়াৰ জৰিয়তে গৱেষণা কাৰ্যত প্ৰয়োজন হোৱা বিপুল পৰিমাণৰ ধন, সময় আৰু শ্ৰম ৰাহি কৰিব পাৰি।
(খ) অসীমিত বা বিশাল পৰিসৰৰ ডাটা থকা সমষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত, য’ত পূৰ্ণ গণনা সম্ভৱ নহয়, তাত প্ৰতিচয়নে একমাত্ৰ বৈজ্ঞানিক পথ প্ৰদৰ্শন কৰে।
২. সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ দুটা প্ৰধান সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(ক) এই পদ্ধতিটো সম্পূৰ্ণৰূপে পক্ষপাতহীন, কাৰণ ইয়াত গৱেষকৰ নিজস্ব ইচ্ছা বা পূৰ্বাগ্ৰহৰ কোনো প্ৰভাৱ নাথাকে।
(খ) ইয়াক প্ৰয়োগ কৰাটো অতি সহজ আৰু ইয়াৰ বাবে কোনো জটিল পূৰ্ব-জ্ঞানৰ আৱশ্যকতা নাথাকে।
৩. স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ মূল কাৰ্যপদ্ধতি দুটা কি কি?
উত্তৰ:
প্ৰথমতে, সমগ্ৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সমষ্টিক একোটা বিশেষ মিল থকা বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত কেইবাটাও সুকীয়া 'স্তৰ' বা 'উপ-গোট'ত (Strata) ভগাই লোৱা হয়।
দ্বিতীয়তে, সেই প্ৰতিটো স্তৰৰ পৰা সুকীয়া সুকীয়াকৈ সৰল যাদৃচ্ছিক পদ্ধতি (Simple Random Method) প্ৰয়োগ কৰি চূড়ান্ত নমুনা সংগ্ৰহ কৰা হয়।
৪. সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন আৰু স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
(ক) সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন সমজাতীয় (Homogeneous) সমষ্টিৰ বাবে উপযোগী, কিন্তু স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়ন অসমজাতীয় (Heterogeneous) সমষ্টিৰ বাবেহে উপযুক্ত।
(খ) সৰল পদ্ধতিত সমষ্টিক কোনো ভাগ নকৰাকৈ পোনে পোনে নমুনা লোৱা হয়, আনহাতে স্তৰীকৃত পদ্ধতিত সমষ্টিক উপ-গোটত ভাগ কৰাটো বাধ্যতামূলক।
৫. লটাৰী পদ্ধতি (Lottery Method) কেনেকৈ কাম কৰে?
উত্তৰ: এই পদ্ধতিত সমষ্টিৰ প্ৰতিটো এককৰে নাম বা নম্বৰ একোখন সম-আকাৰৰ কাগজৰ টুকুৰাত লিখি এটা পাত্ৰত ভালদৰে মিহলাই লোৱা হয়। তাৰ পিছত চকু মুদি বা নিৰপেক্ষভাৱে যিকোনো ব্যক্তিৰ হতুৱাই প্ৰয়োজন হ’বলগীয়া সংখ্যক কাগজ টানি নমুনা বাছনি কৰা হয়।
৬. প্ৰতিচয়ন কাঠামো (Sampling Frame) এখনত কি কি থকাটো জৰুৰী?
উত্তৰ: এখন আদৰ্শ প্ৰতিচয়ন কাঠামোত সমষ্টিৰ প্ৰতিটো এককৰে স্পষ্ট আৰু নৱীকৃত (Updated) তালিকা থাকিব লাগে, য’ত কোনো একক দুবাৰ লিপিৱদ্ধ নহয় আৰু কোনো এটাও বাদ পৰি নাযায়।
৭. ভৌগোলিক গৱেষণাত স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়নৰ এটা ব্যৱহাৰিক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ধৰা হওক এখন জিলাৰ কৃষি ব্যৱস্থা অধ্যয়ন কৰিব লাগে, য’ত পাহাৰীয়া অঞ্চল, প্লাৱন ভূমি আৰু মৰুভূমি সদ্ৰীশ অঞ্চল আছে। ইয়াত সমগ্ৰ জিলাখনক প্ৰথমে ভূমিৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি তিনিটা স্তৰত ভগাই লৈ প্ৰতিটো ভাগৰ পৰা গাঁও বাছি লোৱাটোৱেই হৈছে স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়ন।
৮. সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ দুটা প্ৰধান আসোঁৱাহ বা সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰ:
(ক) যদি সমষ্টিটো অতি বিশাল আৰু সিঁচৰিত হৈ থাকে, তেন্তে প্ৰতিটো এককৰে তালিকা প্ৰস্তুত কৰা আৰু লটাৰী কৰাটো অত্যন্ত জটিল হৈ পৰে।
(খ) ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিশেষ এককবোৰ নমুনাত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ পৰা বাদ পৰি যাব পাৰে।
৯. আনুপাতিক স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়ন (Proportionate Stratified Sampling) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া মূল সমষ্টিটোত থকা স্তৰসমূহৰ আকাৰ বা অনুপাত অনুসৰিয়েই নমুনাৰ বাবেও একক বাছনি কৰা হয়, তাক আনুপাতিক স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়ন বোলে। ধৰা হওক এখন কলেজত ৭০% কলা শাখা আৰু ৩০% বিজ্ঞান শাখাৰ ছাত্ৰ আছে, তেন্তে নমুনা লওতেও কলা শাখাৰ পৰা ৭০% আৰু বিজ্ঞানৰ পৰা ৩০% লোৱা হ’ব।
১০. অপ্ৰতিচয়ন ত্ৰুটি (Non-sampling Error) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: নমুনা বাছনিৰ বাদে তথ্য সংগ্ৰহৰ অন্যান্য স্তৰত হোৱা ভুল, যেনে— ভুলকৈ প্ৰশ্ন সোধা, উত্তৰদাতাই মিছা তথ্য দিয়া, গণনা কৰোঁতে বা বহীত উঠাওঁতে ভুল কৰা আদিক অপ্ৰতিচয়ন ত্ৰুটি বোলে।
১১. প্ৰতিচয়নৰ জৰিয়তে কেনেকৈ তথ্যৰ গুণগত মান (Data Quality) বৃদ্ধি কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: যিহেতু সমগ্ৰ জনসংখ্যাৰ সলনি কেৱল এটা সৰু গোটৰ ওপৰতহে কাম কৰা হয়, সেয়েহে গৱেষকে প্ৰতিটো একক পৰীক্ষা কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় পায়। ফলত ডাটা সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়াটো অধিক নিখুঁত আৰু ত্ৰুটিহীন হয়।
১২. 'অনুপাতহীন স্তৰীকৃত প্ৰতিচয়ন' (Disproportionate Stratified Sampling) ৰ ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: এই পদ্ধতিত মূল সমষ্টিত থকা স্তৰবোৰৰ অনুপাত বা আকাৰলৈ লক্ষ্য ৰখা নহয়। যদি কোনো এটা স্তৰ আকাৰত অতি সৰু কিন্তু গৱেষণাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে তাত সঠিক ফলাফল পাবলৈ নিজাকৈ বেছি সংখ্যক নমুনা বাছি লোৱা হয়।
১৩. 'নমুনাৰ আকাৰ' (Sample Size) নিৰ্ধাৰণ কৰোঁতে কি কি কথালৈ লক্ষ্য কৰা উচিত?
উত্তৰ:
(ক) সমষ্টিটোৰ মাজত থকা ভিন্নতা বা বৈচিত্ৰ্যৰ মাত্ৰা (অধিক বৈচিত্ৰ্য থাকিলে ডাঙৰ নমুনাৰ প্ৰয়োজন)।
(খ) গৱেষণাৰ বাবে উপলব্ধ বাজেট, সময় আৰু বিচৰা ফলাফলৰ নিখুঁততাৰ মাত্ৰা।
১৪. লোকপিয়ল (Census) আৰু প্ৰতিচয়নৰ (Sampling) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: লোকপিয়ল বা পূৰ্ণ গণনাত দেশ বা অঞ্চলটোৰ অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰতিজন ব্যক্তিয়েই তথ্য সংগ্ৰহৰ আওতালৈ আহে। আনহাতে, প্ৰতিচয়নত কেৱল সমগ্ৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পৰা এটা নিৰ্বাচিত অংশকহে অধ্যয়ন কৰা হয়।
১৫. এক আদৰ্শ নমুনাৰ দুটা প্ৰধান গুণাগুণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(ক) নমুনাত ব্যৱহৃত এককসমূহ সমগ্ৰ সমষ্টিৰ প্ৰকৃত প্ৰতিবিম্ব বা প্ৰতিনিধিত্বমূলক (Representative) হ’ব লাগিব।
(খ) ই সম্পূৰ্ণৰূপে স্বতন্ত্ৰ হ’ব লাগিব, অৰ্থাৎ এটা এককৰ বাছনিয়ে আন এটা এককৰ বাছনিত বাধা বা প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰিব।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক অধ্যয়ন বা গৱেষণাত প্ৰতিচয়নৰ (Sampling) অৰ্থ আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভৌগোলিক বা সামাজিক গৱেষণা এটাত যেতিয়া অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰখন অতি বিশাল হয়, তেতিয়া তাৰ অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰতিটো উপাদান বা ব্যক্তিক সুকীয়াকৈ অধ্যয়ন কৰাটো সম্ভৱ নহয়। এনে পৰিস্থিতিত সমগ্ৰ গোট বা সমষ্টিটোৰ (Population) পৰা তাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পৰাকৈ এক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে যি সীমিত অংশ বা নমুনা বাছি লোৱা হয়, তাকেই প্ৰতিচয়ন (Sampling) বোলে।
ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম। তলত ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
সময় আৰু অৰ্থৰ ৰাহি: ধৰা হওক, ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বানাক্ৰান্ত অঞ্চলৰ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা অধ্যয়ন কৰিব লাগে। এই বিশাল অঞ্চলৰ লাখ লাখ পৰিয়ালৰ কাষলৈ গৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰিবলৈ যি বিপুল ধন আৰু সময়ৰ প্ৰয়োজন হ’ব, সি এজন সাধাৰণ গৱেষকৰ বাবে অসম্ভৱ। প্ৰতিচয়নৰ জৰিয়তে কেইটামান নিৰ্দিষ্ট গাঁও বা পৰিয়াল বাছি লৈ কম খৰচতে কামটো কৰিব পাৰি।
অধিক গভীৰ আৰু নিখুঁত অধ্যয়ন: সমগ্ৰ সমষ্টিটোক উপৰি-উপৰিকৈ অধ্যয়ন কৰাতকৈ এটা সৰু নমুনাক অধিক সময় দি সূক্ষ্ম আৰু গভীৰভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত ডাটা বা তথ্যৰ গুণগত মান বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশাসনিক সহজসাধ্যতা: বৃহৎ পৰিসৰৰ ডাটা পৰিচালনা কৰিবলৈ বৃহৎ সংখ্যক কৰ্মী আৰু প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন। প্ৰতিচয়নৰ ক্ষেত্ৰত সীমিত পৰিসৰ হোৱাৰ বাবে গৱেষকে নিজেই গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটো সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰিব পাৰে।
অসীম সমষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত একমাত্ৰ উপায়: বহু ভৌগোলিক উপাদান, যেনে— কোনো এখন নদীৰ পানীৰ গুণাগুণ পৰীক্ষা কৰা, বা এখন অৰণ্যৰ মাটিৰ উৰ্বৰতা জোখাৰ বাবে গোটেই নদীৰ পানী বা অৰণ্যৰ মাটি পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰি। তাত প্ৰতিচয়ন বা নমুনা সংগ্ৰহেই একমাত্ৰ বৈজ্ঞানিক পথ।
প্ৰশ্ন ২: সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Simple Random Sampling) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ সুবিধাসমূহ আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন হৈছে সম্ভাৱিতা প্ৰতিচয়নৰ (Probability Sampling) আটাইতকে সৰল আৰু মৌলিক ৰূপ। এই পদ্ধতিত সমষ্টিৰ অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰতিটো এককৰে (Sampling Unit) নমুনাত নিৰ্বাচিত হোৱাৰ সমান আৰু স্বতন্ত্ৰ সুযোগ থাকে। ইয়াত গৱেষকৰ কোনো ব্যক্তিগত ইচ্ছা, পছন্দ বা পক্ষপাতিত্বই স্থান নাপায়। ই সম্পূৰ্ণৰূপে ভাগ্য বা সুযোগৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত (যেনে: লটাৰী পদ্ধতি বা যাদৃচ্ছিক সংখ্যা তালিকাৰ ব্যৱহাৰ)।
সুবিধাসমূহ:
পক্ষপাতহীনতা: যিহেতু এককসমূহ ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বাছনি কৰা হয়, সেয়েহে ইয়াত গৱেষকৰ কোনো পূৰ্বাগ্ৰহ বা ব্যক্তিগত প্ৰভাৱ নাথাকে।
সহজ আৰু সৰল: এই পদ্ধতিটো বুজি পোৱা আৰু প্ৰয়োগ কৰাটো অতি সহজ। ইয়াৰ বাবে কোনো জটিল কাৰিকৰী জ্ঞানৰ আৱশ্যকতা নাই।
পৰিসাংখ্যিক নিৰ্ভৰযোগ্যতা: এই পদ্ধতিৰ সহায়ত সংগৃহীত ডাটাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা গাণিতিক হিচাপ-নিকাচ বা অনুমানবোৰ অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু ত্ৰুটিমুক্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
সীাবদ্ধতাসমূহ:
তালিকাৰ প্ৰয়োজনীয়তা: এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবলৈ হ’লে সমষ্টিৰ প্ৰতিটো এককৰে এখন সম্পূৰ্ণ আৰু শুদ্ধ তালিকা (Sampling Frame) থকাটো জৰুৰী, যিটো বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত সদায় উপলব্ধ নহ’বও পাৰে।
অসমজাতীয় সমষ্টিৰ বাবে অনুপযোগী: যদি অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰখনত থকা উপাদানসমূহৰ মাজত ব্যাপক বৈচিত্ৰ্য বা ভিন্নতা থাকে (যেনে: এজন অতি ধনী আৰু এজন অতি দুখীয়া ব্যক্তি), তেন্তে এই পদ্ধতিয়ে সঠিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব নোৱাৰে।
ভৌগোলিক সিঁচৰিততা: কেতিয়াবা লটাৰী পদ্ধতিত নিৰ্বাচিত হোৱা এককসমূহ ভৌগোলিকভাৱে ইমান দূৰ-দূৰণিৰ অঞ্চলত পৰে যে তাত গৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰাটো অতি ব্যয়বহুল হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৩: স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Stratified Random Sampling) পদ্ধতিটো উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা। ই ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্য অধ্যয়নত কিদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰ: যেতিয়া অধ্যয়ন কৰিবলগীয়া সমগ্ৰ সমষ্টিটো সমজাতীয় নহৈ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্যযুক্ত বা ভিন্নধৰ্মী (Heterogeneous) হয়, তেতিয়া স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পদ্ধতিত প্ৰথমে সমগ্ৰ সমষ্টিক একোটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্ম বা বৈশিষ্ট্যৰ আধাৰত কেইবাটাও সমজাতীয় উপ-গোট বা 'স্তৰ'ত (Strata) বিভক্ত কৰা হয়। তাৰ পিছত, প্ৰতিটো স্তৰৰ পৰা সুকীয়া সুকীয়াকৈ সৰল যাদৃচ্ছিক পদ্ধতি (Simple Random Sampling) প্ৰয়োগ কৰি চূড়ান্ত নমুনা বাছি লোৱা হয়।
ভৌগোলিক উদাহৰণ:
ধৰি লওক, অসমৰ কৃষি উৎপাদনৰ ওপৰত এটা ভৌগোলিক সমীক্ষা চলাব লাগে। যিহেতু অসমৰ ভূ-প্ৰকৃতি সকলো ঠাইতে একে নহয়, সেয়েহে সমগ্ৰ ৰাজ্যখনক প্ৰথমে তিনিটা ভৌগোলিক স্তৰত ভগাই লোৱা হ’ল: (১) পাহাৰীয়া অঞ্চল (কাৰ্বি আংলং, ডিমা হাচাও), (২) ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সমভূমি অঞ্চল, আৰু (৩) বৰাক উপত্যকাৰ অঞ্চল। এতিয়া এই তিনিটা সুকীয়া স্তৰৰ পৰা সৰল যাদৃচ্ছিক পদ্ধতিৰে (লটাৰী কৰি) নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক গাঁও বা খেতিয়ক বাছনি কৰা হ’ব। ইয়াকেই স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন বোলে।
ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্য অধ্যয়নত ইয়াৰ ভূমিকা:
সঠিক প্ৰতিনিধিত্ব: এই পদ্ধতিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বিশেষত্ব এয়ে যে ই সমষ্টিৰ কোনো এটা সৰু বা গুৰুত্বপূৰ্ণ শ্ৰেণীক বাদ পৰি যাবলৈ নিদিয়ে। ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যা বা ভূ-প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিটো বৈচিত্ৰ্যই নমুনাত স্থান পায়।
ভৌগোলিক তুলনা সম্ভৱ: যিহেতু ইয়াত প্ৰতিটো অঞ্চল বা স্তৰৰ বাবে সুকীয়া ডাটা পোৱা যায়, সেয়েহে গৱেষকে পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু সমভূমি অঞ্চলৰ কৃষি পদ্ধতিৰ মাজত এক সুন্দৰ তুলনাত্মক বিশ্লেষণ কৰিব পাৰে।
ত্ৰুটি হ্ৰাস পায়: সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ তুলনাত এই পদ্ধতিত 'প্ৰতিচয়ন ত্ৰুটি' (Sampling Error) বহুখিনি হ্ৰাস পায়, কাৰণ স্তৰীকৰণে উপাদানসমূহৰ মাজৰ ভিন্নতাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন আৰু স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়নৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ এটি তালিকাৰ সহায়ত প্ৰদৰ্শন কৰা।
উত্তৰ: সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (SRS) আৰু স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Stratified Sampling) দুয়োটা যদিও সম্ভাৱিতা প্ৰতিচয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত, তথাপিও ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত আৰু কাৰ্যপদ্ধতিৰ ফালৰ পৰা এই দুয়োৰে মাজত ব্যাপক পাৰ্থক্য আছে। তলৰ তালিকাত ইয়াৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ দাঙি ধৰা হ’ল:
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | সৰল যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Simple Random Sampling) | স্তৰীকৃত যাদৃচ্ছিক প্ৰতিচয়ন (Stratified Random Sampling) |
| ১. সমষ্টিৰ প্ৰকৃতি | এই পদ্ধতি কেৱল সমজাতীয় বা প্ৰায় একে বৈশিষ্ট্যযুক্ত (Homogeneous) সমষ্টিৰ বাবেহে উপযোগী। | এই পদ্ধতি ভিন্নধৰ্মী বা বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (Heterogeneous) সমষ্টিৰ বাবে আটাইতকে উপযোগী। |
| ২. উপ-বিভাজন | ইয়াত সমগ্ৰ সমষ্টিক কোনো ধৰণৰ ভাগ বা উপ-গোটত বিভক্ত কৰা নহয়। | ইয়াত প্ৰথমে সমষ্টিক বৈশিষ্ট্য অনুসৰি কেইবাটাও 'স্তৰ' বা উপ-গোটত (Strata) ভাগ কৰা হয়। |
| ৩. নমুনা বাছনি প্ৰক্ৰিয়া | সমষ্টিৰ পৰা পোনে পোনেই এককসমূহ ভাগ্য বা সুযোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বাছি লোৱা হয়। | প্ৰথমে স্তৰ গঠন কৰা হয় আৰু তাৰ পিছতহে প্ৰতিটো স্তৰৰ পৰা সুকীয়াকৈ নমুনা বাছা হয়। |
| ৪. সঠিক প্ৰতিনিধিত্ব | সমষ্টিৰ কোনো এটা সৰু কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাগ নমুনাত অহাৰ পৰা বাদ পৰি যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। | সমষ্টিৰ প্ৰতিটো সৰু-বৰ শ্ৰেণীৰে সঠিক প্ৰতিনিধিত্ব ইয়াত সুনিশ্চিত হয়। |
| ৫. জটিলতা আৰু ব্যয় | ই তুলনামূলকভাৱে সহজ, কম সময় লাগে আৰু খৰচো কম হয়। | স্তৰ বিভাজন আৰু পৰিকল্পনাৰ বাবে ই অধিক জটিল, সময়সাপেক্ষ আৰু ব্যয়বহুল। |
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰতিচয়ন কাঠামো (Sampling Frame) কি? এটা আদৰ্শ নমুনা (Sample) ৰ থাকিবলগীয়া প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰতিচয়ন কাঠামো (Sampling Frame):
প্ৰতিচয়ন কাঠামো হৈছে অধ্যয়ন কৰিবলগীয়া সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ অন্তৰ্ভুক্ত সকলো উপাদান বা এককৰ এখন সৰ্বমুঠ, স্পষ্ট আৰু প্ৰণালীবদ্ধ তালিকা বা মানচিত্ৰ। ইয়াৰ পৰাই গৱেষকে প্ৰকৃত নমুনাটো বাছি উলিয়ায়। উদাহৰণস্বৰূপে, এখন গাঁৱৰ পৰিয়ালসমূহ অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে সেই গাঁৱৰ পঞ্চায়তৰ ভোটাৰ তালিকা বা গৃহ নম্বৰৰ তালিকাখনেই হ’ব প্ৰতিচয়ন কাঠামো। যদি এই তালিকাত ভুল থাকে, তেন্তে সমগ্ৰ প্ৰতিচয়ন প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই ভুল হৈ পৰিব।
এটা আদৰ্শ নমুনাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
এটা নমুনাই তেতিয়াহে সমগ্ৰ গৱেষণাটোক সফল কৰি তুলিব পাৰে, যেতিয়া তাৰ মাজত তলৰ গুণ বা বৈশিষ্ট্যসমূহ থাকে:
প্ৰতিতিনিধিত্বমূলকতা (Representativeness): এটা আদৰ্শ নমুনাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ই মূল সমষ্টিটোৰ এটা সৰু প্ৰতিবিম্ব হ’ব লাগিব। সমষ্টিটোত থকা সকলো প্ৰধান গুণ বা বৈশিষ্ট্য নমুনাত প্ৰতিফলিত হ’ব লাগিব।
পক্ষপাতহীনতা (Freedom from Bias): নমুনা বাছনি প্ৰক্ৰিয়াটো সম্পূৰ্ণৰূপে বৈজ্ঞানিক হ’ব লাগে, য’ত গৱেষকৰ নিজস্ব পছন্দ-অপছন্দ বা কোনো পক্ষপাতিত্বই স্থান নাপায়।
পৰ্যাপ্ত আকাৰ (Adequacy of Size): নমুনাৰ আকাৰ (Sample Size) অতি সৰুও হ’ব নোৱাৰে আৰু অতি ডাঙৰো হ’ব নোৱাৰে। ই ইমানখিনি হ’ব লাগে যাতে ইয়াৰ পৰা লোৱা সিদ্ধান্ত গাণিতিকভাৱে শুদ্ধ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য হয়।
এককসমূহৰ স্বতন্ত্ৰতা (Independence): নমুনাত অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰতিটো এককৰে বাছনি স্বতন্ত্ৰ হ’ব লাগে। অৰ্থাৎ, এটা একক বাছনি কৰিলে যাতে আন এটা এককৰ বাছনিত কোনো প্ৰভাৱ নপৰে।
ভৌগোলিক সুগমতা আৰু ব্যৱহাৰিকতা: আদৰ্শ নমুনা এনেকুৱা হ’ব লাগে যাতে নিৰ্ধাৰিত সময় আৰু বাজেটৰ ভিতৰত গৱেষকে সেই এককসমূহৰ কাষলৈ গৈ প্ৰকৃত তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে।
পাঠ্যংশৰ সাৰাংশ (Summary of the Lesson) :
প্ৰদত্ত পাঠ্যক্ৰমৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে ‘কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণ ’ (Time Series Analysis) আৰু ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ। সময়ৰ ধাৰাবাহিক অন্তৰালত সংগৃহীত যিকোনো ভৌগোলিক তথ্যৰ (যেনে— জনসংখ্যা, বৰষুণ, শস্য উৎপাদন) দীঘলীয়া গতিধাৰা বা প্ৰৱণতা (Trend) নিৰূপণ কৰাই ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য।
এই পাঠটোত কালক্ৰমিক তথ্য বিশ্লেষণৰ তিনিটা প্ৰাথমিক কৌশল অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে:
১/ অৰ্ধ-গড় পদ্ধতি: য’ত তথ্যৰাশিক সমান দুটা ভাগত ভগাই সৰল ৰেখিক প্ৰৱণতা উলিওৱা হয়।
২/ গতিশীল গড় পদ্ধতি: ই তথ্যৰ মাজত থকা হ্ৰস্বম্যাদী আৰু আকস্মিক উত্থান-পতনবোৰ আঁতৰাই প্ৰৱণতা সৰল কৰে।
৩/ নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতি: ই এক আটাইতকৈ নিখুঁত আৰু গাণিতিক সূত্ৰভিত্তিক (Y = a + bX) কৌশল।
সামগ্ৰিকভাৱে, এই অধ্যায়টিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক অতীত আৰু বৰ্তমানৰ ভৌগোলিক পৰিৱৰ্তনসমূহ খতিয়ান কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যতৰ সঠিক পূৰ্বানুমান বা পৰিকল্পনা কৰাত সহায় কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: কালক্ৰমিক শ্ৰেণী (Time Series) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: সময়ৰ এক নিৰ্দিষ্ট অন্তৰালত ক্ৰমানুসাৰে সংগ্ৰহ কৰা আৰু সজোৱা পৰিসংখ্যানমূলক তথ্যৰ শৃংখলাকেই ভূগোল বিজ্ঞানত কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভৌগোলিক অধ্যয়নত কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক উপাদান বা পৰিঘটনাৰ (যেনে- বৰষুণ, জনসংখ্যা আদি) সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে হোৱা গতিধাৰা বা প্ৰৱণতা (Trend) নিৰূপণ কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
প্ৰশ্ন ৩: কালক্ৰমিক শ্ৰেণী তথ্যৰ বিশ্লেষণৰ এটা সচৰাচৰ ব্যৱহৃত প্ৰাথমিক কৌশলৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চলনশীল বা গতিশীল গড় পদ্ধতি (Moving Average Method)।
প্ৰশ্ন ৪: সুদীৰ্ঘকালীন প্ৰৱণতা বা ধাৰা (Secular Trend) কি?
উত্তৰ: দীৰ্ঘ সময় ধৰি কোনো ভৌগোলিক পৰিঘটনাৰ তথ্যত দেখা পোৱা ক্ৰমাগত বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পোৱাৰ যি এক স্থায়িত্বপূৰ্ণ স্বভাৱ, তাকেই সুদীৰ্ঘকালীন প্ৰৱণতা বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: ঋতুগত পৰিৱৰ্তন বা তাৰতম্য (Seasonal Variation) কি?
উত্তৰ: এবছৰ বা তাতকৈ কম সময়ৰ ভিতৰত জলবায়ু বা ঋতুৰ সলনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি নিয়মীয়াকৈ ঘটা হ্ৰাস-বৃদ্ধিকে ঋতুগত পৰিৱৰ্তন বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্ধ-গড় পদ্ধতি (Semi-Average Method) ব্যৱহাৰৰ প্ৰথম চৰ্তটো কি?
উত্তৰ: এই পদ্ধতিত সমগ্ৰ কালক্ৰমিক তথ্যৰাশিক সমান দুটা ভাগত বা অৰ্ধাংশত বিভক্ত কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৭: যদি এটা কালক্ৰমিক শ্ৰেণীত তথ্যৰ বছৰ সংখ্যা অযুগ্ম (Odd) হয়, তেন্তে অৰ্ধ-গড় পদ্ধতিত কি কৰা হয়?
উত্তৰ: তথ্যৰ বছৰ সংখ্যা অযুগ্ম হ’লে একেবাৰে সোঁমাজৰ বছৰটোৰ তথ্য বাদ দি বাকী অংশক সমান দুটা ভাগত ভগাই লোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: গতিশীল গড় পদ্ধতি (Moving Average Method)ৰ এটা প্ৰধান সুবিধা কি?
উত্তৰ: এই পদ্ধতিয়ে কালক্ৰমিক তথ্যৰ মাজত থকা হ্ৰস্বম্যাদী বা অনিয়মিত উত্থান-পতনবোৰ আঁতৰাই প্ৰৱণতাৰেখাডাল সৰল আৰু ম্লান (Smooth) কৰি তোলে।
প্ৰশ্ন ৯: কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণৰ আটাইতকৈ নিখুঁত আৰু গাণিতিক পদ্ধতি কোনটো?
উত্তৰ: নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতি (Method of Least Squares)।
প্ৰশ্ন ১০: নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতিত সৰল ৰেখিক প্ৰৱণতাৰ সমীকৰণটো কি?
উত্তৰ: Y = a + bX (য’ত Y হ’ল নিৰ্ভৰশীল চলক আৰু $X$ হ’ল সময়)।
প্ৰশ্ন ১১: চক্ৰীয় পৰিৱৰ্তন (Cyclical Variation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: এক দীৰ্ঘকালীন সময়সীমাৰ (যেনে— ৫ বা ১০ বছৰ) ব্যৱধানত ভৌগোলিক বা অৰ্থনৈতিক তথ্যৰাশিত ঘটা পৰ্যাবৃত্ত উত্থান-পতনক চক্ৰীয় পৰিৱৰ্তন বোলে।
প্ৰশ্ন ১২: কালক্ৰমিক শ্ৰেণীত অনিয়মিত পৰিৱৰ্তন (Irregular Variation) কাৰ বাবে ঘটিব পাৰে?
উত্তৰ: হঠাতে হোৱা আকস্মিক প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ (যেনে— বানপানী, ভূমিকম্প) বা যুদ্ধ-বিগ্ৰহ আদি অপ্ৰত্যাশিত কাৰণৰ বাবে ই ঘটিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰা অধ্যয়ন কৰিবলৈ কোনটো বিশ্লেষণ পদ্ধতি উপযুক্ত?
উত্তৰ: কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণ (Time Series Analysis)।
প্ৰশ্ন ১৪: গতিশীল গড় নিৰ্ণয় কৰোঁতে ল’বলগীয়া সময়ৰ অন্তৰালক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: তাক ‘গড়ৰ পৰিসৰ’ বা 'গতিশীল গড়ৰ কালচক্ৰ' (Period of Moving Average) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫: বতৰ বিজ্ঞানত বৰষুণৰ পৰিমাণৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা পৰিসাংখ্যিক ভিত্তি কি?
উত্তৰ: পূৰ্বৱৰ্তী দশকসমূহৰ সংগৃহীত কালক্ৰমিক তথ্যৰ বিশ্লেষণ।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ অধ্যয়নত কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণৰ প্ৰাসংগিকতা কি?
উত্তৰ: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ বা গোলকীয় স্তৰত বিগত ৫০ বা ১০০ বছৰৰ উত্তাপ আৰু বৰষুণৰ ধাৰাবাহিক তথ্য বিশ্লেষণ কৰি বৰ্তমানৰ গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ হাৰ আৰু ভৱিষ্যতৰ জলবায়ুৰ চৰিত্ৰ পূৰ্বানুমান কৰিবলৈ কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ২: অৰ্ধ-গড় পদ্ধতিৰ দুটা সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) এই পদ্ধতিয়ে কেৱল সৰল ৰেখিক প্ৰৱণতাহে (Linear Trend) দেখুৱাব পাৰে, বক্ৰৰেখিক ধাৰাৰ ক্ষেত্ৰত ই অনুপযোগী।
(খ) ইয়াত কোনো এটা চৰম বা অস্বাভাৱিক তথ্যই (Extreme Value) সমগ্ৰ অৰ্ধ-গড়ৰ ফলাফলত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: গতিশীল গড় পদ্ধতিত ৩-বছৰীয়া গড় কেনেকৈ উলিওৱা হয়?
উত্তৰ: প্ৰথম তিনিটা বছৰৰ তথ্য যোগ কৰি যোগফলটোক ৩ ৰে হৰণ কৰি দ্বিতীয় বছৰটোৰ সন্মূখত বহুওৱা হয়। ইয়াৰ পিছত প্ৰথম বছৰটো বাদ দি ক্ৰমান্বয়ে পৰৱৰ্তী তিনিটা বছৰৰ সমষ্টি উলিয়াই গড় নিৰ্ণয় কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ উপাদানসমূহ (Components) কি কি?
উত্তৰ: কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ ঘাইকৈ চাৰিটা উপাদান থাকে—
(ক) সুদীৰ্ঘকালীন প্ৰৱণতা (T),
(খ) ঋতুগত পৰিৱৰ্তন (S),
(গ) চক্ৰীয় পৰিৱৰ্তন (C) আৰু
(ঘ) অনিয়মিত বা আকস্মিক পৰিৱৰ্তন (I)।
প্ৰশ্ন ৫: যোগাত্মক আৰ্হি (Additive Model) আৰু গুণনাত্মক আৰ্হি (Multiplicative Model) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: যোগাত্মক আৰ্হিত কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ উপাদানসমূহৰ সমষ্টি কৰা হয় (Y = T + S + C + I), আনহাতে গুণনাত্মক আৰ্হিত উপাদানসমূহ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল বুলি ধৰি ইহঁতক পূৰণ কৰা হয় (Y = Tx S x C x I)।
প্ৰশ্ন ৬: কৃষি ভূগোলত কালক্ৰমিক শ্ৰেণী তথ্যৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ কৰা হয়?
উত্তৰ: বিগত দশকবোৰত কোনো এটা অঞ্চলৰ প্ৰধান শস্যৰ (যেনে— ধান বা ঘেঁহু) উৎপাদন আৰু কৃষিভূমিৰ পৰিমাণৰ ক্ৰমাগত পৰিৱৰ্তন অধ্যয়ন কৰি ভৱিষ্যতৰ খাদ্য সুৰক্ষা আৰু শস্যৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ পৰিকল্পনা কৰিবলৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতিৰ মূল নীতি বা বৈশিষ্ট্যটো কি?
উত্তৰ: এই পদ্ধতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল যে ইয়াৰ সহায়ত অংকন কৰা প্ৰৱণতা ৰেখাডালৰ প্ৰকৃত তথ্যবিন্দুসমূহৰ পৰা হোৱা উলম্ব দূৰত্বৰ বৰ্গৰ সমষ্টি সদায় নূন্যতম বা সৰ্বনিম্ন হয়। অৰ্থাৎ,
প্ৰশ্ন ৮: গতিশীল গড় পদ্ধতিত যুগ্ম সংখ্যক বছৰ (যেনে ৪-বছৰীয়া) থাকিলে কেনে সমস্যা হয় আৰু তাক কেনেকৈ সমাধান কৰা হয়?
উত্তৰ: ৪-বছৰীয়া গতিশীল গড় উলিওৱা হ’লে পোৱা গড়বোৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বছৰৰ সমুখত পোনপটীয়াকৈ নপৰি দুটা বছৰৰ সোঁমাজত পৰে। এই সমস্যা দূৰ কৰিবলৈ গড়সমূহক পুনৰ ‘কেন্দ্ৰীকৰণ’ (Centering) কৰিবলৈ দুটা দুটা গড়ৰ পুনৰ ২-বছৰীয়া গড় উলিওৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: অসমৰ বানপানীৰ ইতিহাস অধ্যয়নত কালক্ৰমিক শ্ৰেণী কেনেকৈ সহায়ক হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: বিগত ৫০ বছৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত হোৱা বাৰ্ষিক জলপৃষ্ঠৰ সৰ্বোচ্চ উচ্চতা আৰু বানাক্ৰান্ত অঞ্চলৰ পৰিসৰৰ কালক্ৰমিক তথ্য বিশ্লেষণ কৰিলে, বানপানীৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পাইছে নে হ্ৰাস পাইছে আৰু ইয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট চক্ৰ আছে নেকি, তাৰ সঠিক আভাস পাব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰৱণতা ৰেখা (Trend Line) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ তথ্যৰাশিত থকা হ্ৰস্বম্যাদী উঠা-নমা বা খলা-বমাবোৰ আঁতৰাই দীৰ্ঘকালীন গতিধাৰাটোক প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ লেখচিত্ৰত যি সৰল বা বক্ৰ ৰেখা অংকন কৰা হয়, তাকেই প্ৰৱণতা ৰেখা বোলে।
প্ৰশ্ন ১১: জনসংখ্যা ভূগোলত কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণৰ এটা ব্যৱহাৰিক উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ ১৯০১ চনৰ পৰা ২০২১ চনলৈ প্ৰতি ১০ বছৰৰ অন্তৰে অন্তৰে হোৱা লোকপিয়লৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি দেশখনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰা (Growth Trend) নিৰূপণ কৰা আৰু অহা ২০৩১ চনত জনসংখ্যা কিমান হ’ব পাৰে তাৰ প্ৰক্ষেপণ (Projection) কৰা।
প্ৰশ্ন ১২: কালক্ৰমিক শ্ৰেণীত ‘প্ৰক্ষেপণ’ বা ‘ভৱিষ্যদ্বাণী’ (Forecasting) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: অতীত আৰু বৰ্তমানৰ ভৌগোলিক ধাৰাক ভিত্তি কৰি ভৱিষ্যতে হ’বলগীয়া পৰিৱৰ্তনৰ এক বিজ্ঞানসন্মত ধাৰণা লাভ কৰিবলৈ ই গুৰুত্বপূৰ্ণ, যাৰ দ্বাৰা চহৰ পৰিকল্পনা বা সম্পদ ব্যৱস্থাপনাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ আঁচনি গ্ৰহণ কৰিব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ১৩: নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতিত থকা a আৰু b ধ্ৰুৱক (Constants) দুটাৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: সমীকৰণ Y = a + bX ত, 'a' এ প্ৰৱণতা ৰেখাডালে Y-অক্ষক ছেদ কৰা স্থান বা মূল বিন্দুৰ মান সূচায় আৰু 'b' এ প্ৰৱণতা ৰেখাডালৰ ঢাল (Slope) অৰ্থাৎ প্ৰতি একক সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ হাৰ নিৰ্দেশ কৰে।
প্ৰশ্ন 14: নগৰীকৰণৰ (Urbanization) প্ৰক্ৰিয়া কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰে কেনেকৈ বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ঐতিহাসিক নগৰ বা অঞ্চলৰ কেইবাটাও দশকৰ পৌৰ এলেকাৰ জনসংখ্যা আৰু বিল্ট-আপ এৰিয়া (Built-up Area) বা পকী অঞ্চলৰ ক্ৰমান্বয়িক বৃদ্ধিৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰি নগৰীকৰণৰ গতিবেগ আৰু বিস্তাৰৰ আৰ্হি স্পষ্টকৈ বুজিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৫: মুক্তহস্ত ৰেখা পদ্ধতি (Freehand Method) ৰ তুলনাত নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতি কিয় শ্ৰেষ্ঠ?
উত্তৰ: মুক্তহস্ত ৰেখা পদ্ধতি সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যক্তিৰ নিজা অনুমান আৰু দক্ষতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যাৰ বাবে ব্যক্তিভেদে ইয়াৰ ফলাফল বেলেগ হ’ব পাৰে। কিন্তু নূন্যতম বৰ্গ পদ্ধতি এক সম্পূৰ্ণ গাণিতিক সূত্ৰভিত্তিক হোৱা বাবে ই সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ, নিখুঁত আৰু একক ফলাফল দিয়ে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণ (Time Series Analysis) বুলিলে কি বুজা? ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব বা প্ৰয়োগসমূহ বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ধাৰণা: ভূগোল বিজ্ঞানত কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক উপাদান বা পৰিঘটনাৰ পৰিৱৰ্তনৰ স্বভাৱক সময়ৰ ধাৰাবাহিক অন্তৰালত পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই কালক্ৰমিক শ্ৰেণী বিশ্লেষণ বোলা হয়। যেতিয়া কোনো পৰিসাংখ্যিক তথ্যৰাশি দিন, মাহ, বছৰ বা দশকৰ ক্ৰমত সজোৱা হয়, তেতিয়া ই এক নিৰ্দিষ্ট প্ৰৱণতা প্ৰদৰ্শন কৰে।
ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ প্ৰয়োগ আৰু গুৰুত্ব:
জলবায়ু বিজ্ঞান আৰু বতৰ পূৰ্বানুমান: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, বৰষুণৰ বিতৰণৰ আৰ্হি আৰু কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ (যেনে— দক্ষিণ-এচিয়াৰ মৌচুমী জলবায়ু) বিগত এশ বছৰৰ উষ্ণতাৰ তথ্য বিশ্লেষণ কৰি ভৱিষ্যতৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰা বুজাত ই মুখ্য ভূমিকা লয়।
জনসংখ্যাৰ গতিশীলতা নিৰূপণ: এটা নিৰ্দিষ্ট ঐতিহাসিক সময়সীমাৰ ভিতৰত হোৱা জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি, জন্ম-মৃত্যুৰ হাৰ আৰু প্ৰব্ৰজনৰ গতিধাৰা পৰীক্ষা কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ লোকপিয়লৰ তথ্যই দেশখনৰ জনগাঁথনিমূলক পৰিৱৰ্তনৰ স্পষ্ট ছবি দাঙি ধৰে।
কৃষি আৰু ভূমি ব্যৱহাৰৰ সলনি: বিগত দশকবোৰত কোনো এটা ভৌগোলিক পৰিৱেশত শস্যৰ উৎপাদনশীলতা আৰু কৃষিভূমিৰ সংকোচন বা প্ৰসাৰণৰ ক্ৰমটো বুজিবলৈ এই বিশ্লেষণ পদ্ধতি অপৰিহাৰ্য।
নগৰীকৰণ আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ ধাৰা: কোনো এক অঞ্চলৰ চহৰীয়া এলেকা বা পকী গাঁথনিৰ (Built-up area) মাটিকালি উপগ্ৰহীয় চিত্ৰৰ সহায়ত বিভিন্ন সময়ৰ অন্তৰে অন্তৰে নিৰীক্ষণ কৰি নগৰীয়া প্ৰসাৰণৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিব পৰা যায়।
প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ চক্ৰ চিনাক্তকৰণ: নদীৰ পানীৰ স্তৰ, খহনীয়াৰ তীব্ৰতা বা ভূমিকম্পৰ সঘনাই ঘটাৰ ইতিহাস অধ্যয়ন কৰি দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ আগতীয়া আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাত ই সহায়ক হয়।
প্ৰশ্ন ২: কালক্ৰমিক শ্ৰেণী তথ্য বিশ্লেষণৰ ‘অৰ্ধ-গড় পদ্ধতি’ (Semi-Average Method) ৰ কাৰ্যপ্ৰণালীটো উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা। এই পদ্ধতিৰ প্ৰধান গুণ আৰু দোষসমূহ কি কি?
উত্তণ:
কাৰ্যপ্ৰণালী: অৰ্ধ-গড় পদ্ধতি হ’ল কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ দীঘলদিনীয়া প্ৰৱণতা (Trend) উলিওৱাৰ এক সৰল পদ্ধতি। ইয়াৰ কাৰ্যপ্ৰণালী তলত দিয়া ধৰণৰ:
প্ৰথমতে, সমগ্ৰ কালক্ৰমিক তথ্যৰাশিক সমান দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। ধৰি লোৱা হ’ল ২০০৬ চনৰ পৰা ২০১৭ চনলৈ মুঠ ১২ বছৰৰ তথ্য আছে, তেন্তে ইয়াক প্ৰথম ৬ বছৰ (২০০৬-২০১১) আৰু দ্বিতীয় ৬ বছৰ (২০১২-২০১৭) হিচাপে দুটা ভাগত ভগাই লোৱা হ’ব। (যদি বছৰ সংখ্যা অযুগ্ম হয়, তেন্তে একেবাৰে সোঁমাজৰ বছৰটো বাদ দিয়া হয়)।
ইয়াৰ পিছত, প্ৰতিটো ভাগৰ তথ্যৰ সুকীয়া সুকীয়াকৈ সমান্তৰাল গড় (Arithmetic Mean) উলিওৱা হয়। এই দুটা গড়ক যথাক্ৰমে প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় অৰ্ধ-গড় বোলা হয়।
এই গড় দুটাক নিজ নিজ ভাগৰ সোঁমাজৰ সময় বা বছৰটোৰ সমুখত বহুৱাই লেখচিত্ৰত দুটা বিন্দু স্থাপন কৰা হয় আৰু সেই বিন্দু দুটা এক সৰল ৰেখাৰে সংযোগ কৰিলে প্ৰৱণতা ৰেখাডাল পোৱা যায়।
গুণসমূহ:
ই এক অতি সৰল আৰু সহজ সাধ্য পদ্ধতি, য’ত জটিল গাণিতিক হিচাপ-নিকাচৰ প্ৰয়োজন নহয়।
যিহেতু ই গড়ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়েহে ই ‘মুক্তহস্ত ৰেখা পদ্ধতি’ৰ দৰে সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিনিষ্ঠ বা অনুমানভিত্তিক নহয়। ইয়াত সকলোৱে একেই প্ৰৱণতা ৰেখা লাভ কৰে।
দোষসমূহ:
এই পদ্ধতিটোৱে কেৱল সৰল ৰেখিক প্ৰৱণতাহে (Linear Trend) প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে। যদি তথ্যৰাজিৰ ধাৰা বক্ৰাকাৰ হয়, তেন্তে এই পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থ হয়।
যদি তথ্যৰ মাজত কোনো এটা অতি অস্বাভাৱিক বা চৰম মান (Extreme Value) থাকে, তেন্তে সি সমগ্ৰ অৰ্ধ-গড়টোক প্ৰভাৱিত কৰে, যাৰ ফলত প্ৰকৃত চিত্ৰখন সলনি হৈ যাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: গতিশীল গড় পদ্ধতি (Moving Average Method) বুলিলে কি বুজা? ভৌগোলিক তথ্যৰ সৰলীকৰণত ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা এক কাল্পনিক উদাহৰণৰ সহায়ত বুজাই লিখা।
উত্তৰ:
ধাৰণা: গতিশীল গড় পদ্ধতি হ’ল কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ তথ্যৰ মাজত থকা হ্ৰস্বম্যাদী, ঋতুগত বা আকস্মিক উঠা-নমাবোৰক বিলুপ্ত কৰি এক ম্লান বা সৰলীকৃত দীঘলদিনীয়া প্ৰৱণতা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ এক অন্যতম কৃত্ৰিম কৌশল। ইয়াত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ অন্তৰাল (যেনে— ৩ বছৰ, ৫ বছৰ আদি) স্থিৰ কৰি ক্ৰমান্বয়ে আগবাঢ়ি গড় নিৰ্ণয় কৰা হয়।
ভৌগোলিক তথ্যৰ সৰলীকৰণত ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা (উদাহৰণসহ):
ধৰি লোৱা হ’ল, কোনো এখন পাহাৰীয়া চহৰৰ কেইটামান বছৰৰ বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ (ছেণ্টিমিটাৰত) ক্ৰমে: ৫০, ৬০, ৫৫, ৬৫, ৭০, ৬০, ৭৫। এই তথ্যখিনিত চকু ফুৰালে প্ৰতিবছৰে বৰষুণৰ পৰিমাণ কম-বেছি হোৱা দেখা যায়। কিন্তু যদি আমি ইয়াক ৩-বছৰীয়া গতিশীল গড় পদ্ধতিৰে হিচাপ কৰোঁ, তেন্তে:
এইদৰে ক্ৰমান্বয়ে উলিওৱা গড়সমূহ (৫৫, ৬০, ৬৩.৩৩...) ক্ৰমবৰ্ধমান। ইয়াৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে বছৰেকীয়া সামান্য উঠা-নমা থাকিলেও সামগ্ৰিকভাৱে অঞ্চলটোত বৰষুণৰ প্ৰৱণতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে।
গুৰুত্ব: এই পদ্ধতিয়ে তথ্যৰ আকস্মিক খলা-বমাবোৰ আঁতৰাই প্ৰকৃত ভৌগোলিক ধাৰাটোক চকুত পৰাকৈ সৰল কৰি তোলে। জলবায়ু বিজ্ঞানৰ গৱেষণাত খৰাং বা অতিবৃষ্টিৰ চক্ৰ বুজিবলৈ এই পদ্ধতি অতি ফলপ্ৰসূ।
প্ৰশ্ন ৪: কালক্ৰমিক শ্ৰেণীত দেখা পোৱা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ পৰিৱৰ্তন বা উপাদানসমূহ (Components of Time Series) উপযুক্ত ভৌগোলিক উদাহৰণসহ সবিস্তাৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
এটা কালক্ৰমিক শ্ৰেণীৰ তথ্যৰাজিত মূলতঃ চাৰি প্ৰকাৰৰ পৰিৱৰ্তন বা উপাদান সন্মিলিত হৈ থাকে। ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত এইসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ সুদীৰ্ঘকালীন প্ৰৱণতা (Secular Trend - T):
দীৰ্ঘ সময় ধৰি (যেনে— কেইবাটাও দশক বা শতিকা) কোনো এক ভৌগোলিক পৰিঘটনাৰ তথ্যত দেখা পোৱা ক্ৰমাগত আৰু ধাৰাবাহিক বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পোৱাৰ প্ৰৱণতাকেই সুদীৰ্ঘকালীন প্ৰৱণতা বোলে।
ভৌগোলিক উদাহৰণ: উদ্যোগীকৰণৰ ফলত বিগত এশ বছৰত গোলকীয় বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ ধাৰাবাহিকভাৱে বৃদ্ধি পোৱা, অথবা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতিৰ বাবে অসম তথা ভাৰতত মৃত্যুৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পোৱা।
২/ ঋতুগত পৰিৱৰ্তন (Seasonal Variation - S):
এবছৰ বা তাতকৈ কম সময়ৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিক ঋতু বা মানৱীয় ৰীতি-নীতিৰ সলনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰতিবছৰে নিয়মীয়াকৈ আৰু সঘনাই ঘটা হ্ৰাস-বৃদ্ধিকে ঋতুগত পৰিৱৰ্তন বোলে।
ভৌগোলিক উদাহৰণ: গ্ৰীষ্মকালত বৰফ গলনৰ বাবে হিমালয়ৰ পৰা ওলোৱা নদীবোৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পোৱা, অথবা শীতকালত পাহাৰীয়া পৰ্যটনস্থলীবোৰলৈ (যেনে— শ্বিলং বা টাৱাং) পৰ্যটকৰ আগমন হঠাতে বৃদ্ধি পোৱা।
৩/ চক্ৰীয় পৰিৱৰ্তন (Cyclical Variation - C):
ই এক দীৰ্ঘম্যাদী পৰ্যাবৃত্ত আন্দোলন, যিটো এবছৰতকৈ অধিক সময়ৰ (যেনে— ৫, ১০ বা ১২ বছৰৰ) ব্যৱধানত এক চক্ৰৰ দৰে পুনৰাবৃত্তি ঘটে। ই ঘাত-প্ৰতিঘাত বা উত্থান-পতনৰ মাজেৰে গতি কৰে।
ভৌগোলিক উদাহৰণ: প্ৰতি ১১ বছৰৰ মূৰে মূৰে হোৱা সৌৰ কলংকৰ (Sunspot Cycle) সলনি, যাৰ প্ৰভাৱত পৃথিৱীৰ বতৰ আৰু বৃষ্টিপাতৰ আৰ্হিত এক চক্ৰীয় পৰিৱৰ্তন দেখা যায়। অৰ্থনীতিত ইয়াক ব্যৱসায়িক চক্ৰ (Business Cycle) বুলিও কোৱা হয়।
৪/ অনিয়মিত বা আকস্মিক পৰিৱৰ্তন (Irregular Variation - I):
যিবোৰ পৰিৱৰ্তনৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নিয়ম, সময় বা চক্ৰ নাথাকে আৰু যিবোৰ সম্পূৰ্ণ অপ্ৰত্যাশিত তথা আকস্মিকভাৱে ঘটে, তাক অনিয়মিত পৰিৱৰ্তন বোলে।
ভৌগোলিক উদাহৰণ: হঠাতে হোৱা কোনো ডাঙৰ ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণ বা মেঘ বিস্ফোৰণৰ (Cloudburst) ফলত কোনো অঞ্চলৰ জনবসতি বা কৃষি উৎপাদন হঠাতে সলনি বা ধ্বংস হৈ পৰা।
পাঠ্যক্ৰমৰ মূল সাৰাংশ:
এই পাঠ্যক্ৰমটোত ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণৰ বাবে ব্যৱহৃত পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানৰ দুটা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি— 'সহসম্বন্ধ' (Correlation) আৰু 'ৰেগ্ৰেচন বা প্ৰতীপগমন' (Regression) আলোচনা কৰা হৈছে। সহসম্বন্ধই মূলত দুটা ভৌগোলিক চলক বা উপাদানৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ দিশ আৰু গভীৰতা জোখে। ইয়াৰ বাবে গুণগত তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত 'স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ' আৰু সংখ্যাগত তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত 'পিয়াৰচনৰ প্ৰডাক্ট-মোমেণ্ট সহসম্বন্ধ' ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আনহাতে, ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণে এটা স্বতন্ত্ৰ চলকৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱত নিৰ্ভৰশীল চলকটোৰ মান কিদৰে সলনি হয়, তাক গাণিতিক সমীকৰণৰ সহায়ত নিৰূপণ কৰে। ভৌগোলিক গৱেষণা, গোলকীয় পৰিৱেশৰ ধাৰা অধ্যয়ন আৰু আঞ্চলিক উন্নয়নৰ সঠিক পূৰ্বানুমান তথা পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰাত এই দুই পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰিক ভূমিকা অপৰিহাৰ্য।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক অধ্যয়নত 'সহসম্বন্ধ' (Correlation) শব্দটোৱে মূলত কি সূচায়?
উত্তৰ: ভৌগোলিক পৰিৱেশত থকা যিকোনো দুটা উপাদান বা চলকৰ (variables) মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বা নিৰ্ভৰশীলতাৰ মাত্ৰাক সহসম্বন্ধই সূচায়।
প্ৰশ্ন ২: ধনাত্মক সহসম্বন্ধ (Positive Correlation) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া ভৌগোলিক তথ্যৰ দুয়োটা চলকৰ মান একে দিশতে সলনি হয় (অৰ্থাৎ এটা বাঢ়িলে আনটোও বাঢ়ে), তাক ধনাত্মক সহসম্বন্ধ বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: এটা উদাহৰণৰ সহায়ত ঋণাত্মক সহসম্বন্ধ (Negative Correlation) বুজাই লিখা।
উত্তৰ: পাহাৰীয়া অঞ্চলত উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে উত্তাপ হ্ৰাস পোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই হৈছে ঋণাত্মক সহসম্বন্ধৰ এটা প্ৰাকৃতিক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৪: শূন্য সহসম্বন্ধ (Zero Correlation) মানে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া দুটা চলকৰ মাজত কোনো ধৰণৰ যোগসূত্ৰ বা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক নাথাকে, তেতিয়া তাক শূন্য সহসম্বন্ধ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: দ্বি-চলক সহসম্বন্ধ গুণাংক (Bi-variate coefficient of correlation) কি?
উত্তৰ: দুটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক চলকৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ দিশ আৰু গভীৰতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা গাণিতিক জোখকেই দ্বি-চলক সহসম্বন্ধ গুণাংক বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: সহসম্বন্ধ গুণাংকৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন মান কিমান হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: সহসম্বন্ধ গুণাংকৰ মান সদায় +১ (পূৰ্ণ ধনাত্মক) ৰ পৰা -১ (পূৰ্ণ ঋণাত্মক) ৰ ভিতৰত থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ (Spearman’s Rank Correlation) পদ্ধতিটো কোনে উদ্ভাৱন কৰিছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ মনোবিজ্ঞানী তথা পৰিসংখ্যাবিদ চাৰ্লছ স্পীয়েৰমেনে ১৯০৪ চনত এই পদ্ধতিটো গুণগত তথ্য বিশ্লেষণৰ বাবে উদ্ভাৱন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ পদ্ধতিটো মূলতঃ কি ধৰণৰ তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰ: যিবোৰ ভৌগোলিক তথ্যক পোনপটীয়াকৈ সংখ্যাৰে জুখিব নোৱাৰি, কিন্তু গুণ বা মান অনুসৰি ক্ৰম (Rank) সজাব পাৰি, তেনে তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ হয়।
প্ৰশ্ন ৯: পিয়াৰচনৰ প্ৰডাক্ট-মোমেণ্ট সহসম্বন্ধ (Pearson’s Product-Moment Correlation) কোনে বিকশিত কৰিছিল?
উত্তৰ: ইংৰাজ গণিতজ্ঞ কাৰ্ল পিয়াৰচনে ১৮৯৫ চনত এই গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিসাংখ্যিক পদ্ধতিটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: পিয়াৰচনৰ সহসম্বন্ধ গুণাংকক কি চিহ্নৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়?
উত্তৰ: পিয়াৰচনৰ প্ৰডাক্ট-মোমেণ্ট সহসম্বন্ধ গুণাংকক ইংৰাজী সৰু ফফলাৰ 'r' আখৰটোৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: ৰেগ্ৰেচন বা প্ৰতীপগমন (Regression) শব্দটোৰ সাধাৰণ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ৰেগ্ৰেচন শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'পিছলৈ ঘূৰি যোৱা' (Stepping back), যিয়ে এটা চলকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আন এটা চলকৰ গড় মান নিৰূপণ কৰাক বুজায়।
প্ৰশ্ন ½: ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণ (Linear Regression Analysis) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া দুটা ভৌগোলিক চলকৰ মাজৰ সম্পৰ্কক এখন লেখচিত্ৰত সৰল ৰেখাৰ (Straight line) সহায়ত প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, তাক ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচন বোলে।
প্ৰশ্ন ১৩: ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচনৰ মূল সমীকৰণটো কি?
উত্তৰ: ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচনৰ সৰল সমীকৰণটো হৈছে: Y = a + bX (য’ত Y নিৰ্ভৰশীল চলক আৰু X স্বতন্ত্ৰ চলক)।
প্ৰশ্ন ১৪: ৰেগ্ৰেচন সমীকৰণত থকা 'স্বতন্ত্ৰ চলক' (Independent Variable) কি?
উত্তৰ: যিটো চলকৰ মান আন কাৰোবাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে আৰু যাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত আনটো চলক প্ৰভাৱিত হয়, তাক স্বতন্ত্ৰ চলক (সাধাৰণতে $X$) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত ৰেগ্ৰেচনৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলৰ বৰ্তমানৰ ভৌগোলিক তথ্যৰ ধাৰাক পৰীক্ষা কৰি ভৱিষ্যতৰ পৰিস্থিতিৰ সঠিক পূৰ্বানুমান (Forecasting) কৰাটোৱেই ইয়াৰ প্ৰধান কাৰ্য।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক অধ্যয়নত সহসম্বন্ধ বিশ্লেষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ: ভৌগোলিক পৰিঘটনাবোৰ ইটো সিটোৰ সৈতে জড়িত। যেনে— বৰষুণৰ পৰিমাণৰ সৈতে কৃষি উৎপাদনৰ সম্পৰ্ক। এনে ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক উপাদানসমূহৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বিজ্ঞানসন্মতভাৱে জুখিবলৈ সহসম্বন্ধ বিশ্লেষণৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ২: স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ পদ্ধতিৰ মূল সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰ: স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ গুণাংক ($R$ বা $\rho$) উলিওৱাৰ সূত্ৰটো হ’ল:
(য’ত, D = দুয়োটা চলকৰ ক্ৰমৰ পাৰ্থক্য, আৰু n = মুঠ পৰ্যবেক্ষণৰ বা তথ্যৰ সংখ্যা)।
প্ৰশ্ন ৩: পিয়াৰচনৰ প্ৰডাক্ট-মোমেণ্ট সহসম্বন্ধ আৰু স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পিয়াৰচনৰ পদ্ধতিটো কেৱল সংখ্যাগত বা জোখ-মাখ কৰিব পৰা (Quantitative) তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ হয়। আনহাতে, স্পীয়েৰমেনৰ পদ্ধতিটো গুণগত (Qualitative) তথ্য, যেনে— স্থান বা অঞ্চলভেদে মাটিৰ গুণাগুণ বা সৌন্দৰ্য আদিৰ ক্ৰম সজাই বিশ্লেষণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: পিয়াৰচনৰ সহসম্বন্ধ গুণাংক (r) উলিওৱাৰ যিকোনো এটা মান্য সূত্ৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পিয়াৰচনৰ সহসম্বন্ধ উলিওৱাৰ মূল সূত্ৰটো হ’ল:
প্ৰশ্ন ৫: বিক্ষেপ চিত্ৰ বা স্কোটাৰ ডায়াগ্ৰাম (Scatter Diagram) কি?
উত্তৰ: দুটা ভৌগোলিক চলকৰ মাজৰ সহসম্বন্ধৰ প্ৰকৃতি বুজিবলৈ যেতিয়া তথ্যসমূহক ছাত কাগজত বিন্দু বিন্দু কৈ বহুৱাই এক চিত্ৰৰূপ দিয়া হয়, তাক বিক্ষেপ চিত্ৰ বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা সম্পৰ্কটো ৰৈখিক নে অৰৈখিক তাক সহজে ধৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৬: সহসম্বন্ধ আৰু ৰেগ্ৰেচন (প্ৰতীপগমন) বিশ্লেষণৰ মাজৰ এটা প্ৰধান বৈসাদৃশ্য লিখা।
উত্তৰ: সহসম্বন্ধই কেৱল দুটা চলকৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ তীব্ৰতা বা গাঢ়তা প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু এটা চলকৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে আনটো চলকত কিমান পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিব, সেই কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্কৰ জোখ কেৱল ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণেহে দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৭: ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণত থকা 'নিৰ্ভৰশীল চলক' (Dependent Variable) মানে কি?
উত্তৰ: যিটো চলকৰ মান আন এটা চলকৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সলনি হয়, তাক নিৰ্ভৰশীল চলক (সাধাৰণতে $Y$) বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, সাৰৰ প্ৰয়োগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি শস্যৰ উৎপাদন সলনি হ’লে শস্যৰ উৎপাদন হ’ব নিৰ্ভৰশীল চলক।
প্ৰশ্ন ৮: ৰেগ্ৰেচন সমীকৰণ Y = a + bX ত থকা 'a' আৰু 'b' ধ্ৰুৱক দুটাৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: এই সমীকৰণত 'a' হৈছে অন্তঃছেদ (Intercept), অৰ্থাৎ X ৰ মান শূন্য হ’লে Y ৰ মান কিমান হ’ব। আনহাতে, 'b' হৈছে ৰেখাডালৰ ঢাল (Slope বা Regression Coefficient), যিয়ে X ৰ প্ৰতি একক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে Y ৰ কিমান পৰিৱৰ্তন হ’ব তাক বুজায়।
প্ৰশ্ন ৯: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত 'ন্যূনতম বৰ্গ পদ্ধতি' (Method of Least Squares) কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: ৰৈখিক প্ৰতীপগমন বিশ্লেষণত আটাইতকৈ উপযুক্ত আৰু নিখুঁত সৰল ৰেখাডাল (Line of Best Fit) বিচাৰি উলিয়াবলৈ ন্যূনতম বৰ্গ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাতে প্ৰকৃত বিন্দুসমূহৰ পৰা ৰেখাডালৰ দূৰত্বৰ বৰ্গৰ সমষ্টি সৰ্বনিম্ন হয়।
প্ৰশ্ন ১০: পূৰ্ণ ধনাত্মক আৰু পূৰ্ণ ঋণাত্মক সহসম্বন্ধৰ ভৌগোলিক অৰ্থ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: যদি সহসম্বন্ধৰ মান +১ হয়, তাৰ অৰ্থ হ’ল চলক দুটাৰ মাজত এশ শতাংশ পোনপটীয়া সম্পৰ্ক আছে। আনহাতে, মান -১ হ’লে বুজিব লাগিব যে এটা চলক যি অনুপাতত বৃদ্ধি পাইছে, আনটো ঠিক একে অনুপাততে বিপৰীত দিশত হ্ৰাস পাইছে।
প্ৰশ্ন ১১: জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু বনাঞ্চল ধ্বংসৰ মাজত কি ধৰণৰ সহসম্বন্ধ দেখা যায় আৰু কিয়?
উত্তৰ: এই দুয়োটাৰ মাজত ঋণাত্মক সহসম্বন্ধ দেখা যায়। কাৰণ মানুহৰ বাসস্থান আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে জনসংখ্যা যিমানেই বৃদ্ধি পাব, বনাঞ্চলৰ পৰিমাণ সিমানেই দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাব।
প্ৰশ্ন ১২: ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে কেনেকৈ আঞ্চলিক পৰিকল্পনা (Regional Planning) প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলৰ শিক্ষা, যাতায়াত বা স্বাস্থ্য খণ্ডৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ ধাৰা বিশ্লেষণ কৰি, ভৱিষ্যতে সেই অঞ্চলটোত কিমান জনসংখ্যা হ’ব বা কিমান সম্পদৰ প্ৰয়োজন হ’ব, তাৰ এক পূৰ্বানুমান কৰি সঠিক আঞ্চলিক পৰিকল্পনা কৰাত ৰেগ্ৰেচনে সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: সমভাৰী গড় বিন্দুগামী ৰেখা বা 'Line of Best Fit' বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সিঁচৰিত হৈ থকা ভৌগোলিক তথ্যৰ বিন্দুসমূহৰ সোঁমাজেৰে যোৱা আৰু সকলো বিন্দুৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পৰা আটাইতকৈ শুদ্ধ সৰল ৰেখাডালকে 'Line of Best Fit' বা সৰ্বোত্তম সমঞ্জস ৰেখা বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ পদ্ধতিৰ এটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: যদি ভৌগোলিক তথ্যৰ পৰিমাণ অতি বিশাল হয় (যেনে— বৃহৎ জনসংখ্যাৰ গণনা), তেন্তে সকলো তথ্যক ক্ৰমিক নম্বৰ (Rank) দিয়া আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য উলিওৱাটো অতি জটিল আৰু সময়সাপেক্ষ হৈ পৰে। ইয়াৰ উপৰিও তথ্যৰ প্ৰকৃত ব্যৱধান ইয়াৰ দ্বাৰা জনা নাযায়।
প্ৰশ্ন ১৫: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ অধ্যয়নত ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচনৰ প্ৰয়োগ কেনেকৈ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: বিগত কেইটামান দশকৰ বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ বৃদ্ধিৰ পৰিমাণক স্বতন্ত্ৰ চলক (X) আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিক নিৰ্ভৰশীল চলক (Y) হিচাপে লৈ ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচনৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ গোলকীয় উষ্ণতাৰ ভয়াৱহতা নিৰূপণ কৰিব পাৰি।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত সহসম্বন্ধৰ (Correlation) ধাৰণা আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ভৌগোলিক পৰিৱেশত কোনো এটা উপাদান অকলে বৰ্তি নাথাকে; প্ৰতিটো উপাদানেই ইটোৱে সিটোৰ সৈতে এক জটিল জালিকাৰে সাঙোৰ খাই থাকে। প্ৰকৃতি বা মানৱ সমাজৰ এনে দুটা বা ততোধিক চলকৰ (Variables) মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ প্ৰকৃতি, দিশ আৰু গভীৰতা জোখাই হৈছে সহসম্বন্ধ বিশ্লেষণৰ মূল লক্ষ্য। উদাহৰণস্বৰূপে, এখন ঠাইৰ বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ আৰু সেই ঠাইৰ কৃষি উৎপাদনৰ হাৰ, অথবা পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ উচ্চতা আৰু তাপমাত্ৰাৰ পৰিৱৰ্তন— এইবোৰৰ মাজৰ আন্তঃগাঁথনিমূলক সম্বন্ধক সহসম্বন্ধৰ জৰিয়তে সংখ্যাগত ৰূপ দিয়া হয়।
ভৌগোলিক অধ্যয়নত ইয়াৰ গুৰুত্ব বহুমুখী:
কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্কৰ আভাস: ইয়াৰ দ্বাৰা ভূগোলবিদসকলে দুটা উপাদানৰ মাজত ধনাত্মক (Positive), ঋণাত্মক (Negative) বা শূন্য (Zero) সম্পৰ্ক আছে নেকি তাক গাণিতিকভাৱে প্ৰমাণ কৰিব পাৰে।
আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্যৰ মূল্যায়ন: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ মাটিৰ গুণাগুণ আৰু শস্যৰ প্ৰকাৰৰ মাজৰ সম্বন্ধ বুজাত ই সহায় কৰে।
বৈজ্ঞানিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ: পৰিসংখ্যাভিত্তিক ভূগোলত অনুমাণিক ধাৰণাসমূহক (Hypothesis) পৰীক্ষা কৰি এক সাৰ্বজনীন ভৌগোলিক সূত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহসম্বন্ধই মূল ভেটি হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ২: স্পীয়েৰমেনৰ ক্ৰম সহসম্বন্ধ (Spearman's Rank Correlation) পদ্ধতিটো উপযুক্ত উদাহৰণ আৰু ইয়াৰ গুণ-দোষসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
ব্ৰিটিছ পৰিসংখ্যাবিদ চাৰ্লছ স্পীয়েৰমেনে উদ্ভাৱন কৰা 'ক্ৰম সহসম্বন্ধ পদ্ধতি' (Rank Correlation) হৈছে এক অনা-পৰাৱৰ্তী (Non-parametric) জোখ। যিবোৰ ভৌগোলিক তথ্যক প্ৰত্যক্ষভাৱে নিখুঁত সংখ্যা বা পৰিমাণেৰে জোখাটো অসম্ভৱ, কিন্তু গুণগত মানদণ্ডৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰথম, দ্বিতীয়, তৃতীয় আদি ক্ৰম বা স্থান (Rank) প্ৰদান কৰিব পাৰি, তেনে ক্ষেত্ৰত এই পদ্ধতি অনন্য। ধৰা হওক, এটা অঞ্চলৰ ১০ খন গাঁৱৰ 'অনূন্নত অৱস্থা' (Backwardness) আৰু 'প্ৰব্ৰজনৰ হাৰ' (Migration rate)-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক জুখিবলৈ গাঁওসমূহক সিহঁতৰ স্থিতি অনুসৰি ক্ৰম সজাই এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। ইয়াৰ গাণিতিক সূত্ৰটো হ’ল:
(য’ত D = ক্ৰমদ্বয়ৰ পাৰ্থক্য, n = মুঠ নমুনা সংখ্যা)।
গুণাগুণ:
১. ই গুণগত বা গুণবাচক তথ্য (যেনে— মাটিৰ উৰ্বৰতাৰ গুণাগুণ, কোনো অঞ্চলৰ দৃশ্যমান সৌন্দৰ্য আদি) বিশ্লেষণৰ বাবে সৰ্বোত্তম।
২. এই পদ্ধতিত তথ্যৰ মাজত থকা অস্বাভাৱিক ডাঙৰ বা সৰু নম্বৰে (Outliers) সমগ্ৰ ফলাফেলক সহজে প্ৰভাৱিত কৰিব নোৱাৰে।
সীমাবদ্ধতা বা দোষ:
১. যদি তথ্যৰ সংখ্যা অতি বৃহৎ হয় (যেনে— এশ বা হাজাৰটা অঞ্চলৰ তথ্য), তেন্তে ক্ৰম সজোৱাটো অতি আমনিদায়ক আৰু জটিল হৈ পৰে।
২. ই তথ্যৰ প্ৰকৃত পৰিমাণগত ব্যৱধান বা দূৰত্বক সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিফলিত কৰিব নোৱাৰে, কেৱল আপেক্ষিক স্থানটোহে প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: কাৰ্ল পিয়াৰচনৰ প্ৰডাক্ট-মোমেণ্ট সহসম্বন্ধ গুণাংক (Pearson's Product-Moment Correlation) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
ইংৰাজ গণিতজ্ঞ কাৰ্ল পিয়াৰচনে প্ৰৱৰ্তন কৰা 'প্ৰডাক্ট-মোমেণ্ট সহসম্বন্ধ গুণাংক' (যাক চমুকৈ 'r' বুলি কোৱা হয়) হৈছে দুটা চলকৰ মাজৰ ৰৈখিক সম্পৰ্কৰ আটাইতকৈ নিখুঁত আৰু বহুলভাৱে ব্যৱহৃত পৰাৱৰ্তী (Parametric) পৰিসাংখ্যিক পদ্ধতি। যেতিয়া দুয়োটা ভৌগোলিক চলক সম্পূৰ্ণৰূপে সংখ্যাগত আৰু এক নিৰ্দিষ্ট জোখৰ এককত (যেনে— ছেণ্টিমিটাৰত বৰষুণ, চেলচিয়াছত উত্তাপ, বা কিলোগ্ৰামত শস্য) প্ৰকাশ কৰিব পৰা হয়, তেতিয়া এই পদ্ধতি অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে।
ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
নিখুঁত পৰিসৰ: পিয়াৰচনৰ 'r' ৰ মান সদায় -১ ৰ পৰা +১ ৰ ভিতৰত সীমিত থাকে। +১ এ নিখুঁত ধনাত্মক আৰু -১ এ নিখুঁত ঋণাত্মক সম্পৰ্ক বুজায়। শূন্যই সম্পৰ্কহীনতাক সূচায়।
সহচৰ চলকৰ গড়ৰ ব্যৱহাৰ: এই পদ্ধতিটো চলকসমূহৰ প্ৰকৃত গাণিতিক গড় (Arithmetic Mean) আৰু মানক প্ৰচ্যুতিৰ (Standard Deviation) ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰশীল।
ৰৈখিকতাৰ চৰ্ত: ই ধৰি লয় যে দুয়োটা চলকৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো সৰলৰৈখিক (Linear); অৰ্থাৎ এটা চলক সলনি হ’লে আনটো চলক এক নিৰ্দিষ্ট সমানুপাতিক হাৰত সলনি হয়।
ভৌগোলিক ব্যৱহাৰ: মৰুভূমিকৰণৰ প্ৰভাৱ আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰৰ অৱনমনৰ দৰে জটিল জলবায়ু সম্পৰ্কীয় গৱেষণাত ইয়াৰ ভূমিকা অতি ব্যাপক।
প্ৰশ্ন ৪: ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচন বা প্ৰতীপগমন বিশ্লেষণ (Linear Regression Analysis) কি? ভৌগোলিক তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
সহসম্বন্ধই য’ত দুটা চলকৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্বন্ধৰ গভীৰতা দেখুৱায়, ৰেগ্ৰেচন বা প্ৰতীপগমন বিশ্লেষণে তাৰ এখোপ আগুৱাই গৈ এটা চলকৰ প্ৰভাৱত আনটো চলকৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাত্ৰা গাণিতিক সমীকৰণেৰে নিৰূপণ কৰে। যেতিয়া এই পৰিৱৰ্তনক এখন লেখচিত্ৰত এডাল সৰল ৰেখাৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়, তাক ৰৈখিক ৰেগ্ৰেচন বোলে। ইয়াৰ মূল সমীকৰণটো হৈছে: Y = a + bX। ইয়াত Y হ’ল নিৰ্ভৰশীল চলক (Dependent Variable), X হ’ল স্বতন্ত্ৰ চলক (Independent Variable), 'a' হ’ল অন্তঃছেদ আৰু 'b' হ’ল ৰেগ্ৰেচন গুণাংক বা ৰেখাডালৰ ঢাল।
ভৌগোলিক তথ্য বিশ্লেষণত ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব:
কাৰ্য-কাৰণ আৰ্হি প্ৰস্তুতকৰণ: গোলকীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰত নগৰীকৰণৰ হাৰ (X) বৃদ্ধিৰ ফলত স্থানীয় তাপমাত্ৰা (Y) কিমান বৃদ্ধি পাব, তাৰ এক নিৰ্দিষ্ট গাণিতিক আৰ্হি ইয়াৰ সহায়ত গঢ়ি তুলিব পাৰি।
ভৱিষ্যতবাণী বা পূৰ্বানুমান (Forecasting): বিগত ৫০ বছৰৰ কোনো এটা নদী অৱবাহিকাৰ বানপানীৰ উচ্চতা আৰু বৰষুণৰ তথ্যক বিশ্লেষণ কৰি, ভৱিষ্যতে হ’ব পৰা বানপানীৰ ভয়াৱহতাৰ আগজাননী এই ৰৈখিক বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা কৰা সম্ভৱ।
সম্পদ ব্যৱস্থাপনা: কৃষিভূমিত সাৰ প্ৰয়োগৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰিলে শস্যৰ উৎপাদনৰ সৰ্বোচ্চ সীমা কিমান হ’ব পাৰে, তাৰ সঠিক জোখ লৈ সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৫: ভৌগোলিক গৱেষণা আৰু আঞ্চলিক পৰিকল্পনাত সহসম্বন্ধ আৰু ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণৰ যুটীয়া প্ৰয়োগৰ বিষয়ে এটা খতিয়ান ডাঙি ধৰা।
উত্তৰ:
আধুনিক ভৌগোলিক অধ্যয়ন কেৱল বৰ্ণনাত্মক হৈ থকা নাই, ই বৰ্তমান অতিমাত্ৰা পৰিমাণাত্মক (Quantitative) আৰু প্ৰয়োগমুখী হৈ পৰিছে। কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ দীৰ্ঘম্যাদী উন্নয়নৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা 'আঞ্চলিক পৰিকল্পনা' (Regional Planning)-ত সহসম্বন্ধ আৰু ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণক এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
যুটীয়া প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰসমূহ:
নগৰীয়া সাৰ্বজনীন পৰিকল্পনা: কোনো এখন মহানগৰীৰ উদ্যোগীকৰণৰ গতি আৰু বায়ু প্ৰদূষণৰ (PM2.5) মাত্ৰাৰ মাজত প্ৰথমে সহসম্বন্ধ উলিওৱা হয়। সম্পৰ্কটো গভীৰ বুলি প্ৰমাণিত হ’লে, ৰেগ্ৰেচন বিশ্লেষণৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ ঔদ্যোগিক সম্প্ৰসাৰণৰ বিপৰীতে মহানগৰীখনৰ বায়ুৰ গুণাগুণ কেনেকুৱা হ’ব তাৰ খতিয়ান উলিওৱা হয় আৰু সেই মৰ্মে সেউজ বলয় (Green Belt) নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰা হয়।
জনসংখ্যা আৰু সম্পদৰ সমতা স্থাপন: এখন পিছপৰা জিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰৰ সৈতে জনমূৰি আয়ৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা জুখিবলৈ প্ৰথমে পিয়াৰচন বা স্পীয়েৰমেনৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰেগ্ৰেচনৰ জৰিয়তে চৰকাৰে শিক্ষা খণ্ডত কিমান ধন বিনিয়োগ কৰিলে অৰ্থনৈতিক খণ্ডত কিমান শতাংশ সঁহাৰি পোৱা যাব, তাৰ এক সঠিক ব্লুপ্ৰিণ্ট তৈয়াৰ কৰিব পাৰে।