​ ​​প্ৰদত্ত পাঠ্যক্ৰমৰ প্ৰথম গোটটো হ’ল "ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্মাণ" (Making of India's Foreign Policy)। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু ইয়াৰ বিবিধ কাৰকসমূহৰ অধ্যয়ন কৰা। ইয়াত প্ৰধানকৈ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ আদৰ্শ আৰু নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থাত ভাৰতৰ উদীয়মান ভূমিকা আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা আভ্যন্তৰীণ (অৰ্থনীতি, ভূগোল) আৰু বাহ্যিক (গোলকীয় ৰাজনীতি) নিৰ্ণায়ক কাৰকসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। শেষত, নীতি নিৰ্মাণ প্ৰক্ৰিয়াত জড়িত থকা প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি— যেনে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় (MEA), প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয় (PMO) আৰু ভাৰতীয় সংসদৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ 'নেহৰুবাদী পৰম্পৰা'ৰ মূল আধাৰটো কি আছিল?

উত্তৰ: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা এই পৰম্পৰাৰ মূল আধাৰ আছিল উপনিবেশবাদ বিৰোধিতা, বিশ্বশান্তি প্ৰতিষ্ঠা আৰু বিশ্বৰ মহাশক্তিৰ সংঘাতৰ পৰা আঁতৰত থাকি স্বতন্ত্ৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত 'গোষ্ঠীনিৰপেক্ষতা' (Non-Alignment) বুলিলে কি বুজি?

উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী শীতল যুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ বা ছোভিয়েট ইউনিয়ৰ কোনো এটা সামৰিক শিবিৰতে আনুষ্ঠানিকভাৱে যোগ নিদি নিজৰ সাৰ্বভৌম স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা স্থিতি।

প্ৰশ্ন ৩: নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থাত (New World Order) ভাৰতৰ বৈশ্বিক ভূমিকাৰ এক অন্যতম লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: এক মেৰুকেন্দ্ৰিক বা দ্বি-মেৰুকেন্দ্ৰিক বিশ্বৰ পৰিৱৰ্তে এখন বহু-মেৰুকেন্দ্ৰিক (Multipolar) বিশ্ব ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা য’ত ভাৰতৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ থাকে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণৰ এটা প্ৰধান আভ্যন্তৰীণ কাৰক উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু আভ্যন্তৰীণ সুৰক্ষা।

প্ৰশ্ন ৫: ভৌগোলিক অৱস্থিতিয়ে ভাৰতৰ বৈদেশিব নীতিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: ভাৰতৰ বিশাল ভূখণ্ড আৰু ইয়াৰ চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ (যেনে চীন আৰু পাকিস্তান) সৈতে থকা সীমান্তই দেশখনৰ প্ৰতিৰক্ষা আৰু আঞ্চলিক বৈদেশিক নীতিৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: MEA-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: Ministry of External Affairs (বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়)।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি কাৰ্যকৰী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনটো চৰকাৰী বিভাগ আটাইতকৈ সক্ৰিয় প্ৰতিষ্ঠান?

উত্তৰ: বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় (Ministry of External Affairs)।

প্ৰশ্ন ৮: PMO (প্রধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়) বৈদেশিক নীতি নিৰ্মাণত কিয় প্ৰভাৱশালী?

উত্তৰ: যিহেতু ভাৰতীয় সংসদীয় ব্যৱস্থাত বৈদেশিক নীতিৰ চুড়ান্ত সিদ্ধান্ত বহু পৰিমাণে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত গ্ৰহণ কৰা হয়, সেয়েহে PMO-ই নীতি নিৰ্ধাৰণত সমন্বয়ক আৰু কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰক হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি সংসদীয় অনুমোদনৰ বাবে ক’ত উত্থাপন কৰা হয়?

উত্তৰ: ভাৰতৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ সৰ্বোচ্চ বিধানমণ্ডল অৰ্থাৎ ভাৰতীয় সংসদত (Parliament)।

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত 'পঞ্চশীল' (Panchsheel) নীতি কোন দুখন দেশৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৫৪ চনত ভাৰত আৰু চীন দেশৰ মাজত এই ঐতিহাসিক চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: নীতি নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াত বৈদেশিক সচিবৰ (Foreign Secretary) ভূমিকা কি?

উত্তৰ: বৈদেশিক সচিব হ’ল বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ৰ প্ৰশাসনিক মুৰব্বী, যিয়ে চৰকাৰক কৌশলগত কূটনীতিৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

প্ৰশ্ন ১২: শীতল যুদ্ধৰ অৱসানৰ পিছত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বৈদেশিক নীতিৰ এটা ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা উদাৰীকৰণ, গোলকীকৰণ আৰু বজাৰকেন্দ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ সম্প্ৰসাৰণ।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত 'লুক ইষ্ট' (Look East) নীতিৰ আধুনিক ৰূপটো কি?

উত্তৰ: 'এক্ট ইষ্ট' (Act East) নীতি, যাৰ লক্ষ্য হৈছে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে সক্ৰিয় আৰু ক্ষিপ্ৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা।

প্ৰশ্ন ১৪: বৈদেশিক নীতিৰ বাহ্যিক কাৰক হিচাপে 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন'ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘ (United Nations), যাৰ নিয়ম-নীতি আৰু বৈশ্বিক সিদ্ধান্তই ভাৰতৰ কূটনীতিক প্ৰভাৱিত কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতৰ সংসদৰ কোনখন সমিতিয়ে বৈদেশিক পৰিক্ৰমাৰ ওপৰত চকু ৰাখে?

উত্তৰ: বৈদেশিক পৰিক্ৰমা সম্পৰ্কীয় সংসদীয় স্থায়ী কমিটি (Parliamentary Standing Committee on External Affairs)।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: নেহৰুবাদী পৰম্পৰাই ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্বক কেনেকৈ সুৰক্ষিত কৰিছিল?

উত্তৰ: নেহৰুবাদী পৰম্পৰাই কোনো এক নিৰ্দিষ্ট গোলকীয় শক্তিৰ হাতত দেশৰ বিদেশ নীতিক বিক্ৰী নকৰি স্বতন্ত্ৰ মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা দিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতে বিশ্বত নিজৰ এক সুকীয়া পৰিচয় আৰু মৰ্যাদা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থাত ভাৰতৰ 'কৌশলগত স্বতন্ত্ৰতা' (Strategic Autonomy) মানে কি?

উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল গোলকীয় ৰাজনীতিৰ জটিল পৰিস্থিতিৰ মাজতো ভাৰতে কোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় হেঁচাৰ বশৱৰ্তী নহৈ, কেৱল নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ আৰু প্ৰমূল্যৰ আধাৰত বৈদেশিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাৰ অধিকাৰ অক্ষুণ্ণ ৰখা।

প্ৰশ্ন ৩: আভ্যন্তৰীণ কাৰক হিচাপে ভাৰতৰ 'ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব'ই বৈদেশিক নীতিক কেনেকৈ গঢ় দিয়ে?

উত্তৰ: দেশৰ শাসকীয় দলৰ আদৰ্শ আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ব্যক্তিগত দূৰদৰ্শিতাই বৈদেশিক নীতিৰ গতি সলনি কৰিব পাৰে। যেনে, অটল বিহাৰী বাজপেয়ী বা নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ দিনত গ্ৰহণ কৰা সুৰক্ষা আৰু অৰ্থনৈতিক কূটনীতিৰ শৈলী নেহৰুৰ যুগৰ পৰা কিছু পৃথক আছিল।

প্ৰশ্ন ৪: বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত 'আভ্যন্তৰীণ কাৰক' আৰু 'বাহ্যিক কাৰক'ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহ দেশৰ ভিতৰৰ পৰা উদ্ভৱ হয় (যেনে- অৰ্থনীতি, বুৰঞ্জী আৰু জনগাঁথনি), আনহাতে বাহ্যিক কাৰকসমূহ গোলকীয় পৰিৱেশৰ পৰা আহে (যেনে- গোলকীয় শক্তিৰ সমীকৰণ, যুদ্ধ বা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন)।

প্ৰশ্ন ৫: বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে (MEA) নীতি নিৰ্ধাৰণত কেনে ভূমিকা পালন কৰে?

উত্তৰ: MEA-ই বিভিন্ন দেশৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰে, চৰকাৰৰ বাবে কূটনৈতিক খচৰা প্ৰস্তুত কৰে আৰু বিভিন্ন দেশত থকা ভাৰতীয় দূতাবাসসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ বৈদেশিক লক্ষ্যসমূহ বাস্তৱত ৰূপায়ণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: বৈদেশিক নীতিৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়ৰ (PMO) আধিপত্য বৃদ্ধি পোৱাৰ দুটা কাৰণ লিখা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, জাতীয় সুৰক্ষা আৰু জৰুৰীকালীন বৈশ্বিক সংকটৰ সময়ত ক্ষিপ্ৰ সিদ্ধান্ত ল’বলৈ PMO-ই পোনপটীয়া ভূমিকা লয়। দ্বিতীয়তে, ই বিভিন্ন মন্ত্ৰালয়ৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষী হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত সংসদৰ (Parliament) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী ক্ষমতা কি কি?

উত্তৰ: সংসদৰ মজিয়াত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি আৰু চৰকাৰৰ বিদেশ নীতিৰ ওপৰত বিতৰ্ক কৰিব পাৰি। তদুপৰি, বৈদেশিক পৰিক্ৰমাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ধনৰ বাজেট বা অনুদান সংসদৰ অনুমোদন অবিহনে পাছ হ’ব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত 'ইতিহাস আৰু সংস্কৃতি'য়ে কেনেধৰণৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰক হিচাপে কাম কৰে?

উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰাচীন সংস্কৃতি, যেনে— অহিংসা, বুদ্ধদেৱৰ দৰ্শন আৰু "বসুধৈৱ কুতুম্বকম্" (গোটেই বিশ্বখনেই এটা পৰিয়াল)—এই চিন্তাধাৰাই ভাৰতক বিশ্বৰ দৰবাৰত এক শান্তিপ্ৰিয় আৰু দায়িত্বশীল ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে উপস্থাপন কৰাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: চীন-ভাৰত সীমান্ত বিবাদে ভাৰতৰ বাহ্যিক সুৰক্ষা নীতি কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰে?

উত্তৰ: উত্তৰ-পূব আৰু লাডাখ সীমান্তত চীনৰ আক্ৰমণাত্মক স্থিতিৰ বাবে ভাৰতে নিজৰ সামৰিক আধুনিকীকৰণ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপে কোৱাড (QUAD)-ৰ দৰে শক্তিশালী বৈশ্বিক মঞ্চৰ সৈতে ভাৰতৰ অংশীদাৰিত্ব বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ১০: নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থাত ভাৰতৰ 'অৰ্থনৈতিক কূটনীতি' (Economic Diplomacy) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: বিদেশী বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰা, ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰা আৰু দেশৰ শক্তি সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশ আৰু ব্যৱসায়িক সংগঠনৰ সৈতে দ্বিপাক্ষিক বা বহুপাক্ষিক অৰ্থনৈতিক চুক্তি কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে অৰ্থনৈতিক কূটনীতি বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষা উপদেষ্টাৰ (NSA) ভূমিকা কি?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষা উপদেষ্টা (NSA) হ’ল প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ মুখ্য উপদেষ্টা, যিয়ে দেশৰ আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক সুৰক্ষা সংক্ৰান্তীয় গোপন তথা গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলসমূহ বিশ্লেষণ কৰি বৈদেশিক নীতিক সলনি বা পৰিচালিত কৰাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ভাৰতৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাত আঞ্চলিক দলসমূহে কেনেকৈ বৈদেশিক নীতি প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে? এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: সীমান্তৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহৰ আঞ্চলিক ৰাজনৈতিক দলে কেন্দ্ৰৰ বিদেশ নীতিত প্ৰভাৱ পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপে, পশ্চিম বংগ চৰকাৰৰ স্থিতিৰ বাবে বাংলাদেশৰ সৈতে তিস্তা নদীৰ পানী বণ্টন চুক্তি সম্পূৰ্ণ কৰাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে জটিলতাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৩: 'চফ্ট পাৱাৰ' (Soft Power) কি? ভাৰতৰ বিদেশ নীতিত ইয়াৰ এটা ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ নকৰি কোনো দেশৰ সংস্কৃতি, কলা, যোগ আৰু গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ জৰিয়তে আন দেশক আকৰ্ষিত কৰা ক্ষমতাই হৈছে চফ্ট পাৱাৰ। ভাৰতে ২১ জুন তাৰিখটোক "আন্তৰ্জাতিক যোগ দিৱস" হিচাপে বিশ্বজুৰি স্বীকৃতি দিয়াই নিজৰ চফ্ট পাৱাৰ প্ৰদৰ্শন কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১৪: ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পিছত ভাৰত-আমেৰিকা সম্পৰ্কৰ কেনে পৰিৱৰ্তন ঘটিল?

উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পিছত এক মেৰুকেন্দ্ৰিক বিশ্বত ভাৰতে নিজৰ অৰ্থনীতিৰ বাবে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক উন্নত কৰে। বৰ্তমান বাণিজ্য, প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন দেশ এক শক্তিশালী অংশীদাৰত পৰিণত হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াত থকা যিকোনো দুটা প্ৰত্যাহ্বান উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ১/ আমোলাতান্ত্ৰিক জটিলতাৰ বাবে কেতিয়াবা কূটনৈতিক সিদ্ধান্তসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাত পলম হয়।

২/ আভ্যন্তৰীণ অৰ্থনৈতিক সমস্যা আৰু বাহ্যিক সীমান্ত সুৰক্ষাৰ সংকটৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্মাণত 'নেহৰুবাদী পৰম্পৰা'ৰ (Nehruvian Tradition) ভূমিকা আৰু ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী কালছোৱাত দেশৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী তথা বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৰ আদৰ্শই বৈদেশিক নীতিৰ যি ভেটি স্থাপন কৰিছিল, তাকেই 'নেহৰুবাদী পৰম্পৰা' বুলি জনা যায়। এই পৰম্পৰাৰ মূল বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্বক তলত দিয়াধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• গোষ্ঠীনিৰপেক্ষতা (Non-Alignment): দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত সমগ্ৰ বিশ্ব যেতিয়া আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়ন—এই দুটা সামৰিক শিবিৰত বিভক্ত হৈ পৰিছিল, তেতিয়া নেহৰুৱে কোনো এটা গোটতে নোসোমাই এক স্বতন্ত্ৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল নৱ-স্বাধীন ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা কৰা।

• উপনিবেশবাদ আৰু বৰ্ণবৈষম্যবাদৰ বিৰোধিতা: এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ শোষিত ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ স্বাধীনতা আন্দোলনক সমৰ্থন কৰাটো এই নীতিৰ এক অন্যতম স্তম্ভ আছিল। দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ বৰ্ণবৈষম্য নীতিৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত জোৰদাৰ প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰিছিল।

• পঞ্চশীল নীতিৰ প্ৰয়োগ: ১৯৫৪ চনত চীনৰ সৈতে স্বাক্ষৰিত 'পঞ্চশীল' চুক্তিৰ জৰিয়তে শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান, ইজনে সিজনৰ ভূখণ্ডৰ প্ৰতি সন্মান আৰু অনা-আক্ৰমণৰ বাৰ্তা বিশ্বক দিছিল।

বৰ্তমানৰ প্ৰাসংগিকতা: যদিও শীতল যুদ্ধৰ সমাপ্তি ঘটিছে, তথাপিও বৰ্তমানৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ ৰক্ষা আৰু বিশ্বশান্তিৰ বাবে নেহৰুবাদী আদৰ্শৰ 'কৌশলগত স্বতন্ত্ৰতা' (Strategic Autonomy) এতিয়াও ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ মূল চালিকা শক্তি হৈ আছে।

প্ৰশ্ন ২: নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থাত (New World Order) ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ মুখ্য পৰিৱৰ্তন আৰু কৌশলসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতন আৰু গোলকীকৰণৰ ধুমুহাই বিশ্ব ৰাজনীতিলৈ এক অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তন আনিছিল, যাক 'নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থা' বুলি কোৱা হয়। এই সলনি হোৱা পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ ভাৰতে নিজৰ বৈদেশিক নীতিত কেইবাটাও কৌশলগত পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে:

• আদৰ্শবাদৰ পৰা বাস্তৱবাদলৈ (Idealism to Realism): পূৰ্বৰ কেৱল নৈতিকতা বা আদৰ্শবাদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতে বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দি ব্যৱহাৰিক কূটনীতি (Pragmatic Diplomacy) আৰম্ভ কৰিছে।

• বহুমুখী অংশীদাৰিত্ব (Multi-alignment): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট গোটৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতে এফালে আমেৰিকা আৰু জাপানৰ দৰে দেশৰ সৈতে 'কোৱাড' (QUAD) মঞ্চত সক্ৰিয় হৈছে, আনফালে ৰাছিয়া আৰু চীনৰ উপস্থিতি থকা 'ব্ৰিক্স' (BRICS) বা 'ছাংহাই সহযোগিতা সংস্থা' (SCO)-ৰ দৰে মঞ্চতো সমানে অংশ লৈছে।

• অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰযুক্তিগত কূটনীতি: নতুন বিশ্ব ব্যৱস্থাত ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰা, শক্তি সুৰক্ষা (Energy Security) নিশ্চিত কৰা আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ নেতৃত্ব লোৱা।

• আঞ্চলিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ: 'লুক ইষ্ট' নীতিক 'এক্ট ইষ্ট' (Act East) লৈ ৰূপান্তৰ কৰি দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে সুৰক্ষা আৰু সামুদ্ৰিক বাণিজ্য বৃদ্ধি কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত 'আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহৰ' (Domestic Determinants) প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: যিকোনো দেশৰ বৈদেশিক নীতি কেৱল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ঘটনাৱলীৰ দ্বাৰা নহয়, বৰঞ্চ দেশৰ ভিতৰৰ পৰিস্থিতিৰ দ্বাৰাও গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হয়। ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্মাণ কৰা প্ৰধান আভ্যন্তৰীণ কাৰকসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু ভূ-ৰাজনীতি: ভাৰতৰ ভৌগোলিক সীমা অত্যন্ত সংবেদনশীল। উত্তৰে চীন আৰু পশ্চিমে পাকিস্তানৰ দৰে আণৱিক শক্তিধৰ চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰ থকাৰ বাবে ভাৰতৰ সুৰক্ষা নীতি সদায় সজাগ থাকিবলগীয়া হয়। আনহাতে ভাৰত মহাসাগৰত থকা বিশাল উপকূলীয় অঞ্চলে সামুদ্ৰিক সুৰক্ষাক বিদেশ নীতিৰ এক অন্যতম অংগ কৰি তুলিছে।

• অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনীয়তা: এখন উন্নয়নশীল দেশ হিচাপে ভাৰতৰ অভ্যন্তৰত কোটি কোটি জনসাধাৰণৰ দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণ আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে অপৰিশোধিত তেল, প্ৰযুক্তি আৰু বিদেশী মূলধনৰ প্ৰয়োজন। এই আভ্যন্তৰীণ অৰ্থনৈতিক চাহিদাই ভাৰতক মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক ৰাখিবলৈ বাধ্য কৰে।

• ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব আৰু সুস্থিৰতা: দেশৰ শক্তিশালী আৰু একক সংখ্যাগৰিষ্ঠ চৰকাৰে বৈদেশিক নীতিত কঠিন আৰু সাহসিক সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে (যেনে- ১৯৯৮ চনৰ পোখৰান পাৰমাণৱিক পৰীক্ষা)। বিপৰীতে, মৰ্চা চৰকাৰৰ দিনত আঞ্চলিক দলসমূহৰ হেঁচাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে কেতিয়াবা স্বতন্ত্ৰ সিদ্ধান্ত লওঁতে জটিলতাৰ সন্মুখীন হয়।

• বুৰঞ্জী আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য: ভাৰতৰ শান্তিপ্ৰিয় ঐতিহ্য, মহাত্মা গান্ধীৰ অহিংসা নীতি আৰু 'বসুধৈৱ কুতুম্বকম্' (সমগ্ৰ বিশ্বই এক পৰিয়াল)-ৰ ভাৱধাৰাই দেশৰ বৈদেশিক নীতিৰ এক নৈতিক আধাৰ গঠন কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: বৈদেশিব পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় (MEA) আৰু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনিয়ে ভাৰতৰ বিদেশ নীতি কেনেকৈ পৰিচালনা কৰে? সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি কাৰ্যকৰী কৰা আৰু ইয়াৰ আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাৰ চৰকাৰী মেৰুদণ্ড হৈছে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় (Ministry of External Affairs - MEA)। ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী তলত দিয়াধৰণে সজোৱা হৈছে:

• ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক নেতৃত্ব: এই মন্ত্ৰালয়ৰ সৰ্বোচ্চ ৰাজনৈতিক মুৰব্বী হৈছে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী। তেওঁৰ তলত প্ৰশাসনিক মুৰব্বী হিচাপে থাকে 'বৈদেশিক সচিব' (Foreign Secretary), যিয়ে ভাৰতীয় বৈদেশিক সেৱা (IFS) বিষয়া আৰু সমগ্ৰ আমোলাতান্ত্ৰিক তন্ত্ৰটোক পৰিচালনা কৰে।

• বিশেষজ্ঞ বিভাগসমূহৰ উপস্থিতি (Divisions): MEA-ক কেইবাটাও বিভাগত ভগাই লোৱা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত কিছুমান ভৌগোলিক বিভাগ (যেনে— চুবুৰীয়া ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বাবে 'Border Countries Division') আৰু কিছুমান কাৰ্যভিত্তিক বিভাগ (যেনে— ৰাষ্ট্ৰসংঘ সম্পৰ্কীয় নীতিৰ বাবে 'UN Division', চাইবাৰ কূটনীতি, বা অৰ্থনৈতিক বিভাগ)।

• দূতালয় আৰু কনছুলেটসমূহ (Embassies and Consulates): বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশত থকা ভাৰতৰ উচ্চায়ুক্ত (High Commissions) আৰু দূতাবাসসমূহ হৈছে MEA-ৰ কাণ আৰু চকুস্বৰূপ। তেওঁলোকে সৰজমিন পৰিস্থিতি পৰ্যবেক্ষণ কৰি নতুন দিল্লীলৈ তথ্য প্ৰেৰণ কৰে আৰু চৰকাৰী নীতিসমূহ সেই দেশবোৰত ৰূপায়ণ কৰে।

• নীতি পৰিকল্পনা গোট (Policy Planning Division): এই গোটে কেৱল বৰ্তমানৰ বাবেই নহয়, ভৱিষ্যতে হ’ব পৰা গোলকীয় সংকট বা সুযোগসমূহৰ আগতীয়া গৱেষণা কৰি দীৰ্ঘম্যাদী কৌশল তৈয়াৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয় (PMO) আৰু সংসদৰ (Parliament) ভূমিকা তুলনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্মাণত কাৰ্যপালিকাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু অৰ্থাৎ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয় (PMO) আৰু সৰ্বোচ্চ বিধানমণ্ডল অৰ্থাৎ সংসদ (Parliament) দুয়োৰে ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিন্তু তেওঁলোকৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰ আৰু ক্ষমতাৰ মাজত ব্যাপক পাৰ্থক্য আছে।

Very Short Answer Questions (1 Mark Each)

1. What is foreign policy?

Answer: Foreign policy is a country's strategy for managing its relations with other nations and international organizations.

2. Who is known as the chief architect of India's foreign policy after Independence?

Answer: Jawaharlal Nehru.

3. In which year did India become independent?

Answer: 1947.

4. What is meant by the Nehruvian tradition?

Answer: It is India's early foreign policy based on peace, non-alignment, cooperation, and anti-colonialism.

5. What is the New World Order?

Answer: It refers to the international system that emerged after the end of the Cold War in 1991.

6. What are domestic determinants of foreign policy?

Answer: Domestic determinants are internal factors that influence a country's foreign policy.

7. Name one external determinant of India's foreign policy.

Answer: The international political environment.

8. What does MEA stand for?

Answer: Ministry of External Affairs.

9. What is the primary function of the Ministry of External Affairs?

Answer: It manages India's diplomatic relations with other countries.

10. What does PMO stand for?

Answer: Prime Minister's Office.

11. Who plays the leading role in India's foreign policy decisions?

Answer: The Prime Minister.

12. Which institution debates important foreign policy issues in India?

Answer: The Parliament.

13. What is policy formulation?

Answer: Policy formulation is the process of preparing and deciding government policies.

14. Why is geography important in foreign policy?

Answer: Geography affects a country's security, trade, and relations with neighbouring states.

15. What is diplomacy?

Answer: Diplomacy is the peaceful management of relations between countries.

Short Answer Questions (2 Marks Each) : 

1. Explain the meaning of India's foreign policy.

Answer: India's foreign policy refers to the principles and actions through which India conducts its relations with other countries. Its main objectives are national security, economic development, and peaceful international cooperation.

2. Write any two features of the Nehruvian tradition.

Answer: The Nehruvian tradition emphasized non-alignment and peaceful coexistence. It also supported decolonization and respect for the sovereignty of all nations.

3. Why is the year 1991 important in India's foreign policy?

Answer: In 1991, the Cold War ended and India introduced economic reforms. These changes encouraged India to build stronger global economic and strategic partnerships.

4. Mention any two domestic determinants of India's foreign policy.

Answer: Public opinion and economic conditions are important domestic determinants. Political leadership also plays a significant role.

5. Mention any two external determinants of India's foreign policy.

Answer: International security and relations with neighbouring countries are major external determinants. Global economic developments also influence policy decisions.

6. State two objectives of India's foreign policy.

Answer: India's foreign policy aims to protect national interests and promote international peace. It also seeks to strengthen economic cooperation.

7. Explain the role of the Ministry of External Affairs (MEA).

Answer: The MEA conducts diplomatic relations, negotiates international agreements, protects Indian citizens abroad, and represents India in global forums.

8. Explain the role of the Prime Minister's Office (PMO) in foreign policy.

Answer: The PMO coordinates important foreign policy decisions, advises the Prime Minister, and works closely with the MEA on international matters.

9. What role does Parliament play in foreign policy?

Answer: Parliament debates foreign policy issues, discusses international agreements, and ensures government accountability through questions and discussions.

10. Why are neighbouring countries important for India's foreign policy?

Answer: Good relations with neighbouring countries help maintain regional peace, improve trade, and strengthen national security.

11. What is the importance of diplomacy in international relations?

Answer: Diplomacy helps countries resolve disputes peacefully, develop friendly relations, and promote cooperation without using force.

12. How does economic development influence foreign policy?

Answer: Economic development encourages a country to expand trade, attract investment, and cooperate internationally for sustainable growth.

13. Explain the importance of national interest in foreign policy.

Answer: National interest guides foreign policy decisions by protecting a country's security, economic welfare, and sovereignty.

14. How has globalization influenced India's foreign policy?

Answer: Globalization has increased India's participation in international trade, technology, investment, and multilateral organizations.

15. Why is policy formulation important in foreign policy?

Answer: Policy formulation ensures that foreign policy decisions are carefully planned, coordinated, and aligned with national interests and international responsibilities.

5 Most Important Long Answer Questions : 

1. Explain the Evolution of India's Foreign Policy and the Nehruvian Tradition.

Answer: India's foreign policy has changed over time according to national needs and global developments. After independence in 1947, Prime Minister Jawaharlal Nehru laid the foundation of India's foreign policy. His approach, known as the Nehruvian Tradition, emphasized peace, non-alignment, anti-colonialism, international cooperation, and respect for the sovereignty of all nations. India avoided joining military alliances during the Cold War and instead followed the Non-Aligned Movement (NAM). It also promoted peaceful settlement of disputes through dialogue. After the Cold War ended in 1991, India adapted its foreign policy to meet new economic and strategic challenges. Economic liberalization increased trade and investment, while India strengthened relations with major powers such as the United States, Japan, Russia, and the European Union. India also became more active in regional organizations and global institutions.

Today, India's foreign policy aims to protect national security, promote economic growth, maintain strategic partnerships, and contribute to global peace while preserving its independent decision-making.

2. Discuss the Domestic and External Determinants of India's Foreign Policy.

Answer: India's foreign policy is influenced by both domestic and external determinants. Domestic determinants include political leadership, public opinion, economic development, constitutional values, national security, and geographical conditions. A stable government and a strong economy help India pursue effective foreign relations. Public expectations and national interests also influence important decisions. External determinants include the international political environment, relations with neighbouring countries, global economic trends, regional conflicts, international organizations, and the foreign policies of major powers. India's location between South Asia and the Indian Ocean makes regional security an important concern. Global challenges such as terrorism, climate change, energy security, and technological development also affect India's foreign policy. Good relations with neighbouring countries promote regional peace and economic cooperation.

Thus, India's foreign policy is shaped by a combination of internal priorities and changing international circumstances, ensuring that national interests remain protected.

3. Explain the Institutional Structure of Foreign Policy Formulation in India.

Answer: India's foreign policy is formulated through the combined efforts of several government institutions. The Prime Minister provides overall leadership and makes major foreign policy decisions. The Prime Minister's Office (PMO) coordinates policy implementation and advises the Prime Minister on international affairs. The Ministry of External Affairs (MEA) is the main department responsible for conducting diplomacy. It manages relations with foreign countries, negotiates treaties, protects Indian citizens abroad, and represents India in international organizations. The Parliament plays an important democratic role by discussing foreign policy issues, debating international agreements, and holding the government accountable through questions and discussions. Although Parliament does not directly conduct diplomacy, it influences policy through debate and oversight.

Together, the PMO, MEA, and Parliament ensure that India's foreign policy is carefully planned, democratically discussed, and effectively implemented in accordance with national interests.

4. Explain India's Foreign Policy in the New World Order.

Answer: The New World Order emerged after the end of the Cold War in 1991. During this period, India modified its foreign policy to respond to changing global realities. India adopted economic liberalization and expanded international trade, investment, and technological cooperation. It strengthened strategic partnerships with countries such as the United States, Japan, France, Russia, and Australia while maintaining friendly relations with developing nations. India became more active in organizations such as the United Nations, BRICS, G20, BIMSTEC, and the Shanghai Cooperation Organisation. It also focused on regional cooperation through the Neighbourhood First Policy and the Act East Policy. In addition to economic growth, India gives importance to combating terrorism, ensuring maritime security, promoting sustainable development, and addressing climate change.

Today, India's foreign policy seeks to balance national security, economic development, and global cooperation while maintaining strategic autonomy and an independent voice in world affairs.

5. Explain the Objectives and Importance of India's Foreign Policy.

Answer: India's foreign policy is designed to safeguard national interests and strengthen the country's position in the international community. Its major objectives are to protect national sovereignty and territorial integrity, maintain peaceful relations with other countries, promote economic growth through trade and investment, ensure national security, and support global peace and stability. India also encourages friendly relations with neighbouring countries and actively participates in international organizations to solve global challenges. It supports peaceful settlement of disputes, respect for international law, and cooperation in areas such as climate change, health, science, and technology.

An effective foreign policy helps India attract foreign investment, expand export markets, improve diplomatic relations, and increase its influence in global affairs. It also enables India to respond effectively to international crises and protect the interests of Indian citizens living abroad.