​এই পাঠটোত মূলতঃ গোলকীয় মঞ্চত ভাৰতৰ বহুপাক্ষিক কূটনৈতিক ভূমিকাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ প্ৰথম অংশত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিৰক্ষা অভিযানত ভাৰতৰ উল্লেখনীয় অৱদান আৰু নিৰাপত্তা পৰিষদৰ (UNSC) স্থায়ী সদস্যপদৰ বাবে ভাৰতৰ যুক্তিসংগত দাবীসমূহ প্ৰতিফলিত হৈছে। দ্বিতীয়তে, বিশ্ব বেংক আৰু আই.এম.এফ.-ৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহত উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ (Global South) স্বাৰ্থ আৰু ভোটাধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে ভাৰতে কৰা সংস্কাৰমূলক প্ৰয়াসৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। শেষৰ অংশত, পেৰিছ চুক্তি আৰু গ্লাছগো সন্মিলনৰ 'পঞ্চামৃত' কৌশলৰ জৰিয়তে গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তন নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ নেতৃত্বদায়ী স্থিতি সুন্দৰকৈ বাখ্যা কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদত চহী কৰা ভাৰতৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ আছিল? 

উত্তৰ: ১৯৪৫ চনৰ ছান ফ্ৰান্সিস্কো সন্মিলনত ভাৰতে স্বাধীনতা লাভৰ পূৰ্বেই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ইয়াৰ মূল চনদত সন্মতিসূচক স্বাক্ষৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদত ভাৰতে স্থায়ী সদস্যপদ দাবী কৰাৰ এটা প্ৰধান কাৰণ কি? 

উত্তৰ: গোলকীয় শান্তি ৰক্ষা অভিযানত ভাৰতৰ বিশাল সক্ৰিয় অৱদান আৰু বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতান্ত্ৰিক তথা অৰ্থনৈতিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ।

প্ৰশ্ন ৩: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা সভানেত্ৰী কোন আছিল? 

উত্তৰ: ভাৰতৰ বিশিষ্ট ৰাজনৈতিক নেত্ৰী তথা কূটনীতিবিদ বিজয়া লক্ষ্মী পণ্ডিত (১৯৫৩ চন)।

প্ৰশ্ন ৪: গোলকীয় পৰ্যায়ত বিত্তীয় স্থিৰতা ৰক্ষাৰ বাবে গঠিত কোনটো প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠানৰ ভাৰত এজন প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য? 

উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৪৫ চনত স্থাপিত হোৱা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুঁজি (IMF)।

প্ৰশ্ন ৫: ব্ৰেটন উডছ (Bretton Woods) সন্মিলনৰ সৈতে ভাৰতৰ সম্পৰ্ক কি? 

উত্তৰ: ১৯৪৪ চনত আমেৰিকাত অনুষ্ঠিত এই ঐতিহাসিক ব্ৰেটন উডছ সন্মিলনত বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্গঠনৰ বাবে উপস্থিত থকা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণকাৰী আছিল ভাৰত।

প্ৰশ্ন ৬: বিশ্ব বেংকৰ উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীত ভাৰতে কি ভূমিকা পালন কৰে? 

উত্তৰ: ভাৰতে বিশ্ব বেংকৰ পৰা দেশৰ দীৰ্ঘম্যাদী আন্তঃগাঁথনি আৰু মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ বাবে ঋণ লওঁতা আৰু অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ অংশীদাৰ হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলবায়ু কূটনীতিৰ ক্ষেত্ৰত গ্ৰহণ কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ গোলকীয় উদ্যোগৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সৌৰ মিত্ৰতা (International Solar Alliance - ISA), যাৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভাৰতৰ গুৰুগ্ৰাম সংলগ্ন অঞ্চলত অৱস্থিত।

প্ৰশ্ন ৮: পেৰিছ জলবায়ু চুক্তি (২০১৫) ৰ প্ৰতি ভাৰতৰ প্ৰধান প্ৰতিশ্ৰুতি কি? 

উত্তৰ: কাৰ্বন নিৰ্গমনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰা আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি কৰি গোলকীয় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰা।

প্ৰশ্ন ৯: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিৰক্ষা বাহিনী (UN Peacekeeping) লৈ ভাৰতে আগবঢ়োৱা উল্লেখনীয় অৱদান কি? 

উত্তৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন অশান্ত জৰ্জৰ অঞ্চলত শান্তি ঘূৰাই আনিবলৈ ভাৰতে সৰ্বাধিক সংখ্যক সেনা আৰু দক্ষ আৰক্ষী বাহিনী পঠিয়াই আহিছে।

প্ৰশ্ন ১০: নতুন উন্নয়ন বেংক (New Development Bank - NDB) গঠনে ভাৰতৰ বিত্তীয় কূটনীতি কেনেকৈ প্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰ: ই ব্ৰিকছ (BRICS) ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ দ্বাৰা গঠিত এনে এক বিকল্প বিত্তীয় মঞ্চ, য’ত ভাৰতে পশ্চিমীয়া অৰ্থনৈতিক আধিপত্যৰ বিপৰীতে সমতাৰ নীতি সাব্যস্ত কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: কিয়োটো প্ৰট’কল (Kyoto Protocol) ৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থিতি কেনে আছিল? 

উত্তৰ: ভাৰতে নিজৰ উন্নয়নৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত ৰাখি পৰিৱেশ প্ৰদূষণ ৰোধৰ ঐতিহাসিক দায়িত্ব ধনী উদ্যোগপ্ৰধান দেশসমূহে ল’ব লাগে বুলি দাবী কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মানৱাধিকাৰ পৰিষদত ভাৰতৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত মানৱীয় অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ লগতে সাৰ্বভৌমত্ব আৰু উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ অধিকাৰক ভাৰতে সদায় প্ৰাধান্য দিয়ে।

প্ৰশ্ন ১৩: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাত (WTO) ভাৰতে সাধাৰণতে কাৰ স্বাৰ্থৰ হকে মাত মাতে? 

উত্তৰ: দুখীয়া আৰু উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ দৰিদ্ৰ কৃষকসকলৰ খাদ্য সুৰক্ষা আৰু ৰাজসাহায্য (Subsidy) ৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে ভাৰতে মাত মাতে।

প্ৰশ্ন ১৪: 'লাইফ' (LiFE - Lifestyle for Environment) আন্দোলন কি? 

উত্তৰ: ই ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা গোলকীয় পৰ্যায়ত আৰম্ভ কৰা এক জন-আন্দোলন, যিয়ে পৰিৱেশ অনুকূল বহনক্ষম জীৱনশৈলী গ্ৰহণৰ আহ্বান জনায়।

প্ৰশ্ন ১৫: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য (SDGs) ৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দায়বদ্ধতা ক’ত প্ৰতিফলিত হয়? 

উত্তৰ: দেশৰ 'নীতি আয়োগ' (NITI Aayog) ৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া উন্নয়নমূলক আঁচনিসমূহ ২০৩০ চনৰ নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্যৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৰূপায়ণ কৰাত।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ সংস্কাৰৰ বাবে ভাৰতে আগবঢ়োৱা মূল যুক্তি দুটা কি কি? 

উত্তৰ: 

ক) বৰ্তমানৰ পৰিষদে একবিংশ শতিকাৰ ভূ-ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাক প্ৰতিফলিত নকৰে আৰু 

খ) আফ্ৰিকা, লেটিন আমেৰিকা তথা ভাৰতৰ দৰে বৃহৎ জনসংখ্যাৰ অঞ্চলক স্থায়ী প্ৰতিনিধিত্ব নিদিয়াকৈ ইয়াৰ সিদ্ধান্তসমূহ গণতান্ত্ৰিক হ’ব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ২: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুঁজি (IMF) ত ভাৰতৰ ভোটাধিকাৰ বা 'কোটা' (Quota) ৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ: আই.এম.এফ.-ত কোটাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি একোখন দেশৰ বিত্তীয় ক্ষমতা আৰু ভোটাধিকাৰ নিৰূপণ কৰা হয়। শেহতীয়া অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে ভাৰতৰ কোটা আৰু ভোটাধিকাৰ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে বিশ্ব বিত্তীয় নীতিত ভাৰতৰ প্ৰভাৱ সৱল কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৩: বিশ্ব বেংকৰ পৰা সাহায্য লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ দুখন আঁচনিৰ উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ:

 ক) সমগ্ৰ দেশতে বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু অনাময় ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে চলোৱা 'স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান' আৰু 

খ) মানৱ সম্পদ আৰু শিক্ষাৰ গুণগত মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ বাবে 'সমগ্ৰ শিক্ষা' অভিযান।

প্ৰশ্ন ৪: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত 'উমৈহতীয়া কিন্তু পৃথকীকৃত দায়িত্ব' (Common but Differentiated Responsibilities) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: এই নীতি অনুসৰি পৃথিৱীৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ দায়িত্ব সকলো দেশৰে উমৈহতীয়া, কিন্তু ঐতিহাসিকভাৱে উদ্যোগীকৰণৰ দ্বাৰা বেছি প্ৰদূষণ বিয়পোৱা উন্নত দেশসমূহে ইয়াৰ বিত্তীয় আৰু প্ৰযুক্তিগত দায়িত্ব অধিক ল’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৫: ৰাষ্ট্ৰসংঘত ভাৰতৰ 'গুটি-নলীয়া' বা মিত্ৰতাহীন নীতি (Non-Aligned Movement) ৰ প্ৰাসংগিকতা কেনেকৈ দেখা গৈছিল?

উত্তৰ: শীতল যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতে আমেৰিকা বা ছোভিয়েট ইউনিয়ন— কোনো এটা শক্তিত গোটত নোসোমাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মঞ্চত নিৰপেক্ষ আৰু স্বতন্ত্ৰ মতামত দাঙি ধৰি বিশ্ব শান্তি বজায় ৰখাত ভূমিকা লৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ ভাৰতে গ্ৰহণ কৰা 'ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্য পৰিকল্পনা' (NAPCC) ৰ দুটা মূল লক্ষ্য উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ:

 ক) 'ৰাষ্ট্ৰীয় সৌৰ অভিযান'ৰ জৰিয়তে সৌৰ শক্তিৰ উৎপাদন ব্যাপক কৰা আৰু 

খ) বনাঞ্চল বৃদ্ধি কৰি প্ৰাকৃতিক কাৰ্বন শোষণৰ ক্ষমতা সৱল কৰা।

প্ৰশ্ন ৭: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) ত ভাৰতে বৌদ্ধিক সম্পত্তিৰ অধিকাৰ (TRIPS) সন্দৰ্ভত কি স্থিতি লৈছে? 

উত্তৰ: ভাৰতে জনস্বাস্থ্যৰ স্বাৰ্থত বিশেষকৈ জীৱনৰক্ষী ঔষধ আৰু মহামাৰীৰ ভেকচিনসমূহ যাতে দৰিদ্ৰ দেশবোৰে কম মূল্যত লাভ কৰিব পাৰে, তাৰ বাবে পেটেণ্ট আইন শিথিল কৰাৰ সপক্ষে যুক্তি দি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৮: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী কূটনীতিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ প্ৰধান প্ৰয়াস কি? 

উত্তৰ: ভাৰতে সমগ্ৰ বিশ্বতে সন্ত্ৰাসবাদৰ সংজ্ঞা নিৰূপণ কৰি তাক সমূলে বিনাশ কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘত এখন 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্ত্ৰাসবাদ সম্পৰ্কীয় ব্যাপক সন্মিলন' (CCIT) গ্ৰহণ কৰাৰ বাবে দীৰ্ঘদিন ধৰি হেঁচা প্ৰয়োগ কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৯: এশিয়ান ডেভেলপমেণ্ট বেংক (ADB) ৰ সৈতে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব কেনেকুৱা? 

উত্তৰ: ভাৰত হৈছে এ.ডি.বি.-ৰ চতুৰ্থ সৰ্ববৃহৎ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ। উত্তৰ-পূব ভাৰতকে ধৰি দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ পথ যোগাযোগ, বিদ্যুৎ পৰিবহণ আৰু নগৰীকৰণ প্ৰকল্পৰ বাবে এই বেংকে গুৰুত্বপূৰ্ণ পুঁজি যোগান ধৰে।

প্ৰশ্ন ১০: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাত প্ৰতি বছৰে উত্থাপন হোৱা 'যোগ দিৱস'ৰ গুৰুত্ব ভাৰতৰ বাবে কি? 

উত্তৰ: ভাৰতৰ উদ্যোগত ২১ জুন দিনটো 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱস' হিচাপে ৰাষ্ট্ৰসংঘই স্বীকৃতি দিয়ে। ই বিশ্ব দৰবাৰত ভাৰতৰ প্ৰাচীন সংস্কৃতি আৰু 'চফ্ট পাৱাৰ' (Soft Power) বা সাংস্কৃতিক কূটনীতিৰ এক অনন্য জয়।

প্ৰশ্ন ১১: গ্ৰীন ক্লাইমেট ফাণ্ড (Green Climate Fund - GCF) ৰ পৰা ভাৰতে কি ধৰণৰ আশা কৰে? 

উত্তৰ: ভাৰতে আশা কৰে যে উন্নত দেশসমূহে এই পুঁজিলৈ প্ৰতিশ্ৰুতি অনুসৰি ধন যোগান ধৰিব লাগে, যাতে ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশবোৰে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰিবলৈ সহজ চৰ্তত বিত্ত আৰু প্ৰযুক্তি লাভ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP) এ ভাৰতৰ সামাজিক ক্ষেত্ৰত কেনেকৈ সহায় কৰে? 

উত্তৰ: ইউ.এন.ডি.পি.-য়ে ভাৰত চৰকাৰৰ সৈতে মিলি দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলকৰণ, লিংগ সমতা স্থাপন, স্থানীয় প্ৰশাসনৰ দক্ষতা বৃদ্ধি আৰু বহনক্ষম জীৱিকা সৃষ্টিৰ বাবে কাৰিকৰী সহযোগিতা আগবঢ়ায়।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতে 'পঞ্চামৃত' (Panchamrit) বুলি কোৱা জলবায়ু লক্ষ্যৰ দুটা বিন্দু বৰ্ণনা কৰা। 

উত্তৰ: গ্লাছগো জলবায়ু সন্মিলনত (COP26) ভাৰতে ঘোষণা কৰা লক্ষ্যৰ দুটা হ’ল— ক) ২০৩০ চনৰ ভিতৰত দেশৰ অনা-জীৱাশ্ম শক্তিৰ ক্ষমতা ৫০০ গিগাবলৈ বৃদ্ধি কৰা আৰু খ) ২০৭০ চনৰ ভিতৰত 'নেট জিৰ’' (Net Zero) বা শূন্য কাৰ্বন নিৰ্গমনৰ স্তৰত উপনীত হোৱা।

প্ৰশ্ন ১৪: ব্ৰেটন উডছ প্ৰতিষ্ঠানদ্বয়ৰ অগণতান্ত্ৰিক গাঁথনিৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতৰ আপত্তি কি? 

উত্তৰ: বিশ্ব বেংক আৰু আই.এম.এফ.-ত আজিও উন্নত পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ (বিশেষকৈ আমেৰিকা আৰু ইউৰোপ) একচেটিয়া প্ৰভাৱ আছে। ভাৰতে দাবী কৰে যে উন্নয়নশীল বিশ্বৰ কণ্ঠস্বৰক সম মৰ্যাদা দিবলৈ ইয়াৰ পৰিচালনা সমিতিৰ ভোটাধিকাৰ ব্যৱস্থা গণতান্ত্ৰিক কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ১৫: বিশ্বজনীন মহামাৰী (যেনে COVID-19) ৰ সময়ত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মঞ্চত ভাৰতৰ ভূমিকা কেনে আছিল? 

উত্তৰ: ভাৰতে 'বসুধৈৱ কুটুম্বকম্' (সমগ্ৰ বিশ্বই এটা পৰিয়াল) নীতিৰে 'ভেকচিন মিত্ৰতা' (Vaccine Maitri) কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰি বিশ্বৰ বহুতো দুখীয়া দেশলৈ কোটি কোটি ভেকচিন আৰু ঔষধ যোগান ধৰি মানৱীয় কূটনীতিৰ পৰিচয় দিছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ (UNSC) স্থায়ী সদস্যপদৰ বাবে ভাৰতৰ দাবীৰ যুক্তিসংগততা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৪৫ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতিষ্ঠা কালৰে পৰা ভাৰত ইয়াৰ বহুপাক্ষিক কূটনীতিৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ আহিছে। একবিংশ শতিকাৰ গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আটাইতকৈ ক্ষমতাশালী অংগ 'নিৰাপত্তা পৰিষদ'ৰ স্থায়ী আসনৰ বাবে ভাৰতে দীৰ্ঘদিনৰে পৰা সবল দাবী উত্থাপন কৰি আহিছে। এই দাবীৰ আঁৰত থকা মূল যুক্তিসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• জনসাংখ্যিক আৰু গণতান্ত্ৰিক ভিত্তি: ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনবহুল দেশ আৰু ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ধৰ্মনিৰপেক্ষ গণতন্ত্ৰ। বিশ্বৰ এক বৃহৎ অংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা এখন দেশক নিৰাপত্তা পৰিষদৰ স্থায়ী সিদ্ধান্ত গ্ৰহণকাৰী প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিলে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰে গণতান্ত্ৰিক মৰ্যাদা ক্ষুন্ন হয়।

• শান্তিৰক্ষা অভিযানত অৱদান: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ইতিহাসত শান্তিৰক্ষা বাহিনীলৈ (UN Peacekeeping Forces) আটাইতকৈ বেছি সেনা আৰু আৰক্ষী পঠোৱা দেশসমূহৰ ভিতৰত ভাৰত অন্যতম। কোৰিয়া, কংগো, চোমালিয়া আৰু দক্ষিণ চুডানৰ দৰে অশান্ত জৰ্জৰ অঞ্চলত শান্তি ঘূৰাই আনিবলৈ ভাৰতীয় সেনাই দেখুওৱা পেশাদাৰীত্বই ভাৰতৰ বিশ্বজনীন দায়িত্ববোধ প্ৰমাণ কৰে।

• অৰ্থনৈতিক আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক উত্থান: বৰ্তমান বিশ্বৰ অন্যতম দ্ৰুতবেগী আৰু বৃহৎ অৰ্থনীতি হিচাপে ভাৰতে গোলকীয় বাণিজ্য আৰু প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে। ইয়াৰ উপৰি জি-২০ (G20) ৰ দৰে মঞ্চত ভাৰতৰ সফল নেতৃত্বই বিশ্বই ভাৰতক এক দায়িত্বশীল মহাশক্তি হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ ইংগিত দিয়ে।

• প্ৰতিনিধিত্বমূলক ক্ষমতা: বৰ্তমানৰ পাঁচখন স্থায়ী সদস্য ৰাষ্ট্ৰই (P5) দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ পুৰণি ভূ-ৰাজনীতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। আফ্ৰিকা, লেটিন আমেৰিকা আৰু উন্নয়নশীল এচিয়াৰ কণ্ঠস্বৰ স্বৰূপে ভাৰতৰ অন্তৰ্ভুক্তিয়ে নিৰাপত্তা পৰিষদক অধিক সৰ্বগ্ৰাহী আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ কৰি তুলিব।

প্ৰশ্ন ২: বিশ্ব বেংক (World Bank) আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুঁজি (IMF) ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানসমূহত উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাত ভাৰতৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ শেষৰ পিনে ১৯৪৪ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ব্ৰেটন উডছ সন্মিলনৰ জৰিয়তে জন্ম হোৱা বিশ্ব বেংক আৰু আই.এম.এফ.-ত পৰম্পৰাগতভাৱে পশ্চিমীয়া উন্নত দেশসমূহৰ অৰ্থনৈতিক আধিপত্য আছিল। ভাৰতে জন্মলগ্নৰে পৰা এই বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সৈতে জড়িত থাকিও উন্নয়নশীল আৰু দৰিদ্ৰ দেশসমূহৰ (Global South) স্বাৰ্থ ৰক্ষাত এক ব্যতিক্ৰমী কূটনীতি অৱলম্বন কৰি আহিছে:

• কোটা আৰু ভোটাধিকাৰ সংস্কাৰৰ দাবী: আই.এম.এফ.-ত থকা পুৰণি ভোটাধিকাৰ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতে সদায় মাত মাতি আহিছে। ভাৰতৰ নিৰন্তৰ হেঁচাৰ ফলত শেহতীয়া বৰ্ষবোৰত উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি 'কোটা সংস্কাৰ' কৰা হৈছে, যাৰ ফলত বিশ্ব বিত্তীয় নীতিত ভাৰতসহ অন্যান্য বিকাশশীল দেশৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পাইছে।

• উন্নয়নমুখী ঋণৰ সপক্ষে ওকালতি: বিশ্ব বেংকে যাতে কেৱল উন্নত দেশসমূহৰ বাণিজ্য-অনুকূল নীতি জাপি নিদি দি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শিক্ষা, জনস্বাস্থ্য, বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু গ্ৰাম্য আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ দৰে মানৱীয় প্ৰকল্পত সহজ চৰ্তত ঋণ প্ৰদান কৰে, তাৰ বাবে ভাৰতে নীতিগত হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে।

• বিকল্প বিত্তীয় মঞ্চ গঠন: পশ্চিমীয়া একচেটিয়া আধিপত্যৰ সমান্তৰালভাৱে এক নতুন ভাৰসাম্য আনিবলৈ ভাৰতে ব্ৰিকছ (BRICS) মিত্ৰতাৰ জৰিয়তে 'নতুন উন্নয়ন বেংক' (New Development Bank) আৰু 'এছিয়ান ইনফ্ৰাষ্ট্ৰাকচাৰ ইনভেষ্টমেণ্ট বেংক' (AIIB) ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠান গঠনত অগ্ৰণী ভূমিকা লৈছে। ইয়াৰ ফলত উন্নয়নশীল দেশসমূহে কঠোৰ চৰ্ত নোহোৱাকৈ উন্নয়নৰ বাবে পুঁজি লাভৰ বিকল্প সুযোগ পাইছে।

প্ৰশ্ন ৩: গোলকীয় জলবায়ু কূটনীতি আৰু ২০১৫ চনৰ পেৰিছ চুক্তিত ভাৰতৰ ভূমিকা আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বৰ্তমান সময়ৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ বহুপাক্ষিক কূটনৈতিক বিষয়। ভাৰতে গোলকীয় মঞ্চত পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন— এই দুয়োৰে মাজত এক সুন্দৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি নিজৰ নীতি তৈয়াৰ কৰিছে। বিশেষকৈ ২০১৫ চনৰ পেৰিছ জলবায়ু সন্মিলনত (COP21) ভাৰতৰ ভূমিকা আছিল অত্যন্ত সক্ৰিয় আৰু নেতৃত্বদায়ী:

• ঐতিহাসিক দায়িত্বৰ স্মৰণ: ভাৰতে স্পষ্ট কৰি দিছে যে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ বিগত দুশ বছৰৰ অনিয়ন্ত্ৰিত উদ্যোগীকৰণহে প্ৰধানকৈ দায়ী। গতিকে 'উমৈহতীয়া কিন্তু পৃথকীকৃত দায়িত্ব' (CBDR) নীতি অনুসৰি উন্নত দেশসমূহে উন্নয়নশীল দেশবোৰক জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে যুঁজিবলৈ বিত্তীয় সাহায্য আৰু সেউজ প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ কৰিব লাগিব।

• স্ব-নিৰ্ধাৰিত ৰাষ্ট্ৰীয় অৱদান (INDC): পেৰিছ চুক্তিৰ অংশ হিচাপে ভাৰতে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত নিজৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ (GDP) কাৰ্বন নিৰ্গমনৰ মাত্ৰা ২০০৫ চনৰ তুলনাত ৩৩ ৰ পৰা ৩৫ শতাংশলৈ হ্ৰাস কৰাৰ ঐতিহাসিক প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল আৰু সেই দিশত ভাৰতে ক্ষিপ্ৰতাৰে কাম কৰি আছে।

• নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সংকল্প: ভাৰতে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম) ওপৰত থকা নিৰ্ভৰশীলতা কমাই সৌৰ আৰু বায়ু শক্তিৰ উৎপাদন ব্যাপক হাৰত বৃদ্ধি কৰিছে। ইয়াৰ উজ্জ্বল উদাহৰণ হৈছে ভাৰত আৰু ফ্ৰান্সৰ যৌথ উদ্যোগত গঢ়ি উঠা 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সৌৰ মিত্ৰতা' (ISA), যিয়ে বিষুৱৰেখাৰ ওচৰৰ দেশসমূহক সৌৰ শক্তি ব্যৱহাৰত একত্ৰিত কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৪: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাত (WTO) খাদ্য সুৰক্ষা আৰু কৃষি ৰাজসাহায্যৰ (Subsidy) ক্ষেত্ৰত ভাৰতে গ্ৰহণ কৰা স্থিতি আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) ৰ মজিয়াত উন্নত আৰু উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ মাজত কৃষি নীতিক লৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি সংঘাত চলি আহিছে। এই বহুপাক্ষিক তৰ্কত ভাৰতে নিজৰ কোটি কোটি দৰিদ্ৰ কৃষক আৰু জনসাধাৰণৰ খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ এক অতি দৃঢ় আৰু ব্যতিক্ৰমী স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছে:

• ৰাজহুৱা খাদ্য মজুতকৰণৰ অধিকাৰ: ভাৰত চৰকাৰে কৃষকৰ পৰা ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্যত (MSP) ধান-ঘেঁহু ক্ৰয় কৰি দুখীয়া জনসাধাৰণক 'ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন'ৰ অধীনত অতি কম মূল্যত যোগান ধৰে। উন্নত দেশসমূহে (যেনে আমেৰিকা আৰু ইউৰোপীয় ইউনিয়ন) ইয়াক মুক্ত বাণিজ্যৰ পৰিপন্থী বুলি সমালোচনা কৰে। কিন্তু ভাৰতে স্পষ্টকৈ জনাই দিছে যে ই কোনো বাণিজ্যিক লাভৰ বাবে কৰা হোৱা নাই, বৰঞ্চ দেশৰ পৰা ক্ষুধা আৰু দৰিদ্ৰতা দূৰ কৰিবলৈহে কৰা হৈছে।

• 'পীচ ক্লজ' (Peace Clause) ৰ ব্যৱহাৰ: ২০১৩ চনৰ বালি (Bali) মন্ত্ৰী পৰ্যায়ৰ সন্মিলনত ভাৰতে এক কূটনৈতিক সফলতা অৰ্জন কৰে, যাক 'পীচ ক্লজ' বুলি জনা যায়। ইয়াৰ অধীনত ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহক খাদ্য সুৰক্ষা আঁচনিৰ বাবে ডব্লিউ.টি.অ’.-ৰ নিৰ্ধাৰিত ৰাজসাহায্যৰ সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ পিছতো কোনো আইনী শাস্তি বা বাধাৰ সন্মুখীন নোহোৱাৰ অন্তৰ্বর্তীকালীন সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছে।

• বৌদ্ধিক সম্পত্তি (TRIPS) আৰু ঔষধৰ সুলভতা: কেৱল কৃষিয়েই নহয়, ডব্লিউ.টি.অ’.-ৰ বৌদ্ধিক সম্পত্তিৰ কঠোৰ নিয়ম শিথিল কৰি দৰিদ্ৰ দেশসমূহৰ বাবে কম খৰচত জেনৰিক (Generic) জীৱনৰক্ষী ঔষধ প্ৰস্তুত কৰাৰ অধিকাৰৰ সপক্ষেও ভাৰতে সদায় শক্তিশালী ওকালতি কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৫: গ্লাছগো জলবায়ু সন্মিলনত (COP26) ঘোষিত ভাৰতৰ 'পঞ্চামৃত' (Panchamrit) কৌশল আৰু ইয়াৰ গোলকীয় তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ২০২১ চনত স্কটলেণ্ডৰ গ্লাছগো চহৰত অনুষ্ঠিত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তন সন্মিলনত (COP26) ভাৰতে বিশ্ব পৰিৱেশ কূটনীতিক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰে। ভাৰতৰ তৰফৰ পৰা গোলকীয় পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে পাঁচটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিশ্ৰুতি বা 'পঞ্চামৃত' নীতি ঘোষণা কৰা হয়। এই পাঁচটা অমৃত-সদৃশ লক্ষ্য হ’ল:

• অনা-জীৱাশ্ম শক্তি ক্ষমতা বৃদ্ধি: ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে নিজৰ অনা-জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (Non-fossil fuel) পৰা উৎপাদিত শক্তিৰ ক্ষমতা ৫০০ গিগাবলৈ (GW) বৃদ্ধি কৰিব।

• নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ অংশ: ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ সৰ্বমুঠ প্ৰয়োজনীয় শক্তিৰ ৫০ শতাংশ কেৱল সৌৰ, বায়ু আৰু জলবিদ্যুৎ আদি নবীকৰণযোগ্য উৎসৰ পৰা পূৰণ কৰা হ’ব।

• কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস: এতিয়াৰ পৰা ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে নিজৰ সামগ্ৰিক আনুমানিক কাৰ্বন নিৰ্গমনৰ পৰিমাণ ১ বিলিয়ন টন হ্ৰাস কৰিব।

• কাৰ্বন তীব্ৰতা হ্ৰাস: ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ কাৰ্বন তীব্ৰতা (Carbon intensity) ৪৫ শতাংশতকৈও কম কৰা হ’ব।

• নেট জিৰ’ (Net Zero) লক্ষ্য: আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘোষণাটো আছিল যে ২০৭০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে সম্পূৰ্ণভাৱে 'নেট জিৰ’' বা শূন্য কাৰ্বন নিৰ্গমনকাৰী দেশত পৰিণত হ’ব।

গোলকীয় তাৎপৰ্য: এই 'পঞ্চামৃত' ঘোষণাৰ দ্বাৰা ভাৰতে প্ৰমাণ কৰিলে যে ই কেৱল উন্নত দেশসমূহৰ ভুলৰ সমালোচনা কৰাতে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ ধৰিত্ৰী আইৰ সুৰক্ষাত নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰিবলৈও সমানেই প্ৰস্তুত। ইয়াৰ উপৰি ভাৰতে 'LiFE' (Lifestyle for Environment) অৰ্থাৎ পৰিৱেশৰ বাবে জীৱনশৈলীৰ এক গোলকীয় আহ্বান জনাইছে, যিয়ে অপৰিমিত উপভোক্তাবাদৰ সলনি প্ৰকৃতি-অনুকূল জীৱন ধাৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

Very Short Answer Questions (1 Mark Each) :

1. What is multilateral diplomacy?

Answer: Multilateral diplomacy is the process through which countries work together in international organizations to solve common global issues.

2. When did India become a member of the United Nations?

Answer: India became a founding member of the United Nations on 24 October 1945.

3. What is the main objective of the United Nations?

Answer: The main objective of the United Nations is to maintain international peace, security, and cooperation.

4. Name one United Nations agency in which India actively participates.

Answer: The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).

5. What does IMF stand for?

Answer: International Monetary Fund.

6. What is the primary function of the World Bank?

Answer: The World Bank provides financial and technical assistance for development projects.

7. What is climate change?

Answer: Climate change refers to long-term changes in Earth's climate caused mainly by human activities.

8. Which greenhouse gas is released in the largest quantity due to human activities?

Answer: Carbon dioxide (CO₂).

9. What is the Paris Agreement?

Answer: It is an international agreement aimed at limiting global warming and addressing climate change.

10. What is sustainable development?

Answer: Sustainable development means meeting present needs without harming the ability of future generations to meet their own needs.

11. What is India's role in UN peacekeeping missions?

Answer: India contributes troops and police personnel to United Nations peacekeeping operations.

12. Name one international financial institution of which India is a member.

Answer: The International Monetary Fund (IMF).

13. What is the purpose of international financial institutions?

Answer: They provide financial support, policy advice, and development assistance to member countries.

14. What is renewable energy?

Answer: Renewable energy is energy obtained from naturally replenishing sources such as solar and wind.

15. Why is international cooperation important for climate change?

Answer: Because climate change affects all countries and requires collective global action.

15 Short Answer Questions (2 Marks Each) :

1. Explain India's role in the United Nations.

Answer: India is a founding member of the United Nations and actively supports peacekeeping, sustainable development, human rights, and international cooperation through various UN bodies.

2. What are the main objectives of the United Nations?

Answer: The United Nations aims to maintain international peace and security, promote friendly relations among nations, protect human rights, and encourage economic and social development.

3. Why does India support UN peacekeeping operations?

Answer: India believes that peacekeeping helps prevent conflicts, protects civilians, and promotes global stability. It has contributed personnel to many UN missions.

4. What is the International Monetary Fund (IMF)?

Answer: The IMF is an international organization that promotes financial stability, provides loans during economic crises, and supports balanced global economic growth.

5. What is the role of the World Bank?

Answer: The World Bank provides financial assistance and expert guidance to developing countries for projects related to education, health, infrastructure, and poverty reduction.

6. How do international financial institutions help India?

Answer: They provide financial support, technical expertise, and policy advice for infrastructure, economic reforms, and sustainable development.

7. Define climate change and mention one major cause.

Answer: Climate change is the long-term alteration of global weather patterns. One major cause is the excessive emission of greenhouse gases from burning fossil fuels.

8. Why is climate change considered a global challenge?

Answer: Climate change affects every country through rising temperatures, extreme weather, and environmental degradation, requiring international cooperation.

9. What is India's approach to climate change?

Answer: India promotes renewable energy, sustainable development, energy efficiency, and international cooperation while balancing economic growth with environmental protection.

10. What is the importance of the Paris Agreement for India?

Answer: The Paris Agreement encourages India to reduce emissions, expand clean energy, and strengthen climate resilience while supporting sustainable development.

11. Mention two contributions of India to the United Nations.

Answer: India has contributed significantly to UN peacekeeping operations and actively participates in discussions on sustainable development and global security.

12. Why are international financial institutions important for developing countries?

Answer: They provide loans, technical assistance, and development support that help improve infrastructure, education, healthcare, and economic growth.

13. What is the relationship between economic development and climate change?

Answer: Economic development can increase emissions if not managed sustainably. Green development helps achieve growth while protecting the environment.

14. How does renewable energy help reduce climate change?

Answer: Renewable energy reduces dependence on fossil fuels, lowers greenhouse gas emissions, and supports a cleaner and more sustainable environment.

15. Why is multilateral diplomacy important for India?

Answer: Multilateral diplomacy enables India to cooperate with other countries, address global challenges, strengthen international partnerships, and protect its national interests through collective action.

5 Most Important Long Answer Questions (5 Marks Each) :

1. Explain India's role in the United Nations.

Answer: India is a founding member of the United Nations (UN) and has consistently supported international peace, security, and cooperation since 1945. It strongly believes in peaceful settlement of disputes, respect for sovereignty, and equality among nations. India has made significant contributions to UN peacekeeping missions by sending thousands of soldiers and police personnel to conflict-affected regions. It also actively participates in discussions on human rights, sustainable development, climate action, and global health. India supports reforms in the UN, especially the expansion of the Security Council, to make it more representative of today's world. As one of the world's largest democracies and a rapidly developing country, India works closely with UN agencies to achieve the Sustainable Development Goals (SDGs). Through active diplomacy and constructive engagement, India continues to strengthen the role of the United Nations in addressing global challenges.

2. Discuss India's relationship with International Financial Institutions.

Answer: India maintains strong relations with major international financial institutions such as the International Monetary Fund (IMF), the World Bank, and the Asian Development Bank (ADB). These institutions provide financial assistance, technical expertise, and policy advice for economic development. India has received support for projects in infrastructure, education, healthcare, agriculture, transport, and renewable energy. The IMF helps India maintain financial stability during economic challenges, while the World Bank finances development programmes aimed at reducing poverty and improving living standards. India is also an active participant in decision-making within these institutions and advocates reforms that give developing countries greater representation. By cooperating with international financial institutions, India strengthens economic growth, improves public services, and promotes sustainable development while maintaining its commitment to inclusive and balanced progress.

3. Explain India's approach towards climate change.

Answer: India considers climate change a major global challenge that requires collective international action. While focusing on economic development, India follows the principle of sustainable development by balancing growth with environmental protection. The country has expanded the use of renewable energy, especially solar and wind power, to reduce dependence on fossil fuels. India has also launched programmes for energy efficiency, forest conservation, and clean transportation. At international climate negotiations, India supports the principle of "Common but Differentiated Responsibilities," which recognises that developed countries have greater historical responsibility for greenhouse gas emissions. India is an active participant in the Paris Agreement and has committed to reducing the emissions intensity of its economy. Through domestic policies and international cooperation, India aims to promote clean energy, protect biodiversity, and contribute to global efforts against climate change.

4. Explain the importance of the United Nations in India's foreign policy.

Answer: The United Nations occupies a central place in India's foreign policy. India views the UN as the most important international organization for promoting peace, security, and cooperation among nations. Through the UN, India works to resolve international disputes peacefully, supports decolonization, promotes human rights, and encourages sustainable development. India has actively participated in UN peacekeeping operations and humanitarian missions across different regions of the world. The UN also provides India with a platform to express its views on global issues such as terrorism, climate change, poverty, and public health. India has consistently demanded reforms in the UN Security Council to ensure fair representation for developing countries. Participation in the United Nations strengthens India's international image and enables it to contribute constructively to global governance and international stability.

5. Discuss the importance of multilateral diplomacy for India.

Answer: Multilateral diplomacy is an essential part of India's foreign policy because it allows the country to cooperate with many nations through international organizations. It helps India address global challenges such as climate change, terrorism, economic development, health emergencies, and environmental protection. By participating in organizations like the United Nations, IMF, World Bank, and other international forums, India promotes peace, development, and international cooperation. Multilateral diplomacy also strengthens India's voice in global decision-making and helps protect its national interests. It encourages dialogue instead of conflict and supports rules-based international relations. Through active engagement in multilateral institutions, India builds partnerships, attracts development assistance, expands trade opportunities, and contributes to solving global problems. Thus, multilateral diplomacy plays a vital role in enhancing India's global influence and ensuring long-term national development.