পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Lesson Summary)

​এই পাঠ্যক্ৰমটোত মূলতঃ সমসাময়িক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ— বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষা আৰু বিকল্প শিক্ষাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাই শ্ৰেণীকোঠাৰ সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যক সন্মান জনাই সকলো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সমভাৱে আগবাঢ়ি যোৱাৰ সুযোগ দিয়ে। আনহাতে, পৰম্পৰাগত শিক্ষাৰ কঠোৰতাৰ বিপৰীতে বিকল্প শিক্ষাই এক নমনীয় পৰিৱেশ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ অধীনত বিদ্যালয় পৰ্যায়ত NIOS আৰু প্ৰাপ্তবয়স্ক নিৰক্ষৰতা দূৰীকৰণত সাক্ষৰ ভাৰত অভিযানৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য। ঠিক তেনেদৰে, উচ্চ শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত IGNOU আৰু অসমৰ আঞ্চলিক প্ৰেক্ষাপটত KKHSOU-এ দূৰৱৰ্তী মাধ্যমেৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছে। আধুনিক যুগত ইণ্টাৰনেটৰ জৰিয়তে ঘৰতে বহি উচ্চ শিক্ষা লাভ কৰিবলৈ MOOC ব্যৱস্থাই শিক্ষাৰ্থীক এক গোলকীয় মঞ্চ প্ৰদান কৰিছে। চমু কৰিলে, এই সমগ্ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ মূল উদ্দেশ্যই হৈছে সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰৰে প্ৰতিজন ব্যক্তিলৈ শিক্ষা সহজ আৰু সুলভ কৰি তোলা।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য কি? 

উত্তৰ: ভিন্ন সাংস্কৃতিক পটভূমিৰ পৰা অহা শিক্ষাৰ্থীসকলক নিজৰ পৰিচয় হেৰুৱাই নেপেলোৱাকৈ সমভাৱে জ্ঞান অৰ্জনৰ সুযোগ প্ৰদান কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।

প্ৰশ্ন ২: বিকল্প শিক্ষা (Alternative Education) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত শ্ৰেণীকোঠাৰ শিক্ষাদান পদ্ধতিৰ পৰা আঁতৰি শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সৃষ্টি কৰা এক নমনীয় আৰু স্বতন্ত্ৰ শিক্ষণ ব্যৱস্থাই হ’ল বিকল্প শিক্ষা।

প্ৰশ্ন ৩: NIOS-ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো লিখা। 

উত্তৰ: National Institute of Open Schooling (ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান)।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত সাক্ষৰ ভাৰত অভিযান কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল? 

উত্তৰ: ২০০৯ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সাক্ষৰতা দিৱসৰ দিনা (৮ ছেপ্টেম্বৰ) ভাৰতত এই অভিযান আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: IGNOU কোন চনত স্থাপন কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংসদৰ এক আইনৰ জৰিয়তে ১৯৮৫ চনত ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় (IGNOU) নতুন দিল্লীত স্থাপন কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: KKHSOU-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া নামটো কি? 

উত্তৰ: কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ ৰাজ্যিক মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়।

প্ৰশ্ন ৭: MOOC-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি? 

উত্তৰ: Massive Open Online Course.

প্ৰশ্ন ৮: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাৰ ধাৰণাটো প্ৰথমে কোনখন দেশত গা কৰি উঠিছিল? 

উত্তৰ: ১৯৬০-ৰ দশকত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত (USA) নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলনৰ এক অংশ হিচাপে এই ধাৰণাটোৰ উৎপত্তি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: KKHSOU অসমৰ তথা সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰথমখন মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়। ইয়াৰ সদৰ কাৰ্যালয় ক’ত অৱস্থিত? 

উত্তৰ: ইয়াৰ সদৰ কাৰ্যালয় অসমৰ গুৱাহাটীত (পাটগাঁও, ৰাণী) অৱস্থিত।

প্ৰশ্ন ১০: বিকল্প শিক্ষাত ব্যৱহৃত ‘অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা’ৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: এই শিক্ষা ব্যৱস্থাত কোনো কঠিন বয়সৰ সীমা বা শ্ৰেণীকোঠাৰ চাৰিসীমাৰ বাধ্যবাধকতা নাথাকে।

প্ৰশ্ন ১১: সাক্ষৰ ভাৰত অভিযানৰ মূল লক্ষ্য কোনটো বয়সৰ গোট আছিল? 

উত্তৰ: ১৫ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ প্ৰাপ্তবয়স্ক নিৰক্ষৰ লোকসকল (বিশেষকৈ মহিলাসকল) এই অভিযানৰ মূল লক্ষ্য আছিল।

প্ৰশ্ন ১২: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাৰ এটা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান কি? 

উত্তৰ: পাঠ্যক্ৰমত বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ ইতিবাচক উপস্থাপন অন্তৰ্ভুক্ত কৰা।

প্ৰশ্ন ১৩: MOOC-ৰ জৰিয়তে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিবলৈ আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য মাধ্যমটো কি? 

উত্তৰ: দ্ৰুতবেগী ইণ্টাৰনেট সংযোগ আৰু কম্পিউটাৰ বা স্মাৰ্টফোনৰ দৰে ডিজিটেল মাধ্যম।

প্ৰশ্ন ১৪: বিকল্প উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত IGNOU-ৰ মূল আদৰ্শ কি? 

উত্তৰ: "জনসাধাৰণৰ বিশ্ববিদ্যালয়" (The People's University) হিচাপে সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰলৈ গুণগত শিক্ষা সুলভ কৰা।

প্ৰশ্ন ১৫: NIOS-এ কোনটো স্তৰৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে বিকল্প শিক্ষাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে? 

উত্তৰ: বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ (প্ৰাথমিকৰ পৰা উচ্চতৰ মাধ্যমিকলৈ) আধাতে পঢ়া এৰা বা নিয়মীয়া বিদ্যালয়লৈ যাব নোৱাৰা শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাৰ যিকোনো দুটা প্ৰয়োজনীয়তা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ:

• ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত থকা সাংস্কৃতিক কুসংস্কাৰ আৰু বৈষম্যমূলক মনোভাৱ দূৰ কৰাত সহায় কৰে।

• ই এক বহুত্ববাদী সমাজত সকলো সংস্কৃতিৰ প্ৰতি পাৰস্পৰিক শ্ৰদ্ধা আৰু ভাতৃত্ববোধ বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ২: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম কেনেধৰণৰ হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: এই পাঠ্যক্ৰম নমনীয় আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক হ’ব লাগে, য’ত কোনো এটা বিশেষ সংস্কৃতিক অগ্ৰাধিকাৰ নিদি বিভিন্ন লোকসংস্কৃতি, ইতিহাস আৰু বৈচিত্ৰ্যৰ সমিলমিল ঘটোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষা প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া দুটা প্ৰধান সমস্যা লিখা। 

উত্তৰ:

• উপযুক্ত বহু-সাংস্কৃতিক পাঠ্যপুথি আৰু প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ অভাৱ।

• শিক্ষাৰ্থী বা সমাজৰ একাংশৰ মাজত থকা ভাষিক বাধা আৰু সংকীৰ্ণ মানসিকতা।

প্ৰশ্ন ৪: পৰম্পৰাগত শিক্ষা আৰু বিকল্প শিক্ষাৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য কি কি? 

উত্তৰ:

• পৰম্পৰাগত শিক্ষা কঠোর নিয়ম, নিৰ্দিষ্ট সময় আৰু শ্ৰেণীকোঠাত আৱদ্ধ; আনহাতে বিকল্প শিক্ষা অত্যন্ত নমনীয় আৰু ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক।

• পৰম্পৰাগত শিক্ষাত পৰীক্ষানিৰ্ভৰ মূল্যায়ন প্ৰধান, কিন্তু বিকল্প শিক্ষাত ব্যৱহাৰিক দক্ষতা আৰু স্ব-মূল্যায়নক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৫: বিকল্প শিক্ষাৰ প্ৰাসংগিক দুটা সমস্যা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ:

• সমাজত আজিও বিকল্প শিক্ষাৰ প্ৰমাণপত্ৰক পৰম্পৰাগত ডিগ্ৰীতকৈ কম মৰ্যাদা দিয়াৰ এক মানসিকতা দেখা যায়।

• দুৰ্গম বা গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিকল্প শিক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় আধুনিক আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ।

প্ৰশ্ন ৬: মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষাৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত NIOS-ৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। 

উত্তৰ: NIOS-এ দূৰৱৰ্তী মাধ্যমৰ জৰিয়তে সমাজৰ আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা, আধাতে স্কুল এৰা আৰু কৰ্মৰত লোকসকলক নিজৰ সুবিধা অনুযায়ী বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ এক সোণালী সুযোগ প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: সাক্ষৰ ভাৰত অভিযানে প্ৰাপ্তবয়স্ক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কেনে ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল? 

উত্তৰ: এই অভিযানে কেৱল আনুষ্ঠানিক লিখা-পঢ়া শকোৱাতেই ক্ষান্ত নাথাকি, প্ৰাপ্তবয়স্কসকলক কাৰ্যক্ষম সাক্ষৰতা প্ৰদান কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মাজত বৃত্তিমূলক দক্ষতা তথা আইনী সজাগতা বৃদ্ধি কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: বিকল্প উচ্চ শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণত IGNOU-ৰ দুটা অৱদান লিখা।

 উত্তৰ:

• ই সমগ্ৰ দেশজুৰি বিস্তৃত অধ্যয়ন কেন্দ্ৰৰ জালিকাৰ জৰিয়তে উচ্চ শিক্ষাক অতি কম খৰচতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ঘৰৰ কাষলৈ লৈ গৈছে।

• ই আধুনিক জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ সৈতে সংগতি ৰাখি আত্ম-সংস্থাপনমূলক আৰু বৃত্তিমুখী পাঠ্যক্ৰমৰ সৃষ্টি কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৯: অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত উচ্চ শিক্ষা বিস্তাৰত KKHSOU-ৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: অসমৰ ভৌগোলিক দুৰ্গমতা আৰু আৰ্থিক সীমাবদ্ধতাৰ বাবে যিসকল শিক্ষাৰ্থীয়ে উচ্চ শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল, তেওঁলোকক মাতৃভাষা (অসমীয়া) আৰু ইংৰাজী দুয়োটা মাধ্যমতে উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণৰ এক সুলভ মঞ্চ KKHSOU-ৱে প্ৰদান কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১০: MOOC (Massive Open Online Course)-ৰ দুটা প্ৰধান সুবিধা কি কি? 

উত্তৰ:

• ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতাহীনতা: পৃথিৱীৰ যিকোনো প্ৰান্তৰ পৰা বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ পাঠ্যক্ৰম ইয়াত বিনামূলীয়াকৈ বা অতি কম মূল্যত পঢ়িব পাৰি।

• স্ব-গতিশীল শিক্ষণ (Self-paced learning): শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ আজৰি সময় আৰু গতি অনুসৰি ইয়াত অধ্যয়ন কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১১: অনলাইন শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত MOOC-ৰ সৈতে জড়িত দুটা প্ৰধান সমস্যা কি কি? 

উত্তৰ:

• ডিজিটেল বিভাজন (Digital Divide), অৰ্থাৎ গ্ৰাম্য অঞ্চলত দুৰ্বল ইণ্টাৰনেট আৰু প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ।

• ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত পোনপটীয়া শিক্ষকৰ সান্নিধ্য নথকাৰ বাবে মনোযোগৰ অভাৱ ঘটে আৰু পাঠ্যক্ৰম আধাতে এৰি দিয়াৰ হাৰ (Drop-out rate) বেছি হয়।

প্ৰশ্ন ১২: বহু-সাংস্কৃতিক শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকে ল’বলগীয়া দুটা ভূমিকা কি হ’ব পাৰে? 

উত্তৰ:

• শিক্ষকে কোনো ধৰণৰ পক্ষপাতিত্ব নকৰাকৈ সকলো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰে সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক শ্ৰেণীকোঠাত সন্মান জনাব লাগিব।

• তেওঁ এনে শিক্ষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব যিয়ে বিভিন্ন গোটৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: ‘স্বাক্ষৰ ভাৰত অভিযান’ৰ অধীনত থকা ‘লোক শিক্ষা কেন্দ্ৰ’ (LKC)-ৰ কাম কি আছিল? 

উত্তৰ: এই কেন্দ্ৰসমূহে গাঁও পৰ্যায়ত গ্ৰন্থাগাৰ, পঢ়াশালি আৰু প্ৰাপ্তবয়স্ক নিৰক্ষৰসকলৰ বাবে নৈশ বিদ্যালয়ৰ ব্যৱস্থা কৰি জ্ঞান চৰ্চাৰ এক নিৰন্তৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: বিকল্প উচ্চ শিক্ষাই সমাজৰ সমতা স্থাপনত কেনেকৈ সহায় কৰে? 

উত্তৰ: বিকল্প উচ্চ শিক্ষাই জাতি, লিংগ, বয়স বা কৰ্মসংস্থাপন নির্বিশেষে সকলোকে শিক্ষাৰ সমান অধিকাৰ দিয়ে। ইয়াৰ ফলত সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীটোৱেও শিক্ষাৰ জৰিয়তে নিজৰ সামাজিক আৰু আৰ্থিক স্থিতি উন্নত কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: মুক্ত আৰু দূৰৱৰ্তী শিক্ষা (ODL System) সফল কৰিবলৈ স্ব-শিকন সামগ্ৰী (Self Learning Material - SLM) কেনেকুৱা হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: স্ব-শিকন সামগ্ৰীসমূহ অত্যন্ত সহজ-সৰল ভাষাৰে লিখিত, স্পষ্ট নিৰ্দেশনাযুক্ত আৰু সংলাপাত্মক শৈলীৰ (Dialogue style) হোৱা উচিত, যাতে এজন শিক্ষকে কাষত বহি পঢ়ুৱাই থকাৰ দৰে অনুভৱ হয়।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ নম্বৰীয়া) :

প্ৰশ্ন ১: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষা (Multi-cultural Education) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষাৰ ধাৰণা: বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষা হৈছে এনে এক প্ৰগতিশীল শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া, য’ত শ্ৰেণীকোঠাৰ বৈচিত্ৰ্যক প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে নলৈ এক সম্পদ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়। বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম, ভাষা, লিংগ আৰু আৰ্থ-সামাজিক পটভূমিৰ পৰা অহা শিক্ষাৰ্থীসকলে যাতে কোনো ধৰণৰ বৈষম্যৰ বলি নোহোৱাকৈ সমভাৱে গুণগত শিক্ষা লাভ কৰিব পাৰে, তাৰ বাবে শিক্ষানুষ্ঠানৰ সমগ্ৰ পৰিৱেশ আৰু শিক্ষণ শৈলী সলনি কৰাই হৈছে বহু-সাংস্কৃতিক শিক্ষা। ১৯৬০-ৰ দশকত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত (USA) আফ্ৰো-আমেৰিকান লোকসকলৰ মানৱ অধিকাৰ আৰু সামাজিক সমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে গা কৰি উঠা 'নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলন' (Civil Rights Movement)-ৰ গৰ্ভৰ পৰাই এই শিক্ষাদৰ্শনৰ জন্ম হৈছিল।

ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• শিক্ষাৰ সুযোগৰ সমতা স্থাপন: প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীকে তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় অক্ষুণ্ণ ৰাখি শিক্ষণৰ এক মুক্ত আৰু বৈষম্যহীন পৰিৱেশ প্ৰদান কৰা।

• সাংস্কৃতিক সজাগতা আৰু সহনশীলতা বৃদ্ধি: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনৰ পৰা সংকীৰ্ণ প্ৰান্তীয় মনোভাৱ বা আন সংস্কৃতিৰ প্ৰতি থকা কুসংস্কাৰ দূৰ কৰি পাৰস্পৰিক শ্ৰদ্ধাবোধ বৃদ্ধি কৰা।

• অন্তৰ্ভুক্তিমূলক পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ: পাঠ্যপুথিত কেৱল সংখ্যাগুৰু বা প্ৰভাৱশালী সমাজৰ ইতিহাস-সংস্কৃতিক গুৰুত্ব নিদি, বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ অৱদানক সমভাৱে স্বীকৃতি দিয়া।

• বহুত্ববাদী চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ: গোলকীকৰণৰ এই যুগত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক একো একোজন বিশ্ব-নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ ইতিবাচক দিশসমূহ গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰা।

প্ৰশ্ন ২: বিকল্প শিক্ষা (Alternative Education) কিয় প্ৰাসংগিক আৰু বৰ্তমান সময়ত ইয়াৰ সৈতে জড়িত মূল প্ৰত্যাহ্বান বা সমস্যাসমূহ কি কি?

উত্তৰ:

বিকল্প শিক্ষাৰ প্ৰাসংগিকতা: পৰম্পৰাগত শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ যান্ত্ৰিকতা, কঠোৰ নিয়মাৱলী আৰু নম্বৰ কেন্দ্ৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা মুক্ত এক স্বতন্ত্ৰ, নমনীয় তথা ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক শিক্ষণ ব্যৱস্থাই হ’ল বিকল্প শিক্ষা। এই শিক্ষা বৰ্তমান সময়ত অত্যন্ত প্ৰাসংগিক কাৰণ ই প্ৰতিজন শিশুৰ সুকীয়া প্ৰতিভা, মানসিক গতি আৰু সৃজনীশীলতাক মৰ্যাদা দিয়ে। যিসকল শিশুৱে শাৰীৰিক, মানসিক বা আৰ্থিক কাৰণত চিৰাচৰিত স্কুলীয়া পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাব নোৱাৰে, তেওঁলোকক শিক্ষাৰ মূল সূঁতিলৈ আনিবলৈ বিকল্প শিক্ষা এক আশীৰ্বাদস্বৰূপ।

বিকল্প শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত প্ৰধান সমস্যাসমূহ:

• সামাজিক দৃষ্টিভংগী আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰ অভাৱ: আমাৰ সমাজখন আজিও পৰম্পৰাগত ডিগ্ৰী আৰু আনুষ্ঠানিক স্কুলৰ নম্বৰৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা নিৰ্ভৰশীল। ফলস্বৰূপে, বিকল্প শিক্ষাৰ জৰিয়তে অৰ্জন কৰা জ্ঞান বা প্ৰমাণপত্ৰক বহুলোকে হীন চকুৰে চায়।

• আন্তঃগাঁথনি আৰু সম্পদৰ সীমাবদ্ধতা: বিকল্প শিক্ষাক ফলপ্ৰসূ কৰিবলৈ যিধৰণৰ মুক্ত পৰিৱেশ, আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু ব্যৱহাৰিক সঁজুলিৰ প্ৰয়োজন হয়, আমাৰ দেশৰ দৰে উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰৰ বহু অঞ্চলত তাৰ তীব্ৰ অভাৱ দেখা যায়।

• বিশেষ প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ নাটনি: পৰম্পৰাগত শিক্ষকে গতানুগতিক নিয়মেৰে পাঠদান কৰে। কিন্তু বিকল্প শিক্ষাৰ বাবে লাগিব উচ্চ অন্তৰ্দৃষ্টিসম্পন্ন আৰু ছাত্ৰৰ মনস্তত্ত্ব বুজি পোৱা নমনীয় শিক্ষক, যাৰ সংখ্যা বৰ্তমান অতি কম।

• বিত্তীয় সমস্যা আৰু স্থায়িত্ব: বেছিভাগ ব্যতিক্ৰমী বা বিকল্প শিক্ষাৰ প্ৰকল্প বেচৰকাৰী উদ্যোগত গঢ়ি উঠে। চৰকাৰী অনুদানৰ অভাৱত এই সংস্থাসমূহ দীৰ্ঘদিন ধৰি চলাই নিয়াতো এক ডাঙৰ সমস্যা হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৩: মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষাৰ ধাৰণাটো সফল কৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান (NIOS)-ৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ:

১৯৮৯ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্ৰালয় (বৰ্তমানৰ শিক্ষা মন্ত্ৰালয়)-ৰ অধীনত এক স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে ‘ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান’ (NIOS) গঠন কৰা হৈছিল। ই বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বৃহৎ মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষা ব্যৱস্থা। যিসকল ছাত্ৰ-ছাত্ৰী বিভিন্ন সামাজিক বা অৰ্থনৈতিক কাৰণত আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছে, তেওঁলোকক দূৰৱৰ্তী আৰু নমনীয় মাধ্যমেৰে মাধ্যমিক আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰ্যায়ৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰাত NIOS-এ এক বিপ্লৱী ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।

NIOS-ৰ প্ৰধান ভূমিকাসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

• শিক্ষাৰ সাৰ্বজনীনকৰণ: দূৰ-দূৰণিৰ গ্ৰাম্য অঞ্চল, পাহাৰীয়া এলেকা বা পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোক, য’ত নিয়মিত স্কুলৰ সুবিধা নাই, তেওঁলোকৰ ঘৰৰ দুৱাৰমুখলৈ NIOS-এ শিক্ষা কঢ়িয়াই লৈ গৈছে।

• প্ৰৱেশ আৰু বয়সৰ নমনীয়তা: ইয়াত নামভৰ্তিৰ বাবে কোনো কঠিন ঊৰ্ধ্বমুখী বয়সৰ সীমা নাথাকে। যিকোনো বয়সৰ লোকেই নিজৰ ইচ্ছানুসৰি আধাতে এৰা পঢ়া পুনৰ আৰম্ভ কৰিব পাৰে।

• পৰীক্ষা ব্যৱস্থাৰ সৰলীকৰণ (On-Demand Examination): NIOS-ৰ এটা ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ‘চাহিদাভিত্তিক পৰীক্ষা’। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে যেতিয়াই নিজকে প্ৰস্তুত বুলি ভাবিব, তেতিয়াই অনলাইনযোগে আবেদন কৰি পৰীক্ষাত বহিব পাৰে। ই ফেইল কৰাৰ মানসিক চাপ বহু পৰিমাণে কমায়।

• বৃত্তিমুখী পাঠ্যক্ৰমৰ সংযোগ: কেৱল পুথিগত বিদ্যাতে সীমাবদ্ধ নাথাকি NIOS-এ বিভিন্ন হ্ৰস্বম্যাদী কাৰিকৰী আৰু আত্ম-সংস্থাপনমূলক পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়ায়, যাৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীসকলে পঢ়ি থকাৰ মাজতে অৰ্থ উপাৰ্জনৰো যোগ্য হৈ উঠে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত বয়স্ক শিক্ষা আৰু মহিলা সবলীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ‘সাক্ষৰ ভাৰত অভিযান’ (Sakshar Bharat Mission)-ৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ:

২০০৯ চনৰ ৮ ছেপ্টেম্বৰ (আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সাক্ষৰতা দিৱস)-ৰ দিনা তদানীন্তন ভাৰত চৰকাৰে পূৰ্বৰ ‘ৰাষ্ট্ৰীয় সাক্ষৰতা মিছন’ক এক নতুন আৰু আধুনিক ৰূপ দি ‘সাক্ষৰ ভাৰত অভিযান’ৰ সূচনা কৰিছিল। এই আঁচনিখনৰ মূল লক্ষ্য আছিল দেশৰ নিৰক্ষৰতা নিৰ্মূল কৰা, বিশেষকৈ গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ মহিলা, অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST) আৰু সংখ্যালঘু গোটসমূহৰ মাজত কাৰ্যক্ষম সাক্ষৰতা বৃদ্ধি কৰা।

মহিলা সবলীকৰণ আৰু বয়স্ক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ অৱদান:

• কাৰ্যক্ষম সাক্ষৰতা (Functional Literacy): এই অভিযানে বয়স্ক লোকসকলক কেৱল আখৰ চিনিবলৈ বা চহী কৰিবলৈকে শকোৱা নাছিল, বৰঞ্চ দৈনন্দিন জীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় গণনা (যেনে- বেংকৰ লেনদেন, বজাৰ কৰা) আৰু চিঠি-পত্ৰ পঢ়িব পৰা কৰি তুলিছিল।

• মহিলা সাক্ষৰতাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব: আঁচনিখনৰ মূল লক্ষ্যই আছিল নিৰক্ষৰ মহিলাসকল। যেতিয়া এগৰাকী বয়স্ক মহিলাই শিক্ষা লাভ কৰে, তেতিয়া সমগ্ৰ পৰিয়ালটো সজাগ হয়। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ মাজত আত্মবিশ্বাস আৰু সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি পাইছিল।

• লোক শিক্ষা কেন্দ্ৰ (LKC) প্ৰতিষ্ঠা: প্ৰতিখন গাঁও পঞ্চায়ত পৰ্যায়ত ‘লোক শিক্ষা কেন্দ্ৰ’ স্থাপন কৰা হৈছিল। এই কেন্দ্ৰসমূহে গাঁৱৰ প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ বাবে পুথিভঁৰাল, নৈশ পঢ়াশালি আৰু চৰকাৰী আঁচনিসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ এক সাংস্কৃতিক মঞ্চ হিচাপে কাম কৰিছিল।

• জীৱনজোৰা শিক্ষা আৰু সজাগতা: স্বাস্থ্য, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, ভোটাধিকাৰৰ গুৰুত্ব আৰু আইনী অধিকাৰৰ দৰে বিষয়সমূহ এই অভিযানৰ জৰিয়তে বয়োজ্যেষ্ঠসকলক অৱগত কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য ভাৰতৰ সামাজিক গাঁথনিত এক ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন আহিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: বিকল্প উচ্চ শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণত ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় (IGNOU) আৰু কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ ৰাজ্যিক মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় (KKHSOU)-ৰ ভূমিকা তুলনা কৰা।

উত্তৰ:

ভাৰতবৰ্ষত উচ্চ শিক্ষাক সাৰ্বজনীন আৰু সুলভ কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত IGNOU (স্থাপিত: ১৯৮৫, নতুন দিল্লী) আৰু অসমৰ ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত KKHSOU (স্থাপিত: ২০০৫, গুৱাহাটী) দুয়োখনেই অগ্ৰণী মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়। দুয়োখন প্ৰতিষ্ঠানেই দূৰৱৰ্তী আৰু মুক্ত শিক্ষা (ODL) পদ্ধতিৰে বিকল্প উচ্চ শিক্ষাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছে।

দুয়োখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভূমিকাৰ তুলনাত্মক বিশ্লেষণ তলত দিয়া হ’ল: