পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Lesson Summary) :
এই পাঠ্যসূচীখনত ঔপনিৱেশিক শাসনকালত অসমৰ পৰম্পৰাগত স্বাৱলম্বী অৰ্থনীতিৰ পৰা আধুনিক বজাৰকেন্দ্ৰিক অৰ্থনীতিলৈ হোৱা ৰূপান্তৰৰ এক বিস্তাৰিত চিত্ৰ প্ৰতিফলিত হৈছে। ব্ৰিটিছৰ দ্বাৰা পাইক প্ৰথাৰ বিলুপ্তি, মুদ্ৰাভিত্তিক উচ্চ ভূমি ৰাজহ নীতি আৰু আফু খেতিৰ চৰকাৰী একচেটীয়াকৰণে থলুৱা গ্ৰাম্য সমাজত তীব্ৰ ঋণগ্ৰস্ততাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। আনহাতে, ব্ৰিটিছ পুঁজিপতিসকলে চাহ, কয়লা আৰু খনিজ তেল উদ্যোগত বৃহৎ বিনিয়োগ কৰিছিল যদিও ইয়াৰ লাভাংশ লণ্ডনলৈ চালন হোৱাৰ বাবে স্থানীয় মূলধন গঠন হোৱা নাছিল। ৰেলপথ আৰু জল পৰিবহনৰ বিকাশে সম্পদ নিষ্কাশনৰ প্ৰক্ৰিয়া ক্ষিপ্ৰতৰ কৰাৰ লগতে ব্যাপক জনসংখ্যাৰ প্ৰব্ৰজন ঘটাইছিল। অৱশেষত, ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনে অসমক ভৌগোলিকভাৱে বিচ্ছিন্ন কৰি মৰাপাট খণ্ড আৰু সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিলৈ এক দীৰ্ঘম্যাদী বিপৰ্যয় কঢ়িয়াই আনিছিল।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ব্ৰিটিছ শাসনকালত অসমৰ পৰম্পৰাগত পাইক প্ৰথাৰ বিলুপ্তিয়ে ভূমি ব্যৱস্থাত কি প্ৰধান পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰ: পাইক প্ৰথাৰ অন্ত পেলাই ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অসমত এক মুদ্ৰাভিত্তিক পোনপটীয়া ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, য’ত শ্ৰমৰ সলনি নগদ ধনেৰে কৰ আদায় দিয়াটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ঔপনিৱেশিক শক্তিৰ দ্বাৰা ১৮৬০ চনত অসমত আফু খেতি (Opium Production) সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰকৃত কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ: থলুৱা কৃষকসকলক ব্যক্তিগতভাৱে আফু খেতি কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখি, চৰকাৰে চৰকাৰী আফু দোকানৰ জৰিয়তে এই ব্যৱসায় নিজৰ একচেটিয়া নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনি ৰাজহ বৃদ্ধি কৰিব বিচাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: চাহ বাগিচাসমূহৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে জাৰি কৰা ‘ৱেষ্ট লেণ্ড ৰুলচ’ (Waste Land Rules)ৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: অসমৰ পতিঅ’ বা ব্যৱহাৰ নোহোৱা ভূখণ্ডসমূহ অতি কম মূল্যত বা নামমাত্ৰ কৰত ব্ৰিটিছ চাহ পুঁজিপতিসকলক আবণ্টন দি চাহ উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটোৱা।
প্ৰশ্ন ৪: অসমত ঔপনিৱেশিক মূলধন বিনিয়োগৰ আটাইতকৈ লাভজনক আৰু প্ৰথম বৃহৎ উৎপাদনমুখী উদ্যোগটো কি আছিল?
উত্তৰ: অসমৰ চাহ উদ্যোগ (Plantation Industry)।
প্ৰশ্ন ৫: ১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালে উজনি অসমৰ মাকুম অঞ্চলত কোনটো খনিজ উদ্যোগত ব্ৰিটিছৰ বৃহৎ পুঁজি বিনিয়োগ হৈছিল?
উত্তৰ: কয়লা খনি উদ্যোগত (Mining Industry)।
প্ৰশ্ন ৬: ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীত নিয়মীয়া বাষ্পীয় জাহাজ (Steamer Service) চলাচল আৰম্ভ কৰাৰ মূল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ কি আছিল?
উত্তৰ: অসমৰ চাহ, কয়লা আৰু কেঁচা তেল কম সময়ৰ ভিতৰত কলকাতা বন্দৰলৈ ৰপ্তানি কৰা আৰু ব্ৰিটিছ উৎপাদিত সামগ্ৰী অসমৰ বজাৰলৈ অনা।
প্ৰশ্ন ৭: ১৮৮৫ চনত ডিব্ৰু-শদিয়া ৰেলপথ নিৰ্মাণৰ আঁৰত কোনটো প্ৰধান কোম্পানীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ আছিল?
উত্তৰ: ‘আসাম ৰেলৱে এণ্ড ট্ৰেডিং কোম্পানী’ (Assam Railway and Trading Company), যাৰ উদ্দেশ্য আছিল কয়লা আৰু কাঠৰ পৰিবহন সহজ কৰা।
প্ৰশ্ন ৮: ঔপনিৱেশিক কালত বংগৰ পৰা অসমলৈ অহা খেতিয়কসকলক কি বুলি জনা গৈছিল আৰু তেওঁলোকে কি খেতিৰ সূচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: তেওঁলোকক ‘প্ৰব্ৰজিত মৈমনসিঙীয়া কৃষক’ বুলি জনা গৈছিল আৰু তেওঁলোকে অসমৰ চৰ-চাপৰি অঞ্চলত ব্যাপকভাৱে মৰাপাট আৰু বৰো ধানৰ খেতি আৰম্ভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: চাহ বাগিচাৰ উৎপাদন চলাই নিবলৈ ব্ৰিটিছসকলে ভাৰতৰ অন্য প্ৰান্তৰ পৰা অনা শ্ৰমিকসকলক কি আইনৰ অধীনত অসমলৈ অনা হৈছিল?
উত্তৰ: ‘ইমিগ্ৰেছন এক্ট’ বা ঠিকাভিত্তিক চুক্তি (Indentured Labour System) ব্যৱস্থাৰ অধীনত।
প্ৰশ্ন ১০: ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনে অসমৰ চাহ উদ্যোগৰ পৰিবহন ব্যৱস্থাত কি হঠাত সংকট নমাই আনিছিল?
উত্তৰ: অসম আৰু কলকাতাৰ মাজত থকা পৰম্পৰাগত নদী আৰু ৰেলপথসমূহ পূব পাকিস্তানৰ (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ) অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ বাবে অসমৰ পৰিবহন সংযোগ সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে অসমৰ কৃষকৰ ওপৰত জাপি দিয়া উচ্চ ভূমি ৰাজহৰ প্ৰতিবাদত ১৮৯৪ চনত হোৱা ঐতিহাসিক কৃষক বিদ্ৰোহটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: পথৰুঘাটৰ ৰণ (পথৰুঘাটৰ কৃষক বিদ্ৰোহ)।
প্ৰশ্ন ১২: ব্ৰিটিছ পুঁজিপতিসকলে অসমৰ ক’ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে খনিজ তেলৰ সন্ধান পাই বাণিজ্যিকভাবে তৈলকূপ স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: ডিগবৈত।
প্ৰশ্ন ১৩: ঔপনিৱেশিক কালত অসমলৈ হোৱা জনসংখ্যাৰ প্ৰব্ৰজনে (In-migration) ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যাৰ গাঁথনিত কি প্ৰধান পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰ: ই অসমৰ ধৰ্মীয়, ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক গাঁথনিৰ বহুল পৰিৱৰ্তন ঘটোৱাৰ লগতে হাবি-বননি কাটি কৃষিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাইছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: দেশ বিভাজনৰ ঠিক পিছতে পূব পাকিস্তানৰ পৰা অসমলৈ অহা হিন্দু শৰণাৰ্থীসকলৰ সোঁতে অসম চৰকাৰৰ কোনটো বিভাগৰ ওপৰত আটাইতকৈ বেছি বিত্তীয় বোজা জাপি দিছিল?
উত্তৰ: সাহায্য আৰু সংস্থাপন (Relief and Rehabilitation) আৰু খাদ্য যোগান বিভাগৰ ওপৰত।
প্ৰশ্ন ১৫: ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাত অসমৰ থলুৱা কুটিৰ উদ্যোগসমূহ ধ্বংস হোৱাৰ মূল কাৰণটো কি আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছৰ সস্তা মিলৰ কাপোৰ আৰু ঔদ্যোগিক সামগ্ৰীৰ মুক্ত আমদানি, যাৰ সৈতে অসমৰ থলুৱা হাতেবুটীয়া শিল্পই প্ৰতিযোগিতাত টিকিব পৰা নাছিল।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ব্ৰিটিছৰ উচ্চ ভূমি ৰাজহ নীতিয়ে অসমৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত কেনেধৰণৰ ঋণগ্ৰস্ততাৰ (Indebtedness) সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত কেৱল নগদ টকাৰে ভূমি কৰ পৰিশোধ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিছিল। বানপানী বা শস্য নষ্ট হ’লেও কৰ ৰেহাই নিদিয়াৰ বাবে দৰিদ্ৰ কৃষকসকলে মাটি হেৰুওৱাৰ ভয়ত মাৰোৱাৰী কায়া বা থলুৱা মহাজনৰ পৰা উচ্চ সুতত ঋণ ল’বলগীয়া হৈছিল, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি ঋণৰ কবলত পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: আফু ব্যৱসায় ৰাজ্যই নিজৰ হাতলৈ লোৱাৰ ফলত অসমৰ সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ অৰ্থনৈতিক আৰু স্বাস্থ্যগত দিশত কি প্ৰভাৱ পৰিছিল?
উত্তৰ: চৰকাৰে আফুৰ মূল্য অত্যধিক বৃদ্ধি কৰাৰ ফলত আসক্ত থলুৱা লোকসকলে আফু কিনিবলৈ নিজৰ মাটি-সম্পত্তি পৰ্যন্ত বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত কৃষক সমাজ অৰ্থনৈতিকভাৱে দেউলীয়া হৈ পৰিছিল আৰু অত্যধিক কানি সেৱনৰ বাবে কৰ্মক্ষম জনসংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩: অসমৰ চাহ উদ্যোগত ব্ৰিটিছ ‘প্ৰফেচৰেল ক্যাপিটেল’ বা ঔপনিৱেশিক মূলধন বিনিয়োগৰ দুটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, এই মূলধনৰ সিংহভাগ লাভাংশ লণ্ডনলৈ ঘূৰি গৈছিল, যাৰ ফলত অসমত কোনো স্থানীয় মূলধন গঠন হোৱা নাছিল। দ্বিতীয়তে, এই উদ্যোগে থলুৱা শ্ৰমিকক সংস্থাপন নিদি বংগ, বিহাৰ আদিৰ পৰা সস্তা শ্ৰমিক আমদানি কৰি এক আছুতীয়া অৰ্থনৈতিক বৃত্ত তৈয়াৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ১৯ শতিকাত ব্ৰিটিছৰ অধীনত অসমত গঢ়ি উঠা খনি উদ্যোগসমূহ (Mining Industry) কেনেকৈ চাহ উদ্যোগৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰিছিল?
উত্তৰ: অসমৰ চাহ বাগিচাসমূহৰ যন্ত্ৰপাতি চলোৱা, চাহ গৰম কৰা আৰু ভাপ-জাহাজ তথা ৰেলৰ ইন্ধনৰ বাবে প্ৰচুৰ পৰিমাণে কয়লাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। মাকুম আৰু লিডুৰ খনিৰ পৰা উৎপাদিত কয়লাই এই অভাৱ পূৰণ কৰি চাহ ৰপ্তানি প্ৰক্ৰিয়া ক্ষিপ্ৰতৰ কৰি তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ঔপনিৱেশিক অসমত জল পৰিবহনৰ বিকাশে সামগ্ৰিক বাণিজ্য ব্যৱস্থা কেনেকৈ সলনি কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮৪৭ চনৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰত চলাচল কৰা ভাপ-জাহাজে অসমক পোনপটীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰৰ (কলকাতা বন্দৰৰ জৰিয়তে) সৈতে সংযোগ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত মৰাপাট, চাহ আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ বৃহৎ পৰিমাণৰ ৰপ্তানি সম্ভৱ হৈছিল আৰু আমদানি কৰা বিদেশী পণ্যই অসমৰ বজাৰ ভৰাই পেলাইছিল।
প্ৰশ্ন ৬: আসাম-বেঙ্গল ৰেলৱে (Assam-Bengal Railway) প্ৰকল্পৰ মূল অৰ্থনৈতিক লক্ষ্য কি আছিল?
উত্তৰ: এই ৰেলৱে প্ৰকল্পৰ মূল লক্ষ্য আছিল উজনি অসমৰ চাহ বাগিচা আৰু খনি অঞ্চলসমূহক পোনে পোনে চট্টগ্রাম বন্দৰৰ (বৰ্তমান বাংলাদেশত) সৈতে সংযোগ কৰা, যাতে কলকাতা বন্দৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰি কম খৰচত ব্ৰিটিছ সামগ্ৰী বিশ্ব বজাৰলৈ পঠিয়াব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ৭: ব্ৰিটিছ কালত হোৱা ‘জনসংখ্যাৰ প্ৰব্ৰজন’ (In-migration) কেনেকৈ অসমৰ পতিত ভূমি উন্নয়নৰ কাৰক হৈ পৰিছিল?
উত্তৰ: পূব বংগৰ পৰা অহা কঠোৰ পৰিশ্ৰমী খেতিয়কসকলে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বাৰিষা প্লাবিত জংঘল আৰু পতিত চৰ-চাপৰিসমূহ পৰিস্কাৰ কৰি কৃষিকাৰ্যৰ উপযোগী কৰি তুলিছিল। তেওঁলোকে অসমৰ মাটিত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বাণিজ্যিক ভিত্তিত মৰাপাট, মাহজাতীয় শস্য আৰু পাচলিৰ উৎপাদন ব্যাপক হাৰত বৃদ্ধি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: চাহ শ্ৰমিকসকলৰ অসমলৈ প্ৰব্ৰজনে অসমৰ জনগাঁথনি আৰু গ্ৰাম্য মজুৰিৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ (যেনে ছোটনাগপুৰ, উৰিষ্যা, 산থাল অঞ্চল) পৰা লাখ লাখ শ্ৰমিক অহাৰ ফলত অসমত এক বৃহৎ ‘চাহ জনগোষ্ঠী’ৰ সৃষ্টি হ’ল, যিয়ে অসমৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰিলে। কিন্তু তেওঁলোক বাগিচাৰ ভিতৰতে আৱদ্ধ থকা বাবে থলুৱা গ্ৰাম্য শ্ৰম বজাৰ আৰু মজুৰিৰ হাৰত ইয়াৰ কোনো ধনাত্মক প্ৰভাৱ পৰা নাছিল।
প্ৰশ্ন ৯: দেশ বিভাজনৰ (Shock of Partition) ফলত অসমৰ ‘ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা’ই কেনেকৈ অৰ্থনৈতিক ক্ষতি সাধন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৭ চনৰ বিভাজনে অসমক বাকী ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা প্ৰায় বিচ্ছিন্ন কৰি পেলালে আৰু অসম কেৱল এক ঠেক ‘শিলিগুৰি কৰিডৰ’ বা কুকুৰাৰ ডিঙিৰ দৰে অংশৰে (Chicken's Neck) ভাৰতৰ সৈতে সংলগ্ন হৈ থাকিল। ইয়াৰ ফলত পৰিবহন ব্যয় কেইবা গুণো বৃদ্ধি পালে আৰু অসমৰ সামগ্ৰীৰ বজাৰ মূল্য কমি গ’ল।
প্ৰশ্ন ১০: দেশ বিভাজনে অসমৰ মৰাপাট খণ্ডৰ (Jute Sector) ওপৰত কি বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: বিভাজনৰ ফলত অসমৰ মৰাপাট উৎপাদনকাৰী জিলাসমূহ (যেনে নগাঁও, গোৱালপাৰা) ভাৰতত থাকিল, কিন্তু সেই কেঁচা মৰাপাট সংসাধন কৰা কলসমূহ আৰু মূল বজাৰখন পশ্চিম বংগত ৰৈ গ’ল। মাজৰ পৰিবহন পথটো পূব পাকিস্তানে আগুৰি ধৰাৰ বাবে অসমৰ মৰাপাট খেতিয়কসকলে উচিত মূল্যৰ পৰা বঞ্চিত হ’বলগীয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে চাহ বাগিচাক উৎসাহিত কৰিবলৈ থলুৱা ধান খেতিৰ ওপৰত কিয় উচ্চ কৰ লগাইছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছসকলে বিচাৰিছিল যাতে থলুৱা কৃষকসকলে পৰম্পৰাগত ধান খেতি এৰি চাহ বাগিচাত শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। ধান খেতিৰ ওপৰত উচ্চ কৰ লগালে কৃষকসকল অৰ্থনৈতিক নাটনিৰ সন্মুখীন হ’ব আৰু বাধ্য হৈ চাহ বাগিচাত কাম কৰিব— এইটোৱেই আছিল তেওঁলোকৰ পৰিকল্পনা (যদিও থলুৱা লোকে চাহ বাগিচাত কাম কৰা নাছিল)।
প্ৰশ্ন ১২: ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিত অসমৰ ‘কেঁচা সামগ্ৰীৰ যোগানকাৰী’ (Raw Material Supplier) ভূমিকা কেনে আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছে অসমক কেৱল এখন উপনিবেশ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যেখানৰ পৰা চাহ, ক্ৰুড অইল (কেঁচা তেল), কয়লা আৰু কাঠৰ দৰে মূল্যৱান প্ৰাকৃতিক সম্পদ অতি কম মূল্যত ব্ৰিটেইন বা কলকাতাৰ কাৰখানালৈ পঠোৱা হৈছিল আৰু তাৰ বিনিময়ত অসমক তৈয়াৰী সামগ্ৰীৰ বজাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ১৯ শতিকাৰ শেষভাগত অসমত হোৱা প্ৰব্ৰজনে চৰকাৰী ৰাজহ বৃদ্ধিত কেনেকৈ সহায় কৰিছিল?
উত্তৰ: পূব বংগৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজিত কৃষকসকলে লাখ লাখ হেক্টৰ পতিত মাটি চহাই তাত খেতি কৰিবলৈ লৈছিল। যিহেতু তেওঁলোকে নতুন ভূমি হাতত লৈছিল, ব্ৰিটিছ চৰকাৰে সেই ভূমিক কৰৰ আওতালৈ আনিছিল, যাৰ ফলত চৰকাৰৰ কৃষি ভূমি ৰাজহ আৰু মৰাপাট ৰপ্তানিৰ পৰা পোৱা শুল্ক বহুত বৃদ্ধি পাইছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনে অসমৰ শৰণাৰ্থী সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰি ৰাজ্যখনৰ সম্পদৰ ওপৰত কেনে চাপ সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰ: দেশ বিভাজনৰ ফলত পূব পাকিস্তানৰ পৰা লাখ লাখ ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু শৰণাৰ্থী অসমলৈ পলাই আহে। ইয়াৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ সীমিত খাদ্য শস্য, বাসস্থান আৰু স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ ওপৰত তীব্ৰ নাটনিৰ সৃষ্টি হয় আৰু চৰকাৰী পুঁজি উন্নয়নমূলক কামৰ পৰা আঁতৰাই শৰণাৰ্থী সাহাৰ্য শিবিৰত খৰচ কৰিবলগীয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: ব্ৰিটিছৰ ৰেলৱে বিকাশে অসমৰ থলুৱা ব্যৱসায়ী বা ‘কেয়া’ (মাৰোৱাৰী) সকলৰ মাজত কেনেধৰণৰ অৰ্থনৈতিক ধাৰা সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰ: ৰেলপথৰ সম্প্ৰসাৰণে থলুৱা অসমীয়া ব্যৱসায়ী গঢ়ি উঠাত সহায় কৰাৰ পৰিৱৰ্তে মাৰোৱাৰী বা বহিৰাগত ব্যৱসায়ীসকলক বেছি সুবিধা দিছিল। তেওঁলোকে ৰেলৰ জৰিয়তে গাঁৱৰ ভিতৰৰ পৰা কম মূল্যত সৰিয়হ, ধান আদি কিনি লৈ গৈছিল আৰু চহৰৰ পৰা নিমখ, কেৰাচিন আৰু ব্ৰিটিছ কাপোৰ আনি গাঁৱত বিক্ৰী কৰি লাভৰ টকা বহিঃৰাজ্যলৈ পঠিয়াইছিল।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ব্ৰিটিছ শাসনকালত অসমত পাইক প্ৰথাৰ বিলুপ্তি আৰু মুদ্ৰাভিত্তিক ভূমি ৰাজহ নীতিৰ প্ৰৱৰ্তনে থলুৱা গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত কিদৰে এক সুদূৰপ্ৰসাৰী গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন আনিছিল? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আহোম শাসনৰ সময়ত অসমৰ অৰ্থনীতি আছিল মূলতঃ আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু অনা-মুদ্ৰাভিত্তিক, য’ত ‘পাইক প্ৰথা’ৰ জৰিয়তে শাৰীৰিক শ্ৰমৰ বিনিময়ত ভূমি আবণ্টন দিয়া হৈছিল। কিন্তু ১৮২৬ চনৰ য়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পিছত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে অসমৰ প্ৰশাসন নিজৰ হাতলৈ লৈ এই পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণৰূপে উৎখাত কৰে। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত কেইবাটাও প্ৰধান পৰিৱৰ্তন আহে:
১/ মুদ্ৰাকৰণ (Monetization): ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে শাৰীৰিক শ্ৰম বা উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ সলনি কেৱল ‘নগদ টকা’ বা মুদ্ৰাৰে ভূমি ৰাজহ পৰিশোধ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰে। ইয়াৰ ফলত বিনিময় প্ৰথাৰ অন্ত পৰে আৰু কৃষকে নিজৰ উৎপাদিত শস্য বজাৰত বিক্ৰী কৰি নগদ ধন সংগ্ৰহ কৰিবলগীয়া পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়।
২/ ৰাজহৰ হাৰ বৃদ্ধি আৰু শোষণ: ব্ৰিটিছে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ভূমি জৰীপ কৰি খেতিমাটিৰ ওপৰত অত্যধিক কৰ আৰোপ কৰে। বানপানী, মহামাৰী বা শস্য নষ্ট হ’লেও কৰ ৰেহাই দিয়াৰ কোনো ব্যৱস্থা নাছিল।
৩/ গ্ৰাম্য ঋণগ্ৰস্ততাৰ উত্থান: নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত নগদ ৰাজহ জমা দিব নোৱাৰিলে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে মাটি কাঢ়ি নিয়াৰ আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল। নিজৰ ওপৰপুৰুষৰ ভেটি ৰক্ষা কৰিবলৈ দৰিদ্ৰ কৃষকসকলে মাৰোৱাৰী ব্যৱসায়ী (কায়া) বা স্থানীয় ধনী মহাজনৰ ওচৰত শৰণাপন্ন হ’বলগীয়া হৈছিল। এই মহাজনসকলে উচ্চ সুতৰ বিনিময়ত ঋণ দি কৃষকসকলক আজীৱন ঋণৰ জালত আৱদ্ধ কৰি পেলাইছিল।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, পাইক প্ৰথাৰ অৱসান আৰু ব্ৰিটিছৰ কঠোৰ ভূমি নীতিয়ে অসমৰ পৰম্পৰাগত সমাজখনক শোষণভিত্তিক ঔপনিৱেশিক পুঁজিবাদৰ দাস কৰি তুলিছিল, যাৰ ফলত স্বাৱলম্বী গ্ৰাম্য সমাজখন দৰিদ্ৰতালৈ ঠেলি দিয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ১৮৬০ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অসমত আফু খেতি (Opium Cultivation) নিষিদ্ধ কৰাৰ আঁৰৰ প্ৰকৃত অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য কি আছিল? ইয়াৰ ফলস্বৰূপে থলুৱা কৃষক সমাজ কেনেদৰে প্ৰভাৱিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯ শতিকাৰ মাজভাগত অসমত কানি বা আফুৰ আসক্তি এক ভয়াৱহ ব্যাধিত পৰিণত হৈছিল। ১৮৬০ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে থলুৱা কৃষকৰ দ্বাৰা কৰা আফু খেতি আইনগতভাৱে নিষিদ্ধ কৰে। বাহ্যিকভাৱে ইয়াক মানৱতাবাদী বা সংস্কাৰমুখী পদক্ষেপ যেন লাগিলেও, ইয়াৰ আঁৰত ব্ৰিটিছৰ গভীৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ লুকাই আছিল:
১/ চৰকাৰী একচেটীয়া ব্যৱসায় (State Monopoly): থলুৱা খেতি নিষিদ্ধ কৰাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কানিৰ ব্যৱসায় চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণলৈ অনা। ব্ৰিটিছে চৰকাৰী ‘মহল’ বা দোকানৰ জৰিয়তে গ্ৰেট ব্ৰিটেইনৰ অধীনস্থ বিহাৰ আৰু বাৰাণসীৰ পৰা আমদানি কৰা চৰকাৰী কানি উচ্চ মূল্যত বিক্ৰী কৰিবলৈ লয়, যাৰ ফলত চৰকাৰৰ আবকাৰী ৰাজহ (Excise Revenue) বহুত বৃদ্ধি পায়।
২/ শ্ৰমিকৰ যোগান নিশ্চিত কৰা: কানিৰ অত্যাধিক আসক্তিয়ে অসমৰ থলুৱা লোকসকলক এলেহুৱা আৰু অনা-কৰ্মক্ষম কৰি তুলিছিল। ব্ৰিটিছ চাহ পুঁজিপতিসকলে ভাবিছিল যে ব্যক্তিগত খেতি বন্ধ হ’লে কানিয়া লোকসকলে ধনৰ অভাৱত বাধ্য হৈ চাহ বাগিচাসমূহত সস্তা শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিব।
৩/ কৃষক সমাজৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ: খেতি নিষিদ্ধ হ’লেও থলুৱা লোকসকলৰ আসক্তি কমা নাছিল। ফলত চৰকাৰী দোকানৰ পৰা চৰা দামত কানি কিনিবলৈ গৈ কৃষকসকলে ঘৰৰ গৰু-ম’হ, ঘৰুৱা সা-সম্পত্তি আৰু খেতিৰ মাটি পৰ্যন্ত বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হৈছিল।
এইদৰে, এই নিষেধাজ্ঞাই আসক্তি দূৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে অসমৰ কৃষক সমাজক অধিক দেউলীয়া আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ কোষাগাৰক অধিক ধনী কৰি তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ১৯ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ব্ৰিটিছ পুঁজিৰ দ্বাৰা অসমত গঢ়ি উঠা চাহ উদ্যোগৰ (Tea Industry) চৰিত্ৰ বিশ্লেষণ কৰা। এই উদ্যোগে অসমত স্থানীয় মূলধন গঠন কৰাত কিয় ব্যৰ্থ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৮৩৯ চনত ‘আসাম কোম্পানী’ গঠনৰ জৰিয়তে অসমত ব্যৱসায়িক ভিত্তিত চাহ উৎপাদনৰ সূচনা হয়। ১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অতি কম মূল্যত ভূমি আবণ্টন দিয়া ‘ৱেষ্ট লেণ্ড ৰুলচ’ (Waste Land Rules)ৰ অধীনত ব্ৰিটিছ পুঁজিপতিসকলক অসমৰ লাখ লাখ একৰ মাটি গতাই দিয়ে। এই চাহ উদ্যোগৰ চৰিত্ৰ আছিল সম্পূৰ্ণভাৱে ঔপনিৱেশিক আৰু বহিৰ্মুখী:
১/ এনক্লেভ অৰ্থনীতি (Enclave Economy): ব্ৰিটিছ চাহ বাগিচাসমূহে অসমৰ অভ্যন্তৰত থাকিও এক সুকীয়া অৰ্থনৈতিক বৃত্ত তৈয়াৰ কৰিছিল, যাৰ সৈতে থলুৱা অৰ্থনীতিৰ কোনো সজীৱ সংযোগ নাছিল। চাহ উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় যন্ত্ৰপাতি লণ্ডন বা কলকাতাৰ পৰা অনা হৈছিল আৰু উৎপাদিত চাহ পোনে পোনে ব্ৰিটেইনৰ বজাৰলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।
২/ বহিৰাগত শ্ৰমিকৰ ব্যৱহাৰ: থলুৱা অসমীয়া কৃষকে নিজৰ স্বাধীন জীৱন ধাৰণৰ বাবে বাগিচাত কাম কৰিবলৈ অমান্তি হৈছিল। গতিকে ব্ৰিটিছে চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আইনৰ (Indentured Labour Act) সহায়ত বংগ, বিহাৰ, উৰিষ্যা আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰ পৰা সস্তা শ্ৰমিক আমদানি কৰিছিল।
৩/ স্থানীয় মূলধন গঠনত ব্যৰ্থতাৰ কাৰণ: চাহ উদ্যোগৰ পৰা হোৱা বিপুল লাভ বা মুনাফাৰ সমগ্ৰ অংশই ব্ৰিটেইনলৈ ঘূৰি গৈছিল (Drain of Wealth)। এই লাভৰ ধন অসমৰ আন কোনো উদ্যোগ বা কৃষি উন্নয়নত পুনৰ বিনিয়োগ কৰা হোৱা নাছিল। তদুপৰি, শ্ৰমিকসকলক যি নূন্যতম মজুৰি দিয়া হৈছিল, সেয়া অতি সামান্য হোৱাৰ বাবে স্থানীয় বজাৰত ক্ৰয় ক্ষমতা বৃদ্ধি পোৱা নাছিল।
গতিকে, অসমৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি চাহ উদ্যোগে ব্ৰিটিছ পুঁজিপতিসকলক বিশ্বৰ ভিতৰতে চহকী কৰি তুলিছিল যদিও ই স্থানীয়ভাৱে কোনো উদ্যোগীকৰণ বা মূলধন সৃষ্টি কৰিব পৰা নাছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ঔপনিৱেশিক অসমত ৰেলৱে আৰু ভাপ-জাহাজ (Steamer) পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ বিকাশে ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনৈতিক ভূচিত্ৰ কেনেদৰে সলনি কৰিছিল? ইয়াৰ মূল উপভোক্তা কোন আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ শাসনৰ পূৰ্বে অসমৰ পৰিবহন ব্যৱস্থা কেৱল ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আৰু কেঁচা আলিবাটৰ মাজতে আৱদ্ধ আছিল, যি বাণিজ্যৰ বাবে পৰ্যাপ্ত নাছিল। ১৯ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা ব্ৰিটিছে নিজৰ বাণিজ্যিক স্বাৰ্থত অসমত আধুনিক পৰিবহনৰ সূচনা কৰে। ১৮৪৭ চনত নিয়মীয়া বাষ্পীয় জাহাজ (Steamer) আৰু ১৮৮০ৰ দশকত ডিব্ৰু-শদিয়া তথা আসাম-বেঙ্গল ৰেলৱে প্ৰকল্পৰ শুভাৰম্ভ কৰা হয়।
অৰ্থনৈতিক ভূচিত্ৰৰ পৰিৱৰ্তন:
১/ দ্ৰুত সম্পদ নিষ্কাশন: ৰেল আৰু ভাপ-জাহাজে উজনি অসমৰ ভিতৰুৱা অঞ্চলসমূহক কলকাতা আৰু চট্টগ্রাম বন্দৰৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত চাহ, কয়লা, খনিজ তেল আৰু কাঠ অতি কম সময়ৰ ভিতৰত বিশ্ব বজাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰাটো সম্ভৱ হৈ পৰিছিল।
২/ বজাৰৰ সম্প্ৰসাৰণ: ব্ৰিটেইনৰ মিলত উৎপাদিত সস্তা কাপোৰ, লোহা আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী অসমৰ চুকে-কোণে থকা বজাৰসমূহত উপলব্ধ হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত থলুৱা হস্তশিল্প আৰু কুটিৰ উদ্যোগ চিৰদিনৰ বাবে ধ্বংস হৈছিল।
৩/ নতুন চহৰৰ উত্থান: ৰেলৱে জংচন আৰু ষ্টিমাৰ ঘাটসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি টিংসুকিয়া, মাকুম, লামডিং আৰু বদৰপুৰৰ দৰে নতুন বাণিজ্যিক চহৰৰ সৃষ্টি হৈছিল।
মূল উপভোক্তা: এই আধুনিক পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ মূল উপভোক্তা বা লাভান্বিত পক্ষ থলুৱা অসমীয়া সমাজ নাছিল। ইয়াৰ শতকৰা ৯০ ভাগ সুবিধা ভোগ কৰিছিল ব্ৰিটিছ চাহ কোম্পানী, খনি মালিক আৰু মাকুম-ডিগবৈত সক্ৰিয় থকা ‘আসাম ৰেলৱে এণ্ড ট্ৰেডিং কোম্পানী’য়ে। স্থানীয় মানুহে কেৱল যাত্ৰীবাহী ৰেলৰ সীমিত সুবিধা পাইছিল, কিন্তু সামগ্ৰিকভাৱে ই ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদৰ অৰ্থনৈতিক শোষণৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী হাতিয়াৰহে আছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনে (Partition of India) অসমৰ অৰ্থনীতিত কিদৰে এক তীব্ৰ মোক্ষম আঘাত হানিছিল? ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা আৰু মৰাপাট খণ্ডৰ বিপৰ্যয়ৰ বিশেষ প্ৰসংগত আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৪৭ চনৰ আগষ্ট মাহত দেশ বিভাজন আৰু পাকিস্তান (পূব পাকিস্তান) গঠনৰ সিদ্ধান্তই অসমৰ অৰ্থনীতিলৈ এক অভূতপূৰ্ব ধুমুহা কঢ়িয়াই আনিছিল। ৰাজনৈতিকভাৱে দেশ স্বাধীন হ’লেও অৰ্থনৈতিকভাৱে অসম এক বিশাল সংকটৰ গ্ৰাসত পৰিছিল, যাৰ মূল কাৰণসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:
১/ ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা (Geographical Isolation): বিভাজনৰ ফলত অসমৰ চৌপাশে থকা প্ৰাকৃতিক বাণিজ্য পথসমূহ (পূব বংগৰ মাজেৰে যোৱা নদী আৰু ৰেলপথ) হঠাতে বিদেশী ভূখণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ পৰে। ফলত অসম বাকী ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা প্ৰায় বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে আৰু কেৱল মাত্ৰ ২২ কিলোমিটাৰ বহল এক ঠেক ভূমিখণ্ড— ‘শিলিগুৰি কৰিডৰ’ (Chicken's Neck)ৰ দ্বাৰা ভাৰতৰ সৈতে যুক্ত হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত অসমৰ পৰা পণ্য পৰিবহনৰ খৰচ অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পায়।
২/ মৰাপাট খণ্ডৰ বিপৰ্যয় (Jute Sector Crisis): ঔপনিৱেশিক কালত অবিভক্ত বংগ আৰু অসমৰ গোৱালপাৰা, নগাঁও জিলা আছিল বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ মৰাপাট উৎপাদনকাৰী অঞ্চল। কিন্তু দেশ বিভাজনৰ পিছত কেঁচা মৰাপাট উৎপাদন কৰা কৃষিমুখী জিলাসমূহ অসমত (ভাৰতত) ৰৈ গ’ল, আনহাতে সেই মৰাপাট সংসাধন কৰা কলসমূহ (Jute Mills) আৰু মুখ্য বাণিজ্য কেন্দ্ৰসমূহ পূব পাকিস্তান তথা পশ্চিম বংগত ৰৈ গ’ল। পথ বন্ধ হোৱাৰ বাবে অসমৰ মৰাপাট খেতিয়কসকলে নিজৰ উৎপাদিত শস্যৰ উচিত মূল্য হেৰুৱাই এক ডাঙৰ অৰ্থনৈতিক লোকচানৰ সন্মুখীন হয়।
৩/ শৰণাৰ্থী সমস্যা আৰু সম্পদৰ নাটনি: পূব পাকিস্তানৰ পৰা অহা লাখ লাখ শৰণাৰ্থীৰ সোঁতে ৰাজ্যখনৰ সীমিত খাদ্য শস্য, মাটি আৰু বিত্তীয় সম্পদৰ ওপৰত তীব্ৰ চাপৰ সৃষ্টি কৰে। উন্নয়নমূলক কামত ব্যৱহাৰ হ’বলগীয়া চৰকাৰী পুঁজি সাহায্য আৰু পুনৰ্সংস্থাপন কাৰ্যত ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়।
পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Summary) :
এই পাঠটোত মূলতঃ ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডৰ ঐতিহাসিক ক্ৰমবিকাশ আৰু একবিংশ শতিকাৰ আধুনিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। স্বাধীনতা-উত্তৰ কালৰ ভূমি সংস্কাৰ আৰু ১৯৬০ ৰ দশকৰ সেউজ বিপ্লৱে দেশক খাদ্য সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিলে যদিও ইয়াৰ বৈষম্যই ১৯৯০ ৰ দশকত এক গভীৰ কৃষি সংকটৰ সূচনা কৰে। এই স্থবিৰতা দূৰ কৰিবলৈ বৰ্তমান সময়ত কেৱল পৰম্পৰাগত শস্যৰ সলনি উদ্যান শস্য আৰু পশুপালনৰ দৰে লাভজনক সহযোগী ক্ষেত্ৰসমূহৰ বৈচিত্ৰ্যিকৰণত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। তদুপৰি, গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক ৰূপান্তৰৰ বাবে PMGSY আৰু MGNREGS আঁচনিৰ ভূমিকা অনন্য। একবিংশ শতিকাৰ গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কৃষিক জীয়াই ৰাখিবলৈ জলবায়ু-অনুকূল কৃষি পদ্ধতি আৰু কৃষকৰ আয় দুগুণ কৰাৰ চৰকাৰী সংস্কাৰসমূহ এই পাঠৰ মূল আধাৰ।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত ভূমি সংস্কাৰৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: মধ্যভোগীসকলৰ (যেনে জমীদাৰী প্ৰথা) বিলোপ সাধন কৰি প্ৰকৃত খেতিয়কক ভূমিৰ মালিকীস্বত্ব প্ৰদান কৰা আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ 'সেউজ বিপ্লৱ'ৰ পিতৃ হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: বিখ্যাত কৃষি বিজ্ঞানী ড° এম. এছ. স্বামীনাথনক ভাৰতীয় সেউজ বিপ্লৱৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: উদ্যান শস্য (Horticulture) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: বিজ্ঞানসন্মতভাৱে ফল-মূল, শাক-পাচলি, ফুল আৰু মসলাজাতীয় শস্যৰ উৎপাদন তথা পৰিচৰ্যা কৰা কাৰ্যক উদ্যান শস্য বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: MGNREGS আঁচনিখনৰ অধীনত থকা এটা আইনী অধিকাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: এই আঁচনিৰ অধীনত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ অতিক্ৰমেও এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক সদস্যক বৰ্ষটোত ১০০ দিনৰ বিনিময়যোগ্য শাৰীৰিক কামৰ নিশ্চিত কৰ্মসংস্থাপনৰ আইনী অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: PMGSY-ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি?
উত্তৰ: Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰাম চড়ক যোজনা)।
প্ৰশ্ন ৬: ১৯৯০ ৰ দশকত ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডত দেখা দিয়া সংকটৰ এটা অন্যতম কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ: সাৰ্বজনীন বিনিয়োগ হ্ৰাস পোৱা আৰু উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত খেতিয়কসকলৰ ঋণগ্ৰস্ততা বৃদ্ধি পোৱাটোৱেই আছিল অন্যতম কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৭: জিএম শস্য (GM crops) বা জিনীয়ভাৱে পৰিৱৰ্তিত শস্যৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বি.টি. কপাহ (Bt Cotton), যিটো ভাৰতত ব্যৱসায়িকভাৱে খেতি কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: জলবায়ু-অনুকূল কৃষি (Climate-smart agriculture) ৰ প্ৰাথমিক লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সৈতে খাপ খুৱাই কৃষি উৎপাদনশীলতা অক্ষুণ্ণ ৰখা আৰু সেউজগৃহ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰা।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰত চৰকাৰে খেতিয়কৰ আয় দুগুণ কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণৰ বাবে কোনখন সমিতি গঠন কৰিছিল?
উত্তৰ: অশোক দলৱাই সমিতি (Ashok Dalwai Committee)।
প্ৰশ্ন ১০: পশুপালন (Animal Husbandry) ক কিয় কৃষিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সহযোগী ক্ষেত্ৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: ই খেতিয়কসকলক বিকল্প আৰু নিয়মীয়া উপাৰ্জনৰ উৎস প্ৰদান কৰাৰ লগতে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিক স্থায়িত্ব প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: 'অপাৰেচন ফ্লাড' (Operation Flood) কিহৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: ভাৰতত দুগ্ধ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে চলোৱা 'শ্বেত বিপ্লৱ' বা গাখীৰ উৎপাদন আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত।
প্ৰশ্ন ১২: কৃষিখণ্ডৰ সংস্কাৰত 'ভূমিৰ উচ্চ সীমা নিৰ্ধাৰণ' (Ceiling on Land Holdings) ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: এজন ব্যক্তিয়ে সৰ্বাধিক কিমান পৰিমাণৰ কৃষি ভূমি নিজৰ অধীনত ৰাখিব পাৰিব তাৰ এটা চৰকাৰী আইনী সীমা বান্ধি দিয়া।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতত কোনটো দশকত অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণৰ ফলস্বৰূপে কৃষিখণ্ডত ব্যাপক প্ৰভাৱ পৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৯০ ৰ দশকত (বিশেষকৈ ১৯৯১ চনৰ নতুন অৰ্থনৈতিক নীতিৰ পিছত)।
প্ৰশ্ন ১৪: 'সোণালী বিপ্লৱ' (Golden Revolution) কিহৰ উৎপাদনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত?
উত্তৰ: ভাৰতত উদ্যান শস্য (বিশেষকৈ ফল-মূল আৰু মৌ) উৎপাদনৰ দ্ৰুত বিকাশৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
প্ৰশ্ন ১৫: হাইব্ৰীড বা উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজ (HYV seeds) ৰ এটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা কি?
উত্তৰ: এই বীজবোৰৰ বাবে প্ৰচুৰ পৰিমাণে ৰাসায়নিক সাৰ আৰু নিশ্চিত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজন হয়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: সেউজ বিপ্লৱৰ দুটা প্ৰধান ধনাত্মক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ক) ইয়াৰ ফলত দেশত খাদ্যশস্য (বিশেষকৈ ঘেঁহু আৰু ধান) উৎপাদন অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু ভাৰত খাদ্য সুৰক্ষাত আত্মনিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।
খ) ই আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তি আৰু বৈজ্ঞানিক সাৰ-সঁজুলি ব্যৱহাৰৰ সূচনা কৰে।
প্ৰশ্ন ২: কৃষিখণ্ডৰ গাঁথনিগত সংস্কাৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰাম চড়ক যোজনা (PMGSY) ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: এই আঁচনিয়ে গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহক মূল বজাৰ আৰু চহৰৰ সৈতে পকী পথেৰে সংযোগ কৰে। ইয়াৰ ফলত খেতিয়কসকলে নিজৰ উৎপাদিত ফচল অতি কম সময়তে আৰু কম খৰচতে ডাঙৰ বজাৰলৈ নি সঠিক মূল্য লাভ কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: জিএম শস্য (GM crops) ব্যৱহাৰৰ সপক্ষে থকা দুটা যুক্তি দিয়া।
উত্তৰ:
ক) এই শস্যবোৰ কীট-পতংগ আৰু প্ৰাকৃতিক প্ৰতিকূলতা (যেনে খৰাং বা বানপানী) প্ৰতিৰোধী হোৱাকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়।
খ) ইয়াৰ ফলত উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায় আৰু শস্য নষ্ট হোৱাৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ৪: গ্ৰাম্য ৰূপান্তৰত MGNREGS-এ কেনেকৈ অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰ: এই আঁচনিয়ে গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ লোকসকলক কৰ্মসংস্থাপন দি তেওঁলোকৰ ক্ৰয় ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। একে সময়তে, এই আঁচনিৰ কামৰ জৰিয়তে গাঁও অঞ্চলত পুখুৰী খন্দা, মথাউৰি নিৰ্মাণ আৰু সামাজিক বনাঞ্চল সৃষ্টিৰ দৰে স্থায়ী সম্পদ গঢ়ি উঠে।
প্ৰশ্ন ৫: উদ্যান শস্যই কেনেকৈ কৃষিজাত উৎপাদনৰ বৈচিত্ৰ্যিকৰণত (Diversification) সহায় কৰে?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত ধান বা ঘেঁহু খেতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰি যেতিয়া খেতিয়কে উচ্চ মূল্যৰ ফল, পাচলি বা ফুলৰ খেতি কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ বিপদাশংকা (Risk) কমে আৰু কৃষিখণ্ডৰ বাণিজ্যিকীকৰণ সম্ভৱ হয়।
প্ৰশ্ন ৬: ১৯৯০ ৰ দশকৰ কৃষি সংকটৰ দুটা অন্যতম লক্ষণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ক) খেতিৰ উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে ফচলৰ উচিত মূল্য নোপোৱাৰ বাবে খেতিয়কৰ মাজত আত্মহত্যাৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছিল।
খ) প্ৰতিষ্ঠানগত ঋণ (Institutional Credit) ৰ অভাৱৰ বাবে কৃষকে মহাজনৰ শোষণৰ বলি হ'বলগীয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: জলবায়ু-অনুকূল কৃষিৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা দুটা কৌশল কি কি?
উত্তৰ:
ক) কম পানী প্ৰয়োজন হোৱা আৰু খৰাং প্ৰতিৰোধী শস্যৰ জাত ব্যৱহাৰ কৰা।
খ) টোপাল জলসিঞ্চন (Drip Irrigation) আৰু বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting) পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা।
প্ৰশ্ন ৮: কৃষকৰ আয় দুগুণ কৰাৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ কি কি?
উত্তৰ:
ক) 'প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি' (PM-KISAN) ৰ জৰিয়তে পোনপটীয়াকৈ কৃষকৰ একাউণ্টলৈ বিত্তীয় সাহায্য প্ৰেৰণ।
খ) 'ই-নাম' (e-NAM) বা ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বজাৰৰ জৰিয়তে ডিজিটেল মাধ্যমত ফচল বিক্ৰীৰ সুবিধা প্ৰদান।
প্ৰশ্ন ৯: পশুপালন খণ্ডই গ্ৰাম্য মহিলা সৱলীকৰণত কেনেকৈ ভূমিকা লয়?
উত্তৰ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত পশুপালন বা দুগ্ধ উৎপাদন কাৰ্যৰ সৈতে বুজন সংখ্যক মহিলা জড়িত। ই তেওঁলোকক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বতন্ত্ৰ হ’বলৈ সহায় কৰে আৰু পৰিয়ালৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: সেউজ বিপ্লৱৰ দুটা ঋণাত্মক বা পাৰ্শ্বপ্ৰতিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰ:
ক) ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ মাত্ৰাধিক ব্যৱহাৰৰ বাবে মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পাইছে আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষিত হৈছে।
খ) ই কেৱল পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানাৰ দৰে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট অঞ্চল আৰু ধনী খেতিয়কৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল, যাৰ ফলত আঞ্চলিক বৈষম্য বৃদ্ধি পাইছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ভাৰতত ভূমি সংস্কাৰ কিয় সম্পূৰ্ণৰূপে সফল নহ’ল? দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ:
ক) সঠিক ভূ-আলেখ্য বা ভূমিৰ নথিপত্ৰৰ (Land Records) অভাৱ আৰু প্ৰশাসনিক শিথিলতা।
খ) আইনৰ সুৰুঙা ব্যৱহাৰ কৰি পুৰণি জমিদাৰসকলে বেনামী সম্পত্তি বা ভুৱা নামেৰে মাটি নিজৰ হাতত ৰাখি থোৱা।
প্ৰশ্ন ১২: কৃষিখণ্ডৰ সংস্কাৰত 'চুক্তিবদ্ধ কৃষি' (Contract Farming) ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: চুক্তিবদ্ধ কৃষিয়ে খেতিয়ক আৰু ক্ৰেতা বা বহুজাতিক কোম্পানীৰ মাজত এক পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰিত মূল্যত চুক্তি স্থাপন কৰে। ইয়াৰ ফলত কৃষকসকলে বজাৰৰ মূল্যৰ উঠা-নমাৰ ভয়ৰ পৰা মুক্ত হৈ নিশ্চিত লাভ অৰ্জন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতীয় কৃষিত ছদ্মবেশী নিবনুৱা সমস্যা (Disguised Unemployment) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া এটা কৃষি কাৰ্যত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক শ্ৰমিক নিয়োজিত হৈ থাকে, যাৰ ফলত অতিৰিক্ত শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা (Marginal Productivity) শূন্য হয়, তাকে ছদ্মবেশী নিবনুৱা সমস্যা বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: বৰ্তমান সময়ত জৈৱিক কৃষি (Organic Farming) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় বৃদ্ধি পাইছে?
উত্তৰ: মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ সুৰক্ষা আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে ই জৰুৰী। ৰাসায়নিক সাৰমুক্ত খাদ্যৰ গোলকীয় বজাৰত চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে ই কৃষকৰ বাবে অধিক লাভজনক প্রমাণিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৫: কৃষি বিপণনৰ (Agricultural Marketing) দুটা প্ৰধান অসুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ক) গাঁও অঞ্চলত পৰ্যাপ্ত শীতলীকৃত ভঁৰাল বা গুডামৰ (Cold Storage) অভাৱ, যাৰ বাবে পচনশীল শস্য সোনকালে নষ্ট হয়।
খ) এতিয়াও বজাৰত মধ্যভোগী বা দালালৰ প্ৰভাৱ থকা বাবে কৃষকে প্ৰকৃত মূল্য লাভ নকৰে।
অতি দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ নম্বৰীয়া) :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত স্বাধীনতা-উত্তৰ কালছোৱাত গ্ৰহণ কৰা 'ভূমি সংস্কাৰ' (Land Reforms) কাৰ্যসূচীৰ মূল স্তম্ভসমূহ কি কি আছিল? এই সংস্কাৰসমূহ আশানুৰূপভাৱে সফল নোহোৱাৰ কাৰণবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ আৰু কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিবলৈ ভূমি সংস্কাৰ এক বৈপ্লৱিক পদক্ষেপ আছিল। ইয়াৰ মূল স্তম্ভ বা কাৰ্যসূচীসমূহক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভগাব পাৰি:
মধ্যভোগীৰ বিলোপ সাধন: ব্ৰিটিছ আমোলৰ পৰা চলি অহা জমীদাৰী, মহলদাৰী আদি মধ্যভোগী প্ৰথা আইনীভাৱে বন্ধ কৰি প্ৰকৃত খেতিয়ক আৰু চৰকাৰৰ মাজত পোনপটীয়া সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হৈছিল।
প্ৰজা সংস্কাৰ (Tenancy Reform): আধিয়াৰ বা প্ৰজাসকলৰ বাবে খাজনাৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু তেওঁলোকক ইচ্ছাকৃত উচ্ছেদৰ পৰা আইনী সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।
ভূমিৰ উচ্চ সীমা নিৰ্ধাৰণ (Ceiling on Land Holdings): এজন ব্যক্তিয়ে সৰ্বাধিক কিমান কৃষি ভূমি নিজৰ অধীনত ৰাখিব পাৰিব তাৰ এটা চৰকাৰী আইনী সীমা বান্ধি দিয়া আৰু অতিৰিক্ত উদ্বৃত্ত ভূমি ভূমিহীন কৃষকৰ মাজত বিতৰণ কৰা।
ভূমিৰ একত্ৰীকৰণ (Consolidation of Holdings): উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে সিঁচৰিত হৈ পৰা সৰু সৰু ভূখণ্ডসমূহ একত্ৰিত কৰি কৃষি কাৰ্য অধিক লাভজনক আৰু আধুনিক সঁজুলি ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তোলা।
আশানুৰূপ সফলতা লাভ নকৰাৰ কাৰণসমূহ:
আইনী সুৰুঙা: জমিদাৰসকলে আইনৰ সুৰুঙা ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ আত্মীয়, বন্ধু বা কাল্পনিক নামেৰে (যাক বেনামী সম্পত্তি বোলা হয়) বিশাল ভূমি নিজৰ হাততে ৰাখি থবলৈ সক্ষম হৈছিল।
ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক উদাসীনতা: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ প্ৰতিপত্তিশালী ভূমিমালিকসকলৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ ইমান বেছি আছিল যে স্থানীয় প্ৰশাসনে ভূমি সংস্কাৰৰ আইনসমূহ কঠোৰভাৱে ৰূপায়ণ কৰিবলৈ সাহস কৰা নাছিল।
সঠিক ভূ-আলেখ্যৰ অভাৱ: গ্ৰাম্য অঞ্চলত ভূমিৰ মালিকীস্বত্ব আৰু প্ৰজাসকলৰ কোনো সঠিক লিখিত নথিপত্ৰ (Land Records) নথকাৰ বাবে আচল হিতাধিকাৰী চিনাক্ত কৰাত তীব্ৰ খেলিমেলাই দেখা দিছিল।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ 'সেউজ বিপ্লৱ' (Green Revolution)-ৰ ইতিবাচক অৱদানসমূহ উল্লেখ কৰা। ই কেনেকৈ ১৯৯০ ৰ দশকৰ উত্তৰ-কালছোৱাত এক নতুন কৃষি সংকটৰ (Agricultural Crisis) সূচনা কৰিছিল, বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ১৯৬০ ৰ দশকৰ মাজভাগত ভাৰতত উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজ (HYV seeds), ৰাসায়নিক সাৰ আৰু উন্নত জলসিঞ্চনৰ যৌথ প্ৰয়োগেৰে কৃষি খণ্ডত যি অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তন আহিছিল, তাকেই সেউজ বিপ্লৱ বোলা হয়। ইতিবাচক অৱদানসমূহ:
খাদ্যশস্যত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা: ভাৰত খাদ্যশস্যৰ তীব্ৰ অভাৱগ্ৰস্ত দেশৰ পৰা এক উদ্বৃত্ত উৎপাদনকাৰী দেশলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, যাৰ ফলত পি.এল.-৪৮০ (PL-480) আঁচনিৰ অধীনত আমেৰিকাৰ দৰে দেশৰ পৰা কৰা খাদ্য আমদানি বন্ধ কৰিব পৰা গ’ল।
কৃষিৰ আধুনিকীকৰণ: কৃষিখণ্ডত পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰ সলনি ট্ৰেক্টৰ, পাম্পছেট আৰু বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ প্ৰসাৰ ঘটে।
১৯৯০ ৰ দশকৰ কৃষি সংকটৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক: সেউজ বিপ্লৱৰ প্ৰাৰম্ভিক সফলতাৰ অন্তৰালত কিছুমান দীৰ্ঘম্যাদী নেতিবাচক পাৰ্শ্বপ্ৰতিক্ৰিয়া লুকাই আছিল, যিবোৰে ১৯৯০ ৰ দশকত এক ভয়ংকৰ কৃষি সংকট হিচাপে গা কৰি উঠিছিল:
পৰিৱেশগত বিপৰ্যয় আৰু উৰ্বৰতা হ্ৰাস: মাত্ৰাধিক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অবৈজ্ঞানিক ব্যৱহাৰে মাটিৰ প্ৰাকৃতিক গুণাগুণ নষ্ট কৰিলে। পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানাৰ দৰে ৰাজ্যত অত্যাধিক ভূ-গৰ্ভস্থ পানী তুলি ধান খেতি কৰাৰ বাবে জলস্তৰ বিপজ্জনকভাৱে তললৈ নামি গ’ল।
উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি আৰু ঋণগ্ৰস্ততা: হাইব্ৰীড বীজ, সাৰ আৰু বিদ্যুতৰ চৰকাৰী ৰাজসাহায্য (Subsidy) লাহে লাহে সংকুচিত হোৱাৰ ফলত খেতিৰ খৰচ বহুত বাঢ়ি গ’ল। কিন্তু সেই অনুপাতে বজাৰত ফচলৰ মূল্য বৃদ্ধি নোহোৱাত কৃষকসকল গভীৰ ঋণৰ আৱৰ্তত সোমাই পৰিল, যাৰ পৰিণতিত দেশত কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ দৰে শোকাৱহ ঘটনা বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে।
আঞ্চলিক আৰু শ্ৰেণীগত বৈষম্য: সেউজ বিপ্লৱ কেৱল ঘেঁহু আৰু ধান উৎপাদনকাৰী কেইখনমান সুনিশ্চিত জলসিঞ্চনযুক্ত ৰাজ্যতে সীমাবদ্ধ আছিল। ইয়াৰ লাভ ধনী কৃষকে পালে যদিও ভাৰতৰ বৃহৎ সংখ্যক ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তিক কৃষক ইয়াৰ পৰা বঞ্চিত হ’ল, যিয়ে ১৯৯০ ৰ দশকত কৃষিখণ্ডত এক অসমতা আৰু ক্ষোভৰ সৃষ্টি কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ উন্নয়ন আৰু বৈচিত্ৰ্যিকৰণৰ (Diversification) ক্ষেত্ৰত উদ্যান শস্য (Horticulture) আৰু পশুপালন (Animal Husbandry) ক কিয় 'বিকাশৰ নতুন ক্ষেত্ৰ' হিচাপে গণ্য কৰা হয়? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত কৃষিখণ্ড কেৱল ঋতুভিত্তিক খাদ্যশস্য (যেনে ধান, ঘেঁহু) উৎপাদনৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু কেৱল খাদ্যশস্যৰ খেতিৰে গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰতা দূৰ কৰা আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকা হ্ৰাস কৰাটো কঠিন। সেয়ে বৰ্তমান সময়ত উদ্যান শস্য আৰু পশুপালনে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।
বিকাশৰ নতুন ক্ষেত্ৰ হিচাপে উদ্যান শস্য (Horticulture):
উচ্চ অৰ্থনৈতিক প্ৰতিদান: ফল-মূল, শাক-পাচলি, ঔষধি উদ্ভিদ, মসলা আৰু ফুলৰ বজাৰ মূল্য পৰম্পৰাগত শস্যতকৈ বহুত বেছি। ই কৃষকক কম মাটি ব্যৱহাৰ কৰিও অধিক লাভ অৰ্জন কৰাৰ থল দিয়ে।
ৰপ্তানি আৰু খাদ্য সংসাধন উদ্যোগ: ভাৰত বিশ্বৰ ভিতৰতে ফল আৰু পাচলি উৎপাদনত অন্যতম অগ্ৰণী দেশ। গোলকীয় বজাৰত ভাৰতীয় মছলা বা আমৰ দৰে ফলৰ ব্যাপক চাহিদা আছে। ইয়াৰ উপৰি, খাদ্য সংসাধন (Food Processing) উদ্যোগসমূহৰ বাবে ই কেঁচা সামগ্ৰী যোগান ধৰি গ্ৰাম্য অঞ্চলত সংস্থাপন সৃষ্টি কৰে।
বিকাশৰ নতুন ক্ষেত্ৰ হিচাপে পশুপালন (Animal Husbandry):
বছৰজোৰা সুনিশ্চিত আয়: বানপানী বা খৰাঙৰ বাবে খেতি নষ্ট হ’লেও পশুপালন (যেনে দুগ্ধ উৎপাদন, হাঁহ-কুকুৰা পালন, ছাগলী পালন আদি)ৰ জৰিয়তে কৃষক পৰিয়ালে দৈনিক বা সাপ্তাহিক এক নিয়মীয়া আয় লাভ কৰিব পাৰে। ই গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বাবে এক সুৰক্ষা কৱচস্বৰূপ।
জৈৱিক কৃষিৰ বিকাশ: পশুপালনৰ পৰা প্ৰাপ্ত গোবৰ বা আৱৰ্জনা কৃষিপথাৰত উৎকৃষ্ট জৈৱিক সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, যিয়ে কৃষকৰ ৰাসায়নিক সাৰৰ খৰচ কমায়।
মহিলা সৱলীকৰণ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত পশুপালন আৰু ডেইৰী খণ্ডৰ পৰিচালনাত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ সৰ্বাধিক। ই গ্ৰাম্য মহিলাসকলক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বতন্ত্ৰ হ’বলৈ সহায় কৰিছে।
গতিকে, কেৱল শস্য উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি এই সহযোগী ক্ষেত্ৰসমূহৰ বিকাশে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিক এক শক্তিশালী আৰু স্থিতিস্থাপক ৰূপ প্ৰদান কৰিছে।
面向৪: গ্ৰাম্য আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন আৰু নিয়োগ সুৰক্ষাৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ গ্ৰাম্য ৰূপান্তৰ (Rural Transformation) প্ৰক্ৰিয়াত PMGSY আৰু MGNREGS আঁচনিদ্বয়ৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ সৰ্বাঙ্গীন উন্নয়ন আৰু দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ দুখন আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী আঁচনি হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰাম চড়ক যোজনা (PMGSY) আৰু মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আইন (MGNREGS)। গ্ৰাম্য ৰূপান্তৰত ইহঁতৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰাম চড়ক যোজনা (PMGSY)-ৰ ভূমিকা:
বজাৰ আৰু চহৰৰ সৈতে সংযোগ: এই আঁচনিৰ মূল লক্ষ্য আছিল পথবিহীন গাঁওসমূহক সৰ্বকালৰ উপযোগী (All-weather) পকী পথেৰে সংযোগ কৰা। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য কৃষকসকলে নিজৰ পচনশীল ফচলসমূহ কোনো পলম নকৰাকৈ চহৰৰ ডাঙৰ বজাৰলৈ নি সঠিক মূল্যত বিক্ৰী কৰিব পৰা হ’ল, যাৰ ফলত দালাল বা মধ্যভোগীৰ শোষণ বহুখিনি হ্ৰাস পালে।
সামাজিক সেৱাৰ প্ৰসাৰ: পকী পথ নিৰ্মাণৰ ফলস্বৰূপে গ্ৰাম্য অঞ্চললৈ জৰুৰীকালীন স্বাস্থ্যসেৱা (এম্বুলেন্স), উন্নত শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান আৰু বেংকিং সেৱাৰ প্ৰসাৰ ঘটিছে, যিয়ে গ্ৰাম্য জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিছে।
মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আইন (MGNREGS)-ৰ ভূমিকা:
আৰ্থিক নিৰাপত্তা আৰু প্ৰব্ৰজন ৰোধ: এই আইনী আঁচনিয়ে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ প্ৰতিটো দৰিদ্ৰ পৰিয়ালক বৰ্ষটোত ১০০ দিনৰ শাৰীৰিক শ্ৰমৰ বিনিময়ত মজুৰিভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ গেৰাণ্টী দিয়ে। ই অনা-কৃষি ঋতুত বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সময়ত গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ লোকসকলক এক নিশ্চিত উপাৰ্জনৰ পথ দি চহৰলৈ হ’বলগীয়া বাধ্যতামুলক প্ৰব্ৰজন ৰোধ কৰিছে।
সামাজিক সম্পদ সৃষ্টি: MGNREGS-ৰ অধীনত কৰা কামবোৰ— যেনে পুখুৰী খন্দা, পৰম্পৰাগত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ পুনৰুদ্ধাৰ, বান নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে মথাউৰি নিৰ্মাণ আৰু সামাজিক বনাঞ্চলে গ্ৰাম্য অঞ্চলত স্থায়ী প্ৰাকৃতিক সম্পদ গঢ়ি তুলিছে, যিয়ে পৰোক্ষভাৱে কৃষিখণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিত সহায় কৰিছে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে PMGSY-এ ভৌতিক সংযোগ আৰু আন্তঃগাঁথনি দিয়াৰ বিপৰীতে MGNREGS-এ মানুহৰ ক্ৰয় ক্ষমতা আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি গ্ৰাম্য ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক ৰূপান্তৰ তৰান্বিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫: একবিংশ শতিকাৰ প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডত 'জলবায়ু-অনুকূল কৃষি' (Climate-smart agriculture)-ৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা। কৃষকৰ আয় দুগুণ কৰাৰ চৰকাৰী লক্ষ্যৰ সৈতে ই কেনেকৈ সম্পৰ্কিত?
উত্তৰ: একবিংশ শতিকাত ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডৰ সন্মুখত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানটো হৈছে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন। অনিয়মিত বৰ্ষাপাত, অসময়ত হোৱা বানপানী, দীৰ্ঘদিনীয়া খৰাং আৰু তাপ তৰংগই (Heat waves) পৰম্পৰাগত কৃষি পদ্ধতিক সম্পূৰ্ণ বিপৰ্যস্ত কৰি তুলিছে। এই সংকটৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ 'জলবায়ু-অনুকূল কৃষি' (Climate-smart agriculture বা CSA) ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম।
জলবায়ু-অনুকূল কৃষিৰ মূল লক্ষ্য তিনিটা:
বহনক্ষমভাৱে কৃষি উৎপাদন আৰু কৃষকৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি কৃষি প্ৰণালীৰ সহনশীলতা (Resilience) বা খাপ খুৱাই লব পৰা ক্ষমতা গঢ়ি তোলা।
যিমান দূৰ সম্ভৱ কৃষিখণ্ডৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা সেউজগৃহ গেছৰ (Greenhouse gases) পৰিমাণ হ্ৰাস কৰা।
ইয়াৰ অধীনত খৰাং বা বান-প্ৰতিৰোধী বীজৰ ব্যৱহাৰ, কম পানী খৰচ হোৱা টোপাল জলসিঞ্চন (Drip irrigation) পদ্ধতি, শস্য আৱৰ্তন (Crop rotation) আৰু ডিজিটেল বতৰৰ আগজাননী ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
কৃষকৰ আয় দুগুণ কৰাৰ লক্ষ্যৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক: ভাৰত চৰকাৰে গঠন কৰা 'অশোক দলৱাই সমিতি'ৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰিবলৈ হ’লে কেৱল উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাই নহয়, বৰং উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰা আৰু শস্য নষ্ট হোৱাৰ সম্ভাৱনা কমোৱাটো সমানেই জৰুৰী। জলবায়ু-অনুকূল কৃষিয়ে এই ক্ষেত্ৰত পোনপটীয়া ভূমিকা লয়:
আকস্মিক লোকচান হ্ৰাস: জলবায়ু-অনুকূল প্ৰযুক্তি আৰু বীজ ব্যৱহাৰ কৰিলে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ বাবে হঠাতে সমগ্ৰ পথাৰৰ শস্য ধ্বংস হোৱাৰ সম্ভাৱনা বহু পৰিমাণে কমে। ই কৃষকক এক সুনিশ্চিত উৎপাদনৰ গেৰাণ্টী দিয়ে।
সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ আৰু ব্যয় সংকোচন: এই পদ্ধতিত পানী, সাৰ আৰু শক্তিৰ জুখি-মাখি অপচয় নোহোৱাকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত খেতিৰ খৰচ (Cost of production) চকুত লগাকৈ হ্ৰাস পায়। খৰচ কমিলে স্বাভাৱিকতে কৃষকৰ হাতত জমা থকা লাভৰ পৰিমাণ অৰ্থাৎ নীট আয় বৃদ্ধি পায়।
পাঠৰ সাৰাংশ (Syllabus Summary):
এই পাঠ্যভাগত মূলতঃ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বিকাশ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ বাবে দেশত সৃষ্টি হোৱা 'চাকৰিবিহীন বৃদ্ধি'ৰ সমস্যাটো বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। দ্বিতীয়তে, মোট ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) আৰু নতুন নিয়োগ সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত সেৱা খণ্ডৰ ক্ৰমবৰ্ধিত আধিপত্য তথা ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত, অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ MSME বা ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মধ্যম উদ্যোগসমূহৰ নতুন সংজ্ঞা, বিত্তীয় গাঁথনি, সুষম আঞ্চলিক উন্নয়নত ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু ডিজিটেল যুগৰ ভৱিষ্যত সম্ভাৱনাক তথ্যসহকাৰে দাঙি ধৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ‘চাকৰিবিহীন বিকাশ’ (Jobless Growth) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: যেতিয়া দেশৰ অৰ্থনীতিত উৎপাদন বা GDP বৃদ্ধি পায়, কিন্তু সেই অনুপাতে নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি নহয়, তাক চাকৰিবিহীন বিকাশ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিৰ এটা প্ৰধান কাৰণ কি?
উত্তৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু স্বয়ংক্ৰিয় যন্ত্ৰপাতিৰ (Automation) ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত মানৱ শ্ৰমৰ চাহিদা হ্ৰাস পোৱাটো ইয়াৰ এটা অন্যতম কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৩: সেৱা খণ্ড (Service Sector) বুলি কলে অৰ্থনীতিৰ কোনটো খণ্ডক বুজায়?
উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ তৃতীয়ক খণ্ডক (Tertiary Sector) সেৱা খণ্ড বোলা হয়, য’ত কোনো দৃশ্যমান বস্তু উৎপাদন নহয়, কেৱল বিভিন্ন ধৰণৰ সেৱা (যেনে— বেংক, পৰিবহণ, শিক্ষা) আগবঢ়ানো হয়।
প্ৰশ্ন ৪: MSME-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া ৰূপটো কি?
উত্তৰ: MSME-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া অৰ্থ হ’ল— ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মধ্যম উদ্যোগ (Micro, Small and Medium Enterprises)।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত বৰ্তমান MSME খণ্ডক কিহৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়?
উত্তৰ: যন্ত্ৰপাতিৰ মূলধন বিনিয়োগ (Investment) আৰু বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেনৰ (Turnover) যৌথ ভিত্তিৰ ওপৰত।
প্ৰশ্ন ৬: অতি ক্ষুদ্ৰ বা ‘লঘু উদ্যোগ’ (Micro Enterprise) এটাৰ বাৰ্ষিক লেনদেনৰ সৰ্বোচ্চ সীমা কিমান?
উত্তৰ: চৰকাৰী নতুন নিয়ম অনুসৰি এটা লঘু উদ্যোগৰ বাৰ্ষিক লেনদেন (Turnover) ৫ কোটি টকাতকৈ অধিক হ’ব নোৱাৰিব।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় GDP-লৈ আটাইতকৈ বেছি অৰিহণা যোগোৱা অৰ্থনৈতিক খণ্ডটো কি?
উত্তৰ: সেৱা খণ্ড (Service Sector)।
প্ৰশ্ন ৮: উৎপাদন খণ্ডক অৰ্থনীতিৰ কি খণ্ড হিচাপে গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: দ্বিতীয়ক খণ্ড বা গৌণ খণ্ড (Secondary Sector)।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশত MSME খণ্ডক কি বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড (Backbone of the Economy) বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ই সৰ্বাধিক গ্ৰাম্য নিয়োগ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: সেৱা খণ্ডৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিয়ে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিলৈ অনা এটা ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ডিজিটেল বেংকিং আৰু মোবাইল সেৱাৰ প্ৰসাৰে গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Financial Inclusion) সম্ভৱ কৰি তুলিছে।
প্ৰশ্ন ১১: উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিয়ে শ্ৰমিকসকলৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত অদক্ষ বা অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিকসকল অসংগঠিত খণ্ডত কম মজুৰিত কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
প্ৰশ্ন ১২: মধ্যম উদ্যোগ (Medium Enterprise) এটাৰ বাবে বিনিয়োগৰ সৰ্বোচ্চ সীমা কিমান নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: যন্ত্ৰপাতি বা সঁজুলিত বিনিয়োগৰ সৰ্বোচ্চ সীমা ৫০ কোটি টকা হ’ব লাগিব।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতীয় উৎপাদন খণ্ডক গোলকীয় পৰ্যায়লৈ নিবলৈ চৰকাৰে আৰম্ভ কৰা এটা প্ৰধান আঁচনিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ‘মেক ইন ইণ্ডিয়া’ (Make in India) অভিযান।
প্ৰশ্ন ১৪: জ্ঞানভিত্তিক সেৱা খণ্ডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তি (Information Technology বা IT) আৰু ছফ্টৱেৰ উন্নয়ন সেৱা।
প্ৰশ্ন ১৫: MSME খণ্ডৰ আনুষ্ঠানিক পঞ্জীয়নৰ বাবে থকা চৰকাৰী পৰ্টেলখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ‘উদ্যম পঞ্জীয়ন’ (Udyam Registration) পৰ্টেল।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া):
প্ৰশ্ন ১: উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিয়ে দেশৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰ: উৎপাদন খণ্ড স্থৱিৰ হোৱাৰ বাবে উচ্চশিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে উপযুক্ত কাৰিকৰী সংস্থাপনৰ অভাৱ ঘটিছে। ফলস্বৰূপে, দেশত প্ৰাথমিক অৰ্থনীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা বাঢ়িছে আৰু প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।
প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনীতিত ‘গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন’ (Structural Shift) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: সাধাৰণতে অৰ্থনীতি কৃষিৰ পৰা উদ্যোগলৈ আৰু উদ্যোগৰ পৰা সেৱা খণ্ডলৈ গতি কৰে। কিন্তু ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত কৃষি খণ্ডৰ পৰা উদ্যোগ খণ্ডৰ আশানুৰূপ বিকাশ নোহোৱাকৈয়ে পোনপটীয়াকৈ সেৱা খণ্ডলৈ যি ক্ষিপ্ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, তাক এক ব্যতিক্ৰমী গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: আয় সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত সেৱা খণ্ডৰ ভূমিকা কেনেকুৱা?
উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত ই-কমাৰ্স, পৰ্যটন, স্বাস্থ্য আৰু বিত্তীয় সেৱাৰ প্ৰসাৰৰ ফলত দেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বা GDP-ৰ আধাতকৈও অধিক অংশ কেৱল সেৱা খণ্ডৰ পৰাই আহে। ই কম মূলধন ব্যৱহাৰ কৰিও অধিক লাভ অৰ্জন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: নতুন সংজ্ঞা অনুসৰি ‘ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ’ (Small Enterprise) কি?
উত্তৰ: চৰকাৰৰ নতুন আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত আঁচনিৰ নীতি অনুসৰি, যিবোৰ উদ্যোগত মূলধন বিনিয়োগ ১০ কোটি টকাতকৈ অধিক নহয় আৰু বাৰ্ষিক লেনদেন (Turnover) ৫০ কোটি টকাৰ ভিতৰত থাকে, সেইবোৰক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: MSME খণ্ডই আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰীকৰণত কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰ: ডাঙৰ উদ্যোগবোৰ কেৱল চহৰ কেন্দ্ৰিক হোৱাৰ বিপৰীতে MSME সমূহ গ্ৰাম্য আৰু অৰ্ধ-চহৰ অঞ্চলত সহজে গঢ়ি উঠিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় সম্পদৰ ব্যৱহাৰ হয় আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত আয় বৃদ্ধি পাই আঞ্চলিক বৈষম্য হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ৬: শ্ৰমৰ উৎপাদনশীলতা (Labor Productivity) আৰু নিয়োগ সৃষ্টিৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো উৎপাদন খণ্ডৰ প্ৰেক্ষাপটত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: উৎপাদন খণ্ডত আজিকালি আধুনিক যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ হোৱাৰ বাবে কম শ্ৰমিকেই অধিক উৎপাদন কৰিব পাৰে (অৰ্থাৎ উৎপাদনশীলতা বাঢ়ে)। কিন্তু ইয়াৰ এটা নেতিবাচক দিশ হ’ল যে ইয়াৰ ফলত নতুন শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কমি যায়।
প্ৰশ্ন ৭: সেৱা খণ্ডৰ বিকাশে মহিলা সবলীকৰণত কেনে ভূমিকা লৈছে?
উত্তৰ: শিক্ষা, বেংকিং, আতিথ্য (Hospitality) আৰু বিশেষকৈ তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) খণ্ডত কৰ্মৰ পৰিৱেশ নমনীয় হোৱাৰ বাবে মহিলা সক্ৰিয়তা বৃদ্ধি পাইছে। ই মহিলাসকলক আৰ্থিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’বলৈ এক বৃহৎ প্লেটফৰ্ম দিছে।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত MSME খণ্ডই সন্মুখীন হোৱা দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান দুটা হ’ল:
ক) বেংক বা আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা সময়মতে আৰু কম সূতত ঋণ লাভ নকৰা।
খ) আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ আৰু গোলকীয় বজাৰত ডাঙৰ কোম্পানীসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থকাৰ অসুবিধা।
প্ৰশ্ন ৯: ‘সেৱা খণ্ডই নিয়োগ সৃষ্টি কৰে কিন্তু ইয়াৰ গুণগত মান সকলো ক্ষেত্ৰতে একে নহয়’— কথাষাৰ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: সেৱা খণ্ডত এফালে যেনেকৈ IT বা কৰ্পোৰেট খণ্ডৰ উচ্চ দৰমহাৰ চাকৰি আছে, আনফালে আকৌ ডেলিভাৰী বয়, সুৰক্ষা কৰ্মী আদিৰ দৰে নিম্ন মজুৰিৰ আৰু সামাজিক সুৰক্ষাহীন (Gig Economy) অস্থায়ী কামো আছে। গতিকে নিয়োগ সৃষ্টি হ’লেও ইয়াৰ মানদণ্ড সমকক্ষ নহয়।
প্ৰশ্ন ১০: উৎপাদন খণ্ডৰ বিকাশত কেঁচা মালৰ যোগান আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: সঠিক সময়ত সুলভ মূল্যত কেঁচা মাল লাভ কৰা আৰু উন্নত পৰিবহণ তথা অবিৰত বিদ্যুৎ যোগান ব্যৱস্থা থকাটো উদ্যোগ এটাৰ বাবে জৰুৰী। এই আন্তঃগাঁথনিৰ দুৰ্বলতাৰ বাবেই অসম বা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ দৰে ঠাইত উৎপাদন খণ্ড আজিও মন্থৰ।
প্ৰশ্ন ১১: অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাৰ (Economic Recession) সময়ত MSME খণ্ডই কেনেধৰণৰ সুৰক্ষা কৱচ হিচাপে কাম কৰে?
উত্তৰ: বৃহৎ উদ্যোগসমূহ মন্দাৱস্থাৰ সময়ত সোনকালে বন্ধ বা কৰ্মচাৰী ছাটাই কৰিবলৈ বাধ্য হয়। কিন্তু MSME সমূহ স্থানীয় চাহিদা আৰু কম খৰচতে পৰিচালিত হোৱাৰ বাবে সংকটৰ সময়তো স্থানীয় অৰ্থনীতিক সম্পূৰ্ণ খহি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: নতুন প্ৰজন্মৰ MSME উদ্যোগীসকলৰ বাবে ভৱিষ্যতৰ কি কি সম্ভাৱনা আছে?
উত্তৰ: বৰ্তমান ডিজিটেল ইণ্ডিয়া আৰু ই-কমাৰ্স (যেনে Amazon, Flipkart) প্লেটফৰ্মৰ বাবে এজন সৰু উদ্যোগীয়েও গাঁৱত বহি নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী বিশ্বৰ বজাৰত বিক্ৰী কৰাৰ এক সোণালী সুযোগ লাভ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১৩: উৎপাদন খণ্ডত ‘দক্ষতাৰ ব্যৱধান’ (Skill Gap) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: আধুনিক কল-কাৰখানাবোৰত কাম কৰিবলৈ যি উন্নত কাৰিকৰী জ্ঞান বা কোডিং জনা শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন, আমাৰ পৰম্পৰাগত শিক্ষা ব্যৱস্থাই সেই শিক্ষা দিব পৰা নাই। এই বজাৰৰ চাহিদা আৰু শ্ৰমিকৰ যোগ্যতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটোৱেই হৈছে দক্ষতাৰ ব্যৱধান।
প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটন উদ্যোগক সেৱা খণ্ডৰ অন্তৰ্গত এক শক্তিশালী অংগ বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: পৰ্যটন এনে এটা সেৱা খণ্ড যিয়ে কেৱল হোটেল বা পৰিবহণৰে নহয়, বৰং স্থানীয় হস্তশিল্প, খাদ্য আৰু গাইডসকলক সামৰি একেলগে বহুতো উপ-খণ্ডত ব্যাপক কৰ্মসংস্থাপন আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰা উপাৰ্জনৰ পথ মুকলি কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: চৰকাৰৰ ‘মুদ্ৰা যোজনা’ (MUDRA Yojana) কেনেকৈ MSME খণ্ডৰ গাঁথনি উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: মুদ্ৰা যোজনাই কোনো ধৰণৰ বন্ধকত নোলোৱাকৈ অতি ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ী আৰু নতুন উদ্যোগীসকলক ‘শিশু’, ‘কিশোৰ’ আৰু ‘তৰুণ’ এই তিনিটা স্তৰত ঋণ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত তৃণমূল পৰ্যায়ত লঘু উদ্যোগসমূহৰ বিত্তীয় গাঁথনি শক্তিশালী হৈ পৰে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা আৰু কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিত ইয়াৰ কেনে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছে, বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ দ্বিতীয়ক বা উদ্যোগ খণ্ডৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈছে উৎপাদন খণ্ড (Manufacturing Sector)। কিন্তু বিগত সময়ছোৱাত গোলকীয় আৰু আভ্যন্তৰীণ বিভিন্ন কাৰণত এই খণ্ডৰ বিকাশৰ গতি মন্থৰ হৈ পৰিছে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
আন্তঃগাঁথনিগত নাটনি: দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি অহা বিদ্যুৎ যোগানৰ খেলিমেলি, পৰিবহণ খৰচৰ বোজা আৰু উন্নত বন্দৰ তথা পথ সংযোগৰ অভাৱে উৎপাদন কাৰ্য ব্যয়বহুল কৰি তোলে।
মূলধন আৰু ঋণৰ সমস্যা: নতুন কাৰিকৰী প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে যি বৃহৎ পৰিমাণৰ দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন, দেশীয় বেংকিং খণ্ডৰ পৰা সেই ঋণ লাভ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত জটিল।
জটিল নীতি আৰু নিয়ন্ত্ৰণ: ভূ-সম্পত্তি অধিগ্ৰহণৰ জটিলতা আৰু শ্ৰম আইনৰ পুৰণি গাঁথনিৰ বাবে বহুতো বিদেশী বিনিয়োগকাৰীয়ে ইয়াত উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ কৰে।
কৰ্মসংস্থাপনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ: উৎপাদন খণ্ডৰ এই মন্থৰ বৃদ্ধিয়ে দেশৰ নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধিৰ এক মূল কাৰক হিচাপে দেখা দিছে। যিহেতু ভাৰতত কেইবা নিযুত অদক্ষ আৰু অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিক আছে, তেওঁলোকক একমাত্ৰ উৎপাদন খণ্ডইহে বৃহৎ হাৰত কামৰ সুযোগ দিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু উদ্যোগসমূহৰ মন্থৰ গতি আৰু বৰ্ধিত যান্ত্ৰিকীকৰণৰ (Automation) ফলত নতুন চাকৰিৰ সুযোগ সংকুচিত হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত দেশত 'চাকৰিবিহীন বিকাশ' (Jobless Growth)ৰ এক ভয়াবহ পৰিৱেশ সৃষ্টি হৈছে, য’ত শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকল বাধ্য হৈ নিম্ন মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত জড়িত হ’বলগীয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত আয় আৰু কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত সেৱা খণ্ডৰ (Service Sector) বৰ্ধিত ভূমিকাৰ বিষয়ে এটা সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ গাঁথনিগত অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য দিশটো হ’ল সেৱা খণ্ড বা তৃতীয়ক খণ্ডৰ অভূতপূৰ্ব উত্থান। উৎপাদন খণ্ডৰ তুলনাত সেৱা খণ্ডই দেশৰ অৰ্থনীতিক এক নতুন গতি প্ৰদান কৰিছে।
আয় সৃষ্টিত ভূমিকা: বৰ্তমান ভাৰতৰ মোট ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)ৰ আধাতকৈও অধিক অংশ (প্ৰায় ৫৩% ৰ পৰা ৫৫%) অকল সেৱা খণ্ডৰ পৰাই আহে। তথ্য প্ৰযুক্তি (IT), ই-কমাৰ্স, বিত্তীয় সেৱা, আৰু দূৰসংযোগ খণ্ডই দেশীয় আয় বৃদ্ধ কৰাৰ লগতে বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাও উপাৰ্জন কৰিছে।
কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিত ভূমিকা: পৰম্পৰাগত চাকৰিৰ ধাৰণা সলনি কৰি এই খণ্ডই নতুন প্ৰজন্মৰ বাবে লাখ লাখ নিয়োগৰ পথ মুকলি কৰিছে। বিশেষকৈ চহৰীয়া অঞ্চলৰ দক্ষ যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে ই এক প্ৰধান সুৰক্ষা কৱচ হৈ পৰিছে।
সমালোচনামূলক দিশ (প্ৰত্যাহ্বান): যদিও আয়ৰ দিশৰ পৰা সেৱা খণ্ড শীৰ্ষত আছে, তথাপিও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা দেখা যায়। প্ৰথমতে, ভাৰতৰ কৰ্মবাহিনীৰ এটা বুজন অংশ (প্ৰায় ৪৫%) এতিয়াও কৃষিয়েই জীৱিকা হিচাপে লৈ আছে, যিসকলক সেৱা খণ্ডই পোনপটীয়াকৈ সামৰি লব পৰা নাই। দ্বিতীয়তে, এই খণ্ডত নিয়োগ ঘটিলেও ইয়াৰ সিংহভাগেই হৈছে সাময়িক বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰম, যাক বৰ্তমান 'গিগ্ ইকনমি' (Gig Economy) বোলা হয়। ইয়াত স্থায়িত্ব আৰু সামাজিক সুৰক্ষা (যেনে— পেঞ্চন, স্বাস্থ্য বীমা)ৰ চৰম অভাৱ দেখা যায়। গতিকে, কেৱল সেৱা খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এখন দেশৰ সৰ্বাংগীণ উন্নয়ন সম্ভৱ নহয়।
প্ৰশ্ন ৩: নতুন নীতি অনুসৰি MSME (ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মধ্যম উদ্যোগ) ৰ সংজ্ঞা আৰু গাঁথনিগত শ্ৰেণীবিভাজনটো উপযুক্ত তথ্যসহ স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু ব্যৱসায় সহজীকৰণৰ বাবে ২০২০ চনৰ 'আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত অভিযান'ৰ অধীনত MSME খণ্ডৰ পুৰণি সংজ্ঞা সম্পূৰ্ণ সলনি কৰে। আগতে কেৱল উৎপাদন আৰু সেৱা খণ্ডৰ বাবে সুকীয়া মাপকাঠী আছিল, কিন্তু নতুন গাঁথনিত এই পাৰ্থক্য দূৰ কৰি বিনিয়োগ (Investment) আৰু বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন (Turnover)ৰ এক যৌথ তথা একীকৃত ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
এই নতুন গাঁথনিগত শ্ৰেণীবিভাজন তলত দিয়া ধৰণৰ:
অতি ক্ষুদ্ৰ বা লঘু উদ্যোগ (Micro Enterprise):
যিবোৰ উদ্যোগত যন্ত্ৰপাতি বা সা-সঁজুলিৰ নামত হোৱা মূলধন বিনিয়োগ ১ কোটি টকাতকৈ অধিক নহয় আৰু যাৰ বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন (Turnover) ৫ কোটি টকাৰ ভিতৰত থাকে, সেইবোৰক লঘু উদ্যোগ বুলি গণ্য কৰা হয়।
ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ (Small Enterprise):
যিবোৰ উদ্যোগত মূলধন বিনিয়োগ ১০ কোটি টকা পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে আৰু যাৰ বাৰ্ষিক লেনদেনৰ সৰ্বোচ্চ সীমা ৫০ কোটি টকা ধাৰ্য কৰা হৈছে, সেইবোৰক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ পৰিসৰত ৰখা হৈছে।
মধ্যম উদ্যোগ (Medium Enterprise):
নতুন সংশোধিত নীতি অনুসৰি, ৫০ কোটি টকা পৰ্যন্ত মূলধন বিনিয়োগ কৰা আৰু যাৰ বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন সৰ্বোচ্চ ২৫০ কোটি টকা হয়, তেনে উদ্যোগক মধ্যম উদ্যোগৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়।
এই নতুন সংজ্ঞাৰ ফলত উদ্যোগসমূহৰ আকাৰ বাঢ়িলেও চৰকাৰী ৰেহাই আৰু সা-সুবিধাসমূহ বাহাল থাকে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ ব্যৱসায়িক পৰিসৰ কোনো কুণ্ঠাবোধ নোহোৱাকৈ বৃদ্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
প্ৰশ্ন ৪: সুষম আঞ্চলিক উন্নয়ন আৰু সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সবলীকৰণত MSME খণ্ডৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: এখন দেশৰ অৰ্থনীতি কেৱল কেইটামান ডাঙৰ উদ্যোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমভাৱে আগবাঢ়িব নোৱাৰে। এই ক্ষেত্ৰত MSME খণ্ডই সমতা স্থাপনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে কাম কৰে।
আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰীকৰণ: ভাৰতৰ বৃহৎ উদ্যোগসমূহ সাধাৰণতে সাগৰীয় বন্দৰ বা উন্নত চহৰৰ আশে-পাশে গঢ়ি উঠে। ইয়াৰ বিপৰীতে MSME সমূহ দেশৰ যিকোনো প্ৰান্তত, আনকি দূৰৈৰ গ্ৰাম্য বা পাহাৰীয়া অঞ্চলতো অতি কম মূলধনেৰে স্থাপন কৰিব পাৰি। স্থানীয় সম্পদ আৰু কেঁচা মাল ব্যৱহাৰ কৰি গঢ়ি উঠা এই উদ্যোগে পিছপৰা অঞ্চলসমূহলৈ অৰ্থনৈতিক সক্ৰিয়তা কঢ়িয়াই আনে আৰু চহৰমুখী প্ৰব্ৰজন হ্ৰাস কৰে।
সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সবলীকৰণ: এই খণ্ডটো শ্ৰম-প্ৰধান হোৱাৰ বাবে ইয়াত আনুষ্ঠানিক ডিগ্ৰী নথকা বা পৰম্পৰাগত কাৰিকৰী জ্ঞান থকা গ্ৰাম্য লোকসকলে সহজে কাম বিচাৰি পায়। ইয়াৰ ফলত সমাজৰ অনাগ্ৰসৰ শ্ৰেণী (SC, ST, OBC) আৰু গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ বাবে স্বনিয়োজনৰ পথ প্ৰশস্ত হয়।
সম্পদৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ: ডাঙৰ উদ্যোগে সমাজৰ এক নিৰ্দিষ্ট ধনী শ্ৰেণীৰ হাতত মূলধন কেন্দ্ৰীভূত কৰে। কিন্তু সহস্ৰাধিক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগে সমাজৰ তৃণমূল পৰ্যায়ত আয়ৰ বিতৰণ সমভাৱে কৰাত সহায় কৰে, যিয়ে এক সামগ্ৰিক সমাজ উন্নয়নৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।
প্ৰশ্ন ৫: বৰ্তমান সময়ত ভাৰতৰ MSME খণ্ডৰ ভৱিষ্যতৰ সম্ভাৱনাসমূহ (Future Prospects) আৰু ইয়াক শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ভৱিষ্যতৰ বিকাশ বহু পৰিমাণে MSME খণ্ডৰ সফলতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কাৰণ এই খণ্ডটোত নতুন যুগৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পৰাকৈ এক বিশাল সম্ভাৱনা লুকাই আছে।
ভৱিষ্যতৰ সম্ভাৱনাসমূহ:
ডিজিটেল বিপ্লৱ আৰু ই-কমাৰ্স: বৰ্তমান ই-কমাৰ্স প্লেটফৰ্মসমূহৰ বাবে অতি ভিতৰুৱা গাঁৱৰ এজন শিপিনী বা ক্ষুদ্ৰ উৎপাদকেও নিজৰ সামগ্ৰী বিশ্বৰ গ্ৰাহকৰ ওচৰলৈ লৈ যাব পাৰে। ডিজিটেল লেনদেনে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক স্বচ্ছতা বৃদ্ধি কৰিছে।
গোলকীয় যোগান শৃংখল (Global Supply Chain): চীন দেশৰ ওপৰত বিশ্বৰ নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পোৱাৰ সময়ত ভাৰতীয় MSME খণ্ডৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এক বৃহৎ ৰপ্তানিৰ বজাৰ দখল কৰাৰ সোণালী সুযোগ আহি পৰিছে।
সেউজ উদ্যোগ (Green MSMEs): পৰিৱেশ অনুকূল আৰু বহনক্ষম সামগ্ৰীৰ গোলকীয় চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে জৈৱিক আৰু হস্তশিল্প আধাৰিত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহৰ ভৱিষ্যত অতি উজ্জ্বল।
চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহ: চৰকাৰে এই খণ্ডটোক সুৰক্ষা আৰু গতি প্ৰদান কৰিবলৈ কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য আঁচনি ৰূপায়িত কৰিছে। যেনে— ঋণ লাভৰ প্ৰক্ৰিয়া সহজ কৰিবলৈ 'প্ৰধানমন্ত্ৰী মুদ্ৰা যোজনা' (MUDRA), কোনো ধৰণৰ বন্ধক নোহোৱাকৈ ঋণ দিয়াৰ বাবে CGTMSE আঁচনি, আৰু পঞ্জীয়ন প্ৰক্ৰিয়া কাগজবিহীন কৰিবলৈ 'উদ্যম পৰ্টেল'ৰ সৃষ্টি। ইয়াৰ উপৰিও 'ৰেম্প' (RAMP) কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহৰ কাৰিকৰী সামৰ্থ্য বৃদ্ধিৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে।
পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary) :
এই পাঠ্যক্ৰমটোৱে সমসাময়িক ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত সংস্কাৰ আৰু ইয়াৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াত 'সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ' (GST) ৰ দৰে একক অপ্ৰত্যক্ষ কৰ আৰু বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণৰ বাবে 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা'ৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা হৈছে। 'প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ' (DBT) আৰু 'JAM ত্ৰিমূৰ্তি'ৰ ব্যৱহাৰে চৰকাৰী সাহায্য বিতৰণত কেনেকৈ স্বচ্ছতা আনিছে, সেই বিষয়ে ইয়াত উল্লেখ আছে। ইয়াৰ উপৰি, অৰ্থনৈতিক বিকাশ খৰতকীয়া কৰিবলৈ ভূমি অধিগ্ৰহণ, শ্ৰম আইন আৰু বেংক খণ্ডৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰসমূহৰ প্ৰয়োজনীয়তা দৰ্শাইছে। শেষত, দেশৰ উৎপাদনশীলতা আৰু শ্ৰমিকৰ সামাজিক সুৰক্ষা বৃদ্ধিৰ বাবে অসংগঠিত খণ্ডক 'আনুষ্ঠানিককৰণ' (Formalizing) কৰাৰ পথত থকা জটিল প্ৰত্যাহ্বানসমূহ ইয়াত গভীৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) ব্যৱস্থাটো আনুষ্ঠানিকভাৱে কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ২০১৭ চনৰ ১ জুলাই তাৰিখৰ পৰা সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত GST ব্যৱস্থাটো কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: চৰকাৰী সাহায্য বা ৰাজসাহায্যৰ ধন কোনো মধ্যভোগী নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ হিতাধিকাৰীৰ বেংক একাউণ্টলৈ প্ৰেৰণ কৰি স্বচ্ছতা বজায় ৰখাটোৱে ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
প্ৰশ্ন ৩: বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Financial Inclusion) বুলিলে কি বুজি পোৱা যায়?
উত্তৰ: সমাজৰ আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা আৰু নিম্ন উপাৰ্জনকাৰী শ্ৰেণীক সুলভ মূল্যত আনুষ্ঠানিক বেংকিং আৰু বিত্তীয় সেৱাৰ আওতালৈ অনা প্ৰক্ৰিয়াটোক বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ‘প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা’ (PMJDY) আঁচনিখন আনুষ্ঠানিকভাৱে কেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ২০১৪ চনৰ ২৮ আগষ্ট তাৰিখে ভাৰত চৰকাৰে এই বৃহৎ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ আঁচনিখন শুভাৰম্ভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ‘আনুষ্ঠানিককৰণ’ (Formalizing) মানে কি?
উত্তৰ: অসংগঠিত খণ্ডৰ ব্যৱসায় আৰু শ্ৰমিকসকলক চৰকাৰী পঞ্জীয়ন, আইনী সুৰক্ষা আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ অধীনলৈ আনি অৰ্থনীতিৰ মূল সুঁতিৰ সৈতে সংযোগ কৰা কাৰ্যই হৈছে আনুষ্ঠানিককৰণ।
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনীতিত ‘শ্ৰম আইন সংস্কাৰ’ৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পুৰণি আৰু জটিল শ্ৰম আইনসমূহ সৰলীকৃত কৰি উদ্যোগসমূহৰ বাবে ব্যৱসায়িক অনুকূল পৰিৱেশ গঢ়ি তোলা আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।
প্ৰশ্ন ৭: ভূমি অধিগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত থকা এটা ডাঙৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বান কি?
উত্তৰ: উদ্যোগ বা আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ বাবে ভূমি অধিগ্ৰহণ কৰোঁতে উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু থলুৱা লোকৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰৰ বাবে গঠিত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ কমিটিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: নৰসিংহম কমিটি (Narasimham Committee)।
প্ৰশ্ন ৯: GST পৰিষদৰ (GST Council) অধ্যক্ষ কোন?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী হ’ল GST পৰিষদৰ পদেন অধ্যক্ষ।
প্ৰশ্ন ১০: জন ধন যোজনাত যোগ কৰা এটা অন্যতম বিত্তীয় সুবিধা কি?
উত্তৰ: سفر (Zero Balance) জমা পঞ্জীয়নৰ সুবিধাৰ লগতে গ্ৰাহকক বিনামূলীয়া ‘RuPay’ ডেবিট কাৰ্ড আৰু দূৰ্ঘটনা বীমাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: অনুৎপাদক সম্পদ (NPA) কোনটো খণ্ডৰ সংস্কাৰৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত?
উত্তৰ: বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰৰ (Banking Sector Reforms) সৈতে জড়িত।
প্ৰশ্ন ১২: DBT ব্যৱস্থাত নাগৰিকৰ পৰিচয় নিশ্চিত কৰিবলৈ কোনটো কাৰিকৰী পৰিচয় পত্ৰ আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: ১২ টা সংখ্যাৰ ‘আধাৰ’ (Aadhaar) কাৰ্ড।
প্ৰশ্ন ১৩: JAM ত্ৰিমূৰ্তি (JAM Trinity) ধাৰণাটোৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰ: Jan Dhan (জন ধন), Aadhaar (আধাৰ), আৰু Mobile (মোবাইল)।
প্ৰশ্ন ১৪: বৰ্তমান ভাৰতত চলি থকা কেন্দ্ৰীয় GST ক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: CGST (Central Goods and Services Tax)।
প্ৰশ্ন ১৫: অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কোনো চৰকাৰী পঞ্জীয়ন নোহোৱাকৈ ৰাস্তাৰ কাষত কৰা পথৰুৱা ব্যৱসায়ী বা দিনহ হাজিৰা কৰা শ্ৰমিক।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) ক কিয় এক 'অপ্ৰত্যক্ষ একীকৃত কৰ' বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: GST য়ে পূৰ্বৰ বহুস্তৰীয় কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক অপ্ৰত্যক্ষ কৰসমূহ (যেনে- ভেট, আবকাৰী শুল্ক, প্ৰৱেশ কৰ আদি) বিলুপ্ত কৰি সমগ্ৰ দেশতে "এক দেশ, এক কৰ" ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে। সেইবাবে ইয়াক একীকৃত কৰ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) ব্যৱস্থাই চৰকাৰী কোষাগাৰৰ অপচয় কেনেকৈ ৰোধ কৰে?
উত্তৰ: DBT ব্যৱস্থাই ভুৱা বা বেনামী হিতাধিকাৰীক তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই পেলায়। ধনখিনি পোনপটীয়াকৈ প্ৰকৃত হিতাধিকাৰীৰ একাউণ্টলৈ যোৱাৰ বাবে মাজভাগত হোৱা ক'লা ধনৰ লেনদেন আৰু লিক বা অপচয় সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণৰ দুটা প্ৰধান গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ই গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ দৰিদ্ৰ লোকসকলক সুদখোৰ মহাজনৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰি আনুষ্ঠানিক ঋণ প্ৰদান কৰে।
ই সৰু সৰু সঞ্চয়ক একগোট কৰি দেশৰ মূলধন গঠন প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: জন ধন যোজনাই ভাৰতৰ বেংকিং ইতিহাসত কেনেকৈ এক অভিলেখ সৃষ্টি কৰিছিল?
উত্তৰ: এই আঁচনিৰ অধীনত অতি কম সময়ৰ ভিতৰত কোটি কোটি বেংক একাউণ্ট খোলা হৈছিল, যিয়ে বেংকিং সেৱাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থকা ভাৰতৰ এক বৃহৎ জনসংখ্যাক আনুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ আওতালৈ আনি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ অভিযান হিচাপে পৰিগণিত হয়।
প্ৰশ্ন ৫: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিককৰণৰ দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰ:
ক্ষুদ্র আৰু মজলীয়া উদ্যোগসমূহৰ বাবে চৰকাৰী নীতি-নিয়ম আৰু কৰৰ বোজা বহন কৰাটো ব্যয়বহুল হয়।
ভাৰতৰ শ্ৰমিক শক্তিৰ এক বৃহৎ অংশ অশিক্ষিত বা অদক্ষ হোৱাৰ বাবে আইনী চুক্তিৰ আওতালৈ অহাত অসুবিধা পায়।
প্ৰশ্ন ৬: ভূমি অধিগ্ৰহণ আইনৰ সংস্কাৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে কিয় জৰুৰী?
উত্তৰ: ঔদ্যোগিকীকৰণ, ঘাইপথ নিৰ্মাণ আৰু স্মাৰ্ট চিটি আদি প্ৰকল্পসমূহৰ দ্ৰুত ৰূপায়ণৰ বাবে সহজলভ্য ভূমিৰ প্ৰয়োজন। পুৰণি আইনী মেৰপেচ দূৰ কৰি সংস্কাৰ আনিলে বিনিয়োগকাৰী আকৰ্ষিত হয় আৰু উন্নয়ন খৰতকীয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতত শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় দেখা দিছে?
উত্তৰ: ভাৰতত পূৰ্বতে থকা অলেখ আৰু জটিল শ্ৰম আইনসমূহে উদ্যোগ স্থাপনত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। সংস্কাৰৰ জৰিয়তে এই আইনসমূহ সহজ কৰিলে ব্যৱসায় কৰা সহজ হয় (Ease of Doing Business) আৰু একে সময়তে শ্ৰমিকৰ সামাজিক সুৰক্ষাও নিশ্চিত কৰিব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ৮: বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰে দেশৰ বিত্তীয় সুস্থিৰতা কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰে?
উত্তৰ: বেংক সংস্কাৰৰ জৰিয়তে বেংকসমূহৰ মূলধনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা হয়, ঋণ প্ৰদান প্ৰক্ৰিয়া কঠোৰ কৰা হয় আৰু প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত বেংক দেউলীয়া হোৱাৰ সম্ভাৱনা কমে আৰু গ্ৰাহকৰ আস্থা অটুট থাকে।
প্ৰশ্ন ৯: ৰাজকোষীয় যুক্ত ফেডাৰেলিজম (Fiscal Federalism) ত GST ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: GST ৰূপায়ণৰ বাবে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰে যুটীয়াভাৱে 'GST পৰিষদ' গঠন কৰিছে। ইয়াত যিকোনো সিদ্ধান্ত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ সহমতত লোৱা হয়, যিয়ে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাক অধিক শক্তিশালী কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিক হ'লে চৰকাৰৰ কি লাভ হয়?
উত্তৰ: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিক হ'লে চৰকাৰৰ কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিসৰ (Tax Base) বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ ৰাজহ বৃদ্ধি হয়, যাৰ দ্বাৰা শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ দৰে কল্যাণমূলক কামত অধিক পুঁজি বিনিয়োগ কৰিব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ১১: ডিজিটেল সাক্ষৰতা অবিহনে বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ কিয় সম্ভৱ নহয়?
উত্তৰ: আধুনিক বিত্তীয় সেৱাসমূহ (যেনে- মোবাইল বেংকিং, UPI, এটিএম) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ নূন্যতম ডিজিটেল জ্ঞানৰ প্ৰয়োজন। গতিকে গ্ৰাম্য ৰাইজক ডিজিটেলভাৱে শিক্ষিত নকৰিলে বেংক একাউণ্টবোৰ নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰি থাকিব।
প্ৰশ্ন ১২: বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰত ‘ইনচলভেন্সী এণ্ড বেংকৰাপ্টচি ক’ড’ (IBC, 2016) ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: IBC আইনখনৰ জৰিয়তে ঋণ পৰিশোধ নকৰা বা দেউলীয়া হোৱা ডাঙৰ কোম্পানীসমূহৰ বিবাদবোৰ অতি দ্ৰুতগতিত সমাধান কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত বেংকসমূহে তেওঁলোকৰ আবদ্ধ হৈ থকা ঋণৰ ধন সোনকালে ঘূৰাই পাবলৈ সক্ষম হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৩: অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে আনুষ্ঠানিককৰণৰ লাভসমূহ কি কি?
উত্তৰ: অসংগঠিত শ্ৰমিকে আনুষ্ঠানিক খণ্ডত প্ৰৱেশ কৰিলে নিয়মীয়া মজুৰি, ভৱিষ্যত নিধি (PF), চিকিৎসা বীমা, পেঞ্চন আৰু নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম ঘণ্টাৰ দৰে আইনী সুৰক্ষা লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: 'প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ' (DBT) ব্যৱস্থাই গ্ৰাম্য মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত কেনেকৈ সহায় কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: DBT য়ে সঠিক সময়ত সঠিক হিতাধিকাৰীক ধন প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত বজাৰত কৃত্ৰিম ধনৰ প্ৰবাহ বা ক'লা ধনৰ চলাচল বন্ধ হয়, যিয়ে গ্ৰাম্য বজাৰত সামগ্ৰীৰ অনিয়ন্ত্ৰিত মূল্যবৃদ্ধি ৰোধ কৰাত পৰোক্ষভাৱে সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: ভূমি পঞ্জীয়নৰ ডিজিটেলকৰণে (Digitalization of Land Records) ভূমি সংস্কাৰক কেনেকৈ গতি দিছে?
উত্তৰ: ভূমিৰ নথিপত্ৰ ডিজিটেল কৰাৰ ফলত মাটিৰ মালিকীস্বত্বক লৈ হোৱা প্ৰৱঞ্চনা আৰু গোচৰসমূহ বহুখিনি হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগ বা খেতিৰ বাবে মাটি ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা প্ৰক্ৰিয়াটো স্বচ্ছ আৰু দ্ৰুত হৈ পৰিছে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তনৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱ আৰু ইয়াৰ সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ২০১৭ চনৰ ১ জুলাই তাৰিখে সমগ্ৰ দেশতে একক অপ্ৰত্যক্ষ কৰ হিচাপে 'সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ' (GST) কাৰ্যকৰী কৰা হয়। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বহুমুখী:
ইতিবাচক প্ৰভাৱ: GST প্ৰৱৰ্তনে পূৰ্বৰ জটিল কৰ ব্যৱস্থাৰ অন্ত পেলাই "এক দেশ, এক বজাৰ, এক কৰ" ধাৰণাটো বাস্তৱায়িত কৰিলে। ইয়াৰ ফলত কৰৰ ওপৰত কৰ জাপি দিয়া ব্যৱস্থাটো (Cascading Effect) নোহোৱা হ’ল, যাৰ ফলত সামগ্ৰী পৰিবহন সহজ আৰু কম খৰচী হৈ পৰিল। ইয়াৰ উপৰি ব্যৱসায়িক লেনদেনসমূহ ডিজিটেল হোৱাৰ বাবে কৰ ফাঁকি হ্ৰাস পাইছে আৰু চৰকাৰৰ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ লক্ষণীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বান: ইমান এক বৃহৎ কৰ সংস্কাৰৰ পিছতো কিছুমান ত্ৰুটি এতিয়াও জিলিকি আছে। বিশেষকৈ ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া ব্যৱসায়ীসকলৰ বাবে ইয়াৰ অনলাইন ৰিটাৰ্ন দাখিল প্ৰক্ৰিয়াটো আজিও যথেষ্ট জটিল। ইয়াৰ উপৰি পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰী আৰু বিদ্যুৎ আজিও GST ৰ আওতাৰ বাহিৰত থকাৰ বাবে ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ সুফল লাভ কৰাত বাধাৰ সৃষ্টি হৈছে। কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত কৰৰ ভাগ-বতৰাক লৈ সময়ে সময়ে সৃষ্টি হোৱা মতানৈক্যও এক অন্যতম বিত্তীয় প্ৰত্যাহ্বান।
প্ৰশ্ন ২: 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা' (PMJDY) ই ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Financial Inclusion) ত কেনেধৰণৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছে? বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ২০১৪ চনৰ ২৮ আগষ্টত আৰম্ভ হোৱা 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা' কেৱল এটা বেংক একাউণ্ট খোলাৰ আঁচনিয়েই নহয়, বৰঞ্চ ই ভাৰতৰ বিত্তীয় ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ প্ৰক্ৰিয়া। গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত ইয়াৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:
বেংকিং সেৱাৰ সম্প্ৰসাৰণ: এই আঁচনিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ এক বৃহৎ জনসংখ্যা, যিসকল পূৰ্বে কোনোদিন বেংকৰ কাষ চপা নাছিল, তেওঁলোকক শূন্য জমা ধনৰ (Zero Balance) বিনিময়ত আনুষ্ঠানিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হ’ল। ই গ্ৰাম্য সমাজত সঞ্চয়ৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি কৰিলে।
মহাজনৰ শোষণৰ পৰা মুক্তি: গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ লোকসকলে জৰুৰী কালত স্থানীয় সুদখোৰ মহাজনৰ ওচৰত হাত পাতিবলগীয়া হৈছিল। জন ধন একাউণ্টৰ জৰিয়তে ওভাৰড্ৰাফ্ট (Overdraft) অৰ্থাৎ জমা ধন নথকা অৱস্থাতো ঋণ ল’ব পৰা সুবিধা আৰু ‘RuPay’ ডেবিট কাৰ্ডৰ ব্যৱহাৰে তেওঁলোকক বিত্তীয় সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিলে।
ডিজিটেল লেনদেনৰ ভেটি: এই আঁচনিখনে গ্ৰাম্য ভাৰতত UPI আৰু ম’বাইল বেংকিং ব্যৱহাৰৰ এক শক্তিশালী পথ প্ৰশস্ত কৰিলে, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি ক্ৰমান্বয়ে নগদ ধনবিহীন বা ডিজিটেল লেনদেনৰ দিশলৈ ধাৱমান হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) ব্যৱস্থা আৰু JAM ত্ৰিমূৰ্তি (JAM Trinity) ৰ মাজৰ সংযোগ ব্যাখ্যা কৰা। ই চৰকাৰী সাহায্য বিতৰণ প্ৰক্ৰিয়া কেনেকৈ স্বচ্ছ কৰিলে?
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) হৈছে চৰকাৰী কল্যাণমূলক আঁচনিৰ ধন পোনপটীয়াকৈ হিতাধিকাৰীৰ বেংক একাউণ্টলৈ পঠিওৱা এক প্ৰক্ৰিয়া। এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক সক্ৰিয় আৰু সফল কৰি তুলিছে ‘JAM ত্ৰিমূৰ্তি’ চমুকৈ জন ধন (J), আধাৰ (A) আৰু ম’বাইল (M) ৰ সংমিশ্ৰণে।
সংযোগৰ ধাৰণা: ‘জন ধন’ একাউণ্টে প্ৰতিজন নাগৰিকক এটা বেংক একাউণ্ট প্ৰদান কৰিলে, ‘আধাৰ’ কাৰ্ডে হিতাধিকাৰীজনৰ সঠিক আৰু একক পৰিচয় নিশ্চিত কৰিলে (যাৰ ফলত ভুৱা বা বেনামী নাম কৰ্তন হ’ল) আৰু ‘ম’বাইল’ সংযোগে হিতাধিকাৰীজনক তেওঁৰ একাউণ্টলৈ ধন অহাৰ লগে লগে এছ.এম.এছ. (SMS) যোগে তথ্য লাভ কৰাত সহায় কৰিলে।
স্বচ্ছতা আৰু দক্ষতা: অতীতত চৰকাৰী সাহাৰ্য্য বা ৰাজসাহায্যৰ ধন সাধাৰণ ৰাইজৰ হাতলৈ আহোঁতে মাজভাগত থকা মধ্যভোগী বা দালালৰ কবলত পৰি এক বুজন অংশ কৰ্তন হৈছিল। DBT আৰু JAM ৰ যুগলবন্দীয়ে এই সমগ্ৰ মধ্যভোগী শ্ৰেণীক ব্যৱস্থাটোৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই পেলালে। বৰ্তমান দিল্লী বা ৰাজ্যৰ ৰাজধানীৰ পৰা ওলোৱা এটকা পোনপটীয়াকৈ গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ জনসাধাৰণৰ একাউণ্টত সোমায়হি। ই চৰকাৰী পুজিৰ অপচয় ৰোধ কৰাৰ লগতে প্ৰশাসনৰ প্ৰতি সৰ্বসাধাৰণৰ বিশ্বাস দুগুণে বৃদ্ধি কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত ঔদ্যোগিক আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত 'ভূমি অধিগ্ৰহণ' আৰু 'শ্ৰম আইন'ৰ সংস্কাৰসমূহ কিয় আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে বিবেচিত হৈছে?
উত্তৰ: ভাৰতক এক বিশ্বজনীন উৎপাদন কেন্দ্ৰ (Global Manufacturing Hub) হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ হ’লে ভূমি আৰু শ্ৰম— এই দুয়োটা উৎপাদনৰ উপাদানৰ আধুনিকীকৰণ জৰুৰী। কিন্তু ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত এই দুই খণ্ডৰ সংস্কাৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ আৰু প্ৰত্যাহ্বানমূলক:
ভূমি অধিগ্ৰহণৰ প্ৰত্যাহ্বান: যিকোনো ডাঙৰ উদ্যোগ, ঘাইপথ বা ৰেল প্ৰকল্পৰ বাবে বিশাল পৰিমাণৰ ভূমিৰ প্ৰয়োজন। ভাৰতত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অধিক হোৱাৰ বাবে কৃষিভূমি উদ্যোগলৈ ৰূপান্তৰ কৰোঁতে কৃষকসকলৰ তীব্ৰ প্ৰতিবাদৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ নিৰ্ধাৰণ, উচ্ছেদিত লোকৰ পুনৰ সংস্থাপন আৰু ঐতিহাসিকভাৱে চলি অহা মাটিৰ নথিপত্ৰৰ খেলিমেলিয়ে আইনী মেৰপেচৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত বহু বৃহৎ বিনিয়োগ প্ৰকল্প মাজপথতে থমকি ৰয়।
শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ প্ৰত্যাহ্বান: ভাৰতত পূৰ্বতে থকা কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ পুৰণি শ্ৰম আইনসমূহ অত্যন্ত জটিল আছিল। বৰ্তমান চৰকাৰে এইসমূহক ৪ খন সৰল শ্ৰম সংহিতাত (Labor Codes) একত্ৰিত কৰাৰ চেষ্টা চলাইছে। ইয়াত প্ৰত্যাহ্বানটো হ’ল যে উদ্যোগসমূহক শ্ৰমিক নিযুক্তি আৰু ছাঁটাইৰ ক্ষেত্ৰত অধিক স্বাধীনতা দিলে ব্যৱসায় কৰা সহজ (Ease of Doing Business) হয় ঠিকেই, কিন্তু বিপৰীতে শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে ইয়াক শ্ৰমিকৰ চাকৰিৰ নিৰাপত্তা আৰু অধিকাৰ খৰ্ব হোৱাৰ আশংকাত তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰে। গতিকে উদ্যোগৰ বিকাশ আৰু শ্ৰমিকৰ সুৰক্ষাৰ মাজত এক সুস্থিৰ ভাৰসাম্য ৰখাটোৱেই ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ 'আনুষ্ঠানিককৰণ' (Formalizing) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? অসংগঠিত খণ্ডক আনুষ্ঠানিক ৰূপ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত থকা বাধাৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় শ্ৰমিক শক্তিৰ প্ৰায় ৮০-৮৫ শতাংশ লোকেই আজিও অসংগঠিত বা অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত (Informal Sector) নিয়োজিত হৈ আছে, য’ত কোনো পঞ্জীয়ন বা নিয়মিত কৰ ব্যৱস্থা নাই। এই ব্যৱস্থাক আনুষ্ঠানিককৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ইয়াৰ অন্তৰালৰ বাধাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
আনুষ্ঠানিককৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিক হ’লে ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়সমূহ চৰকাৰী পঞ্জীয়নৰ অধীনলৈ আহে। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিসৰ বাঢ়ে আৰু ৰাজহ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ উপৰি আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলে সামাজিক সুৰক্ষা যেনে— পেঞ্চন, ভৱিষ্যত নিধি (PF) আৰু চিকিৎসা বীমা আদি লাভ কৰে। আটাইতকৈ ডাঙৰ কথাটো হ’ল, পঞ্জীৱদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বেংকৰ পৰা সহজ চৰ্তত কম সুতত ঋণ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, যিয়ে উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণত সহায় কৰে।
পথত থকা মূল বাধাসমূহ: ইয়াৰ প্ৰধান বাধাটো হ’ল ভাৰতৰ লাখ লাখ ক্ষুদ্ৰ আৰু কুটিৰ উদ্যোগৰ আইনী তথা কাৰিকৰী জ্ঞানৰ অভাৱ। চৰকাৰী নিয়ম-নীতি পালন কৰা আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ (যেনে GST) নথিপত্ৰ ৰখাটো এই সৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ বাবে অতি অতিৰিক্ত ব্যয়বহুল হৈ পৰে। বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱসায়ীসকলে কৰ পৰিশোধ কৰাৰ ভয়ত বা চৰকাৰী বিষয়াৰ আমোলাতান্ত্ৰিক মেৰপেচৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ নিজকে অসংগঠিত কৰি ৰখাটোৱেই বেছি সুবিধাজনক বুলি ভাবিবলৈ বাধ্য হয়।
পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Lesson Summary) :
এই পাঠ্যক্ৰমটিত গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ক্ৰমবৰ্ধমান আকাৰ আৰু ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থানৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) ৰ গঠনৰ পৰৱৰ্তী যুগত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্য উদাৰীকৰণৰ গতিধাৰা তথা বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰৱণতা বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, দেশৰ অৰ্থনীতিত প্ৰভুত প্ৰভাৱ পেলোৱা প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) আৰু বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানগত বিনিয়োগ (FII) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আৰু ইয়াৰ যোগাত্মক-বিয়োগাত্মক দিশসমূহ ইয়াত সামৰি লোৱা হৈছে। শেষত, ভাৰতৰ 'এক্ট ইষ্ট পলিচি'ৰ অংশ হিচাপে আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক গোট যেনে— BIMSTEC আৰু ভাৰত-ASEAN মুক্ত বাণিজ্য চুক্তিৰ কৌশলগত আৰু বাণিজ্যিক প্ৰাসংগিকতা সুন্দৰকৈ দাঙি ধৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতা (PPP) অনুসৰি বিশ্ব অৰ্থনীতিত বৰ্তমান ভাৰতৰ স্থান কি?
উত্তৰ: ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতা বা Purchasing Power Parity (PPP) ৰ ভিত্তিত বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বৰ্তমান তৃতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি (প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় স্থানত ক্ৰমে চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ)।
প্ৰশ্ন ২: নামমাত্ৰ (Nominal GDP) হিচাপত বিশ্ব প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতৰ স্থান কত?
উত্তৰ: বৰ্তমানৰ চৰণ মূল্য বা নামমাত্ৰ জিডিপি (Nominal GDP) ৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বিশ্বৰ পঞ্চম বৃহত্তম অৰ্থনীতি হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ নীতি আনুষ্ঠানিকভাৱে কেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ ২৪ জুলাইত তদানীন্তন কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নতুন উদ্যোগ নীতি ঘোষণাৰ জৰিয়তে দেশত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ তথা উদাৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ সূচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) কোন চনত গঠন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: মাৰাকাচ চুক্তি (Marrakesh Agreement) ৰ অধীনত ১৯৯৫ চনৰ ১ জানুৱাৰী তাৰিখে GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) ৰ স্থানত বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) গঠন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত (Trade-to-GDP Ratio) কিহৰ সূচক?
উত্তৰ: বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাতে এখন দেশৰ অৰ্থনীতি বিশ্ব বজাৰৰ সৈতে কিমান মুকলি বা সংপৃক্ত (Economic Openness), তাক সূচায়। ই হ’ল মুঠ আমদানি আৰু ৰপ্তানিৰ সমষ্টি আৰু দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ অনুপাত।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) বুলিলে কি বুজি পোৱা?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বিদেশী বিনিয়োগকাৰী বা প্ৰতিষ্ঠানে কোনো দেশৰ উৎপাদন খণ্ড বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানত দীৰ্ঘম্যাদী নিয়ন্ত্ৰণ তথা ব্যৱস্থাপনাৰ উদ্দেশ্যে মূলধন বিনিয়োগ কৰে, তাক প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানগত বিনিয়োগ (FII) ৰ প্ৰধান লক্ষ্য কি? উত্তৰ: বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানগত বিনিয়োগ (FII) ৰ প্ৰধান লক্ষ্য হ’ল হ্ৰস্বম্যাদী লাভ অৰ্জনৰ উদ্দেশ্যে এখন দেশৰ শ্বেয়াৰ বজাৰ, ডিবেঞ্চাৰ বা বণ্ড আদি বিত্তীয় বজাৰত মূলধন বিনিয়োগ কৰা।
প্ৰশ্ন ৮: 'হট মানি' (Hot Money) বুলি কোনটো বিনিয়োগক জনা যায়?
উত্তৰ: বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানগত বিনিয়োগ (FII) ক 'হট মানি' বা অস্থিৰ মূলধন বুলি কোৱা হয়, কাৰণ বজাৰৰ তাৰতম্য ঘটিলে এই মূলধন অতি খৰতকীয়াকৈ দেশৰ পৰা ওলাই যাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯: BIMSTEC ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি?
উত্তৰ: BIMSTEC ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল— Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation (বংগোপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহুমুখী কাৰিকৰী আৰু অৰ্থনৈতিক সহযোগিতাৰ পদক্ষেপ)।
প্ৰশ্ন ১০: BIMSTEC গোটটো কোনখন ঐতিহাসিক ঘোষণাৰ জৰিয়তে প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯৭ চনৰ ৬ জুন তাৰিখে বেংকক ঘোষণা (Bangkok Declaration) ৰ জৰিয়তে এই আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক গোটটোৰ জন্ম হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ASEAN ৰ মূল উদ্দেশ্য কি? উত্তৰ: দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ১০ খন ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত অৰ্থনৈতিক বিকাশ, সামাজিক প্ৰগতি, সাংস্কৃতিক উন্নয়ন আৰু আঞ্চলিক শান্তি ৰক্ষা কৰাটোৱেই ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) ৰ মূল উদ্দেশ্য।
প্ৰশ্ন ১২: ভাৰত-ASEAN মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি (FTA) সেৱা আৰু বিনিয়োগ খণ্ডত কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়?
উত্তৰ: ভাৰত আৰু আছিয়ানৰ মাজত সামগ্ৰীৰ মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি ২০১০ চনত কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত, সেৱা আৰু বিনিয়োগ খণ্ডৰ চুক্তিখন ২০১৫ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: সংস্কাৰ-পৰৱৰ্তী যুগত ভাৰতৰ বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত বৃদ্ধি পাইছেনে হ্ৰাস পাইছে?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পৰৱৰ্তী যুগত গোলকীকৰণৰ ফলস্বৰূপে ভাৰতৰ বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত লক্ষণীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ১৪: বৰ্তমান BIMSTEC ৰ সচিবালয় ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰ: বাংলাদেশৰ ৰাজধানী ঢাকা (Dhaka) চহৰত BIMSTEC ৰ স্থায়ী সচিবালয় অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰত চৰকাৰৰ 'এক্ট ইষ্ট পলিচি' (Act East Policy) ৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু কি?
উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলক প্ৰধান দুৱাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ (ASEAN) দেশসমূহৰ সৈতে অৰ্থনৈতিক আৰু কৌশলগত সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰাই হৈছে 'এক্ট ইষ্ট পলিচি'ৰ মূল লক্ষ্য।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: বিশ্ব উৎপাদনত (Global GDP Share) ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্ব দুটা বাক্যত বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: গোলকীয় অৰ্থনৈতিক প্ৰেক্ষাপটত ভাৰত আটাইতকৈ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱা বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। বিশ্বৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনত (Nominal GDP) ভাৰতৰ অংশ প্ৰায় ৩.৫% ৰোধিক আৰু ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতা (PPP) ৰ হিচাপত এই অংশ প্ৰায় ৭% তকৈ অধিক, যিয়ে গোলকীয় বিকাশৰ চালিকাশক্তি হিচাপে ভাৰতৰ গুৰুত্ব প্ৰমাণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰে ভাৰতীয় বাণিজ্য উদাৰীকৰণলৈ কেনে পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ সংস্কাৰৰ পূৰ্বে ভাৰতীয় বাণিজ্য ব্যৱস্থা 'কোটা' আৰু উচ্চ শুল্কৰ দ্বাৰা আৱদ্ধ আছিল। সংস্কাৰৰ জৰিয়তে আমদানি অনুজ্ঞাপত্ৰ (Licensing) বিলোপ কৰা হয়, আমদানি শুল্কৰ হাৰ ব্যাপকভাৱে হ্ৰাস কৰা হয় আৰু টকাৰ বিনিময় হাৰৰ অৱমূল্যায়ন ঘটাই বহিঃবাণিজ্যক উদাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: WTO-পৰৱৰ্তী যুগত ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) ডাম্পিং (Dumping) আৰু উন্নত দেশসমূহৰ পৰা অহা তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ঘৰুৱা ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহ সুৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰত্যাহ্বান।
(খ) অ-শুল্ক প্ৰতিবন্ধকতা (Non-tariff barriers) যেনে উন্নত দেশসমূহে জাপি দিয়া চেনিটেৰী আৰু ফাইটোচেনিটেৰী নিয়মাৱলীৰ বাবে ভাৰতীয় কৃষি ৰপ্তানিত বাধা অহা।
প্ৰশ্ন ৪: বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত বৃদ্ধিয়ে এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা কেনেকৈ প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰ: বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত বৃদ্ধি পোৱাৰ অৰ্থ হ’ল দেশখনৰ জাতীয় আয়ৰ এক বুজন অংশ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ই এফালে দেশখনৰ ৰপ্তানি সম্ভাৱনীয়তা বৃদ্ধি কৰে আৰু আনফালে গোলকীয় বজাৰৰ মন্দাৱস্থা বা অৰ্থনৈতিক জোকাৰণিৰ প্ৰতি দেশখনক স্পৰ্শকাতৰ কৰি তোলে।
প্ৰশ্ন ৫: FDI আৰু FII ৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
1. স্থায়িত্ব: FDI হ’ল দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগ যিয়ে দেশত ভৌতিক সম্পত্তি (কাৰখানা, আন্তঃগাঁথনি) সৃষ্টি কৰে; আনহাতে FII হ’ল হ্ৰস্বম্যাদী বিনিয়োগ যিয়ে কেৱল বিত্তীয় বজাৰত লেনদেন কৰে।
2. নিয়ন্ত্ৰণ: FDI য়ে বিনিয়োগ কৰা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ব্যৱস্থাপনা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত পোনপটীয়া অংশ লয়, কিন্তু FII ৰ হাতত তেনে কোনো প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনৈতিক বিকাশত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) ৰ দুটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) প্ৰযুক্তি স্থানান্তৰ: FDI ৰ জৰিয়তে দেশলৈ আধুনিক বিদেশী প্ৰযুক্তি, কৌশল আৰু দক্ষ ব্যৱস্থাপনাৰ আগমন ঘটে, যিয়ে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
(খ) কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টি: নতুন উদ্যোগ আৰু প্ৰকল্প স্থাপনৰ ফলত দেশৰ নিবনুৱা যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে বৃহৎ পৰিমাণৰ প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৭: অনিয়ন্ত্ৰিত মূলধন প্ৰবাহে (Capital Flows) দেশৰ অৰ্থনীতিত কেনে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে?
উত্তৰ: যদি দেশলৈ হঠাৎ অত্যধিক মূলধন (বিশেষকৈ FII) আহে, তেন্তে ঘৰুৱা মুদ্ৰাৰ (টকাৰ) মূল্য অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পাই ৰপ্তানি খণ্ডক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰে। আকৌ গোলকীয় সংকটৰ সময়ত এই মূলধন হঠাতে ওলাই গ’লে দেশৰ শ্বেয়াৰ বজাৰ ভাঙি পৰে আৰু পৰিশোধ সন্তুলনৰ (Balance of Payments) সংকটে দেখা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৮: BIMSTEC গঠনৰ ভৌগোলিক তথা কৌশলগত গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: BIMSTEC হ’ল দক্ষিণ এছিয়া (ভাৰত, ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে সংলগ্ন চুবুৰীয়া দেশসমূহ) আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ (ম্যানমাৰ, থাইলেণ্ড) মাজৰ এক সংযোগকাৰী সেতু। ই বংগোপসাগৰক কেন্দ্ৰ কৰি এক সুৰক্ষিত আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে সক্ৰিয় অঞ্চল গঢ়ি তোলাত ভৌগোলিকভাৱে সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ বাবে BIMSTEC কিয় 'ছাৰ্ক' (SAARC) তকৈ অধিক কাৰ্যক্ষম বিকল্প বুলি ভবা হয়?
উত্তৰ: ছাৰ্ক (SAARC) ৰ ভিতৰত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা চিৰাচৰিত ৰাজনৈতিক সংঘাতৰ বাবে ইয়াৰ কাৰ্যসূচীসমূহ স্থৱিৰ হৈ পৰিছে। আনহাতে, BIMSTEC ত পাকিস্তান অন্তৰ্ভুক্ত নোহোৱাৰ বাবে সদস্য দেশসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক বিশ্বাস অধিক আৰু ইয়াত অৰ্থনৈতিক এজেন্দাসমূহ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰত-ASEAN মুক্ত বাণিজ্য চুক্তিয়ে (FTA) ভাৰতৰ কোনটো খণ্ডক আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱিত কৰিছে আৰু কিয়?
উত্তৰ: এই চুক্তিয়ে ভাৰতৰ কৃষি আৰু প্ৰাথমিক খণ্ডক (বিশেষকৈ চাহ, কফি, মছলা আৰু পাম তেল উৎপাদনকাৰী খণ্ড) প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখলৈ ঠেলি দিছে। কাৰণ আছিয়ান দেশসমূহ (যেনে মালয়েছিয়া, ইণ্ডোনেছিয়া) ৰ পৰা অতি কম শুল্কত এই সামগ্ৰীসমূহ ভাৰতলৈ আমদানি হোৱাৰ বাবে ঘৰুৱা কৃষকসকল প্ৰতিযোগিতাৰ মুখত পৰিছে।
প্ৰশ্ন ১১: ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত এফ.আই.আই (FII) বা 'পৰ্টফলিঅ' বিনিয়োগ'ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: FII য়ে ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহক ইক্যুইটি বজাৰৰ জৰিয়তে সহজতে অতিৰিক্ত মূলধন সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত বজাৰৰ তাৰল্য (Liquidity) বৃদ্ধি পায়। ই দেশৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থাক গোলকীয় মানদণ্ডৰ সৈতে একত্ৰিত কৰাতো উদ্দীপনা যোগায়।
প্ৰশ্ন ১২: বাণিজ্য উদাৰীকৰণে গ্ৰাহকৰ কল্যাণ (Consumer Welfare) কেনেকৈ সাধন কৰে? উত্তৰ: বাণিজ্য উদাৰীকৰণৰ ফলত আমদানি সহজলভ্য হয় আৰু বজাৰত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাহকসকলে কম মূল্যত, উন্নত মানদণ্ডৰ আৰু বিভিন্ন বিকল্পযুক্ত গোলকীয় সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰত-আছিয়ান অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্বৰ ক্ষেত্ৰত 'ভৌতিক সংযোগ' (Physical Connectivity) ৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: 1. ভাৰত-ম্যানমাৰ-থাইলেণ্ড ত্ৰিপাক্ষিক ঘাইপথ (Trilateral Highway): যিয়ে ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক স্থলপথেৰে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে সংযোগ কৰিব।
2. কালাদান বহুমুখী পৰিবহন প্ৰকল্প (Kaladan Multi-Modal Project): যিয়ে কলকাতা বন্দৰক ম্যানমাৰৰ চিটৱে (Sittwe) বন্দৰৰ সৈতে জলপথ আৰু স্থলপথেৰে সংযোগ কৰিব।
প্ৰশ্ন ১৪: বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাতৰ ট্ৰেণ্ড বা প্ৰৱণতাই ভাৰতৰ অৰ্থনীতি ১৯৭০ দশকৰ তুলনাত বৰ্তমান কেনেকৈ সলনি হোৱা বুজায়?
উত্তৰ: ১৯৭০ ৰ দশকত ভাৰতৰ বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত অতি কম (প্ৰায় ১০% ৰ তলত) আছিল, যিয়ে এক অন্তৰ্মুখী বা বন্ধ অৰ্থনীতি (Closed Economy) সূচাইছিল। কিন্তু বৰ্তমান এই অনুপাত বৃদ্ধি পাই ৪৫%-৫০% ৰ ওচৰা-উচৰি হৈছেহি, যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বৰ্তমান গোলকীয় বাণিজ্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই পৰিছে।
প্ৰশ্ন ১৫: BIMSTEC মুক্ত বাণিজ্য এলেকা (FTA) ৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: BIMSTEC মুক্ত বাণিজ্য এলেকাৰ মূল লক্ষ্য হ’ল সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত থকা শুল্ক আৰু অ-শুল্ক প্ৰতিবন্ধকতাসমূহ পৰ্যায়ক্ৰমে নাইকিয়া কৰা, বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা আৰু অঞ্চলটোৰ ভিতৰত এক সুবিন্যস্ত যোগান শৃংখল (Supply Chain) গঢ়ি তোলা।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: বিশ্ব প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ আকাৰ আৰু ইয়াৰ বৰ্তমানৰ স্থান সবিস্তাৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
গোলকীয় অৰ্থনৈতিক মঞ্চত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ আকাৰ আৰু প্ৰভাৱ দিনক দিনে বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ আটাইতকৈ দ্ৰুতগতিত বিকাশশীল বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত ভাৰত অগ্ৰণী। বিশ্ব প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক আকাৰক প্ৰধানকৈ দুটা ধৰণে জুখিব পাৰি:
১/ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (Nominal GDP): বৰ্তমানৰ বজাৰ মূল্য বা নামমাত্ৰ জিডিপিৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বিশ্বৰ পঞ্চম বৃহত্তম অৰ্থনীতি। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, চীন, জাৰ্মানী আৰু জাপানৰ পিছতেই ভাৰতৰ স্থান। ভাৰতৰ জিডিপিৰ আকাৰে ইতিমধ্যে প্ৰায় ৩.৫ ত্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছে আৰু অনাগত বছৰসমূহত ই ৪ ত্ৰিলিয়ন ডলাৰ স্পৰ্শ কৰাৰ দিশে অগ্ৰসৰ হৈছে।
২/ ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতা (Purchasing Power Parity - PPP): যেতিয়া বিভিন্ন দেশৰ মুদ্ৰাৰ প্ৰকৃত ক্ৰয় ক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অৰ্থনীতিৰ আকাৰ গণনা কৰা হয়, তেতিয়া বিশ্ব দৰবাৰত ভাৰতৰ স্থান আৰু ওপৰলৈ উঠে। PPP ৰ ভিত্তিত ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি (কেৱল চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পিছত)। গোলকীয় উৎপাদনত পিপিপি (PPP) হিচাপত ভাৰতৰ অংশ প্ৰায় ৭% তকৈও অধিক।
মূল্যয়ন: ভাৰতৰ এই বৃহৎ আকাৰৰ অন্তৰালত আছে এক বিশাল ঘৰুৱা উপভোক্তা বজাৰ (Domestic Consumer Market), অনুকূল জনসংখ্যাতাত্ত্বিক লভ্যাংশ (Demographic Dividend) য’ত কৰ্মক্ষম যুৱ প্ৰজন্মৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক, আৰু সেৱা (Service Sector) তথা প্ৰযুক্তি খণ্ডৰ অভূতপূৰ্ব উত্থান। গোলকীয় অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাৰ সময়তো ভাৰতৰ সুস্থিৰ বিকাশৰ হাৰে ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক স্থিতিস্থাপকতা প্ৰমাণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ-পৰৱৰ্তী আৰু WTO-পৰৱৰ্তী যুগত ভাৰতৰ বাণিজ্য উদাৰীকৰণৰ ধাৰা তথা বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাতৰ প্ৰৱণতা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:
১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু ১৯৯৫ চনত বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) ৰ প্ৰতিষ্ঠাই ভাৰতৰ বহিঃবাণিজ্য নীতিক সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি পেলায়। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি এক 'বন্ধ অৰ্থনীতি'ৰ পৰা 'মুক্ত আৰু গোলকীকৃত অৰ্থনীতি'লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
১/ বাণিজ্য উদাৰীকৰণৰ পদক্ষেপসমূহ: ১৯৯১ চনৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে পূৰ্বৰ 'লাইচেন্স ৰাজ' বা কোটা ব্যৱস্থা বিলোপ কৰে। আমদানিৰ ওপৰত থকা পৰিমাণগত নিষেধাজ্ঞা (Quantitative Restrictions) সমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে উঠাই লোৱা হয়। বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) ৰ নিয়মসমূহ মানি চলি ভাৰতে আমদানি শুল্কৰ (Tariff Rates) হাৰ গড় ৩০০% ৰ পৰা কমাই আনি একক সংখ্যালৈ বা অতি নিম্ন পৰ্যায়লৈ নমাই আনে, যাৰ ফলত বিদেশী সামগ্ৰীৰ প্ৰৱেশ সহজ হয়।
২/ বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাতৰ প্ৰৱণতা (Trend of Trade-to-GDP Ratio): বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত (যাক মুঠ আমদানি আৰু ৰপ্তানিৰ সমষ্টি উলিওৱাৰ পিছত জিডিপিৰে হৰণ কৰি পোৱা যায়) হ’ল অৰ্থনীতিৰ মুকলিপনৰ এক প্ৰধান মাপকাঠী।
সংস্কাৰৰ পূৰ্বৰ স্থিতি: ১৯৯০ ৰ দশকৰ আৰম্ভণিলৈকে ভাৰতৰ বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত আছিল অতি কম, মাত্ৰ ১৫% ৰ ভিতৰত।
সংস্কাৰ আৰু WTO পৰৱৰ্তী স্থিতি: বাণিজ্য উদাৰীকৰণৰ ফলত ২০০০ চনৰ পৰা ২০০৮ চনৰ ভিতৰত এই অনুপাত দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। ভাৰতৰ আমদানি আৰু ৰপ্তানি উভয়ৰে পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত বৰ্তমান সময়ত ভাৰতৰ বাণিজ্য-জিডিপি অনুপাত প্ৰায় ৪৫% ৰ পৰা ৫০% ৰ ভিতৰত ওঠানামা কৰি আছে।
সামৰণি: এই প্ৰৱণতাই ইয়াকে সূচায় যে ভাৰতীয় অৰ্থনীতি এতিয়া বিশ্ব বজাৰৰ সৈতে গভীৰভাৱে সংপৃক্ত। যদিও ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ ৰপ্তানি উপাৰ্জন বৃদ্ধি পাইছে, একে সময়তে গোলকীয় বজাৰৰ উত্থান-পতন বা সংকটৰ প্ৰভাৱো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত পোনপটীয়াভাৱে পৰিবলৈ লৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) আৰু বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানগত বিনিয়োগ (FII) ৰ মাজৰ ধাৰণাগত পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত এই মূলধন প্ৰবাহৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ভাৰতীয় অৰ্থনীতিলৈ অহা বিদেশী মূলধন প্ৰবাহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়— FDI আৰু FII। ইহঁতৰ ধাৰণাগত পাৰ্থক্য আৰু প্ৰভাৱ তলত দিয়া ধৰণৰ:
১/ ধাৰণাগত পাৰ্থক্য:
FDI (Foreign Direct Investment): যেতিয়া কোনো বিদেশী বিনিয়োগকাৰীয়ে দেশৰ উৎপাদন শক্তি বৃদ্ধিৰ বাবে ভৌতিক সম্পত্তি যেনে— কাৰখানা স্থাপন, কাৰ্যালয় খোলা বা ঘৰুৱা কোম্পানী এটাৰ ১০% তকৈ অধিক অংশীদাৰিত্ব ক্ৰয় কৰে, তাক FDI বোলে। ই এক দীৰ্ঘম্যাদী আৰু সুস্থিৰ বিনিয়োগ।
FII (Foreign Institutional Investment): যেতিয়া বিদেশী বেংক, মিউচুৱেল ফাণ্ড বা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানে দেশৰ শ্বেয়াৰ বজাৰ বা বণ্ড বজাৰত কেৱল বিত্তীয় লাভ অৰ্জনৰ বাবে শ্বেয়াৰ ক্ৰয় কৰে, তাক FII বোলে। ইয়াক 'পৰ্টফলিঅ' বিনিয়োগ' বা 'হট মানি' (Hot Money) বুলিও কোৱা হয়, কাৰণ ইয়াক যিকোনো সময়তে খৰতকীয়াকৈ প্ৰত্যাহাৰ কৰিব পাৰি।
২/ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
ইতিবাচক প্ৰভাৱ:
মূলধনৰ নাটনি দূৰীকৰণ: ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশত থকা আভ্যন্তৰীণ সঞ্চয়ৰ নাটনি এই বিনিয়োগে দূৰ কৰে।
প্ৰযুক্তি আৰু দক্ষতা: FDI ৰ জৰিয়তে বিশ্বমানৰ আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু উন্নত ব্যৱস্থাপনা কৌশল ভাৰতলৈ আহে (যেনে— মটৰ গাড়ী নিৰ্মাণ বা টেলিকম খণ্ড)।
কৰ্মসংস্থাপন: নতুন উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠাৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি হয় আৰু নতুন চাকৰিৰ সৃষ্টি হয়।
বিত্তীয় বজাৰৰ বিকাশ: FII প্ৰবাহে ভাৰতীয় শ্বেয়াৰ বজাৰত তাৰল্য (Liquidity) বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত দেশীয় কোম্পানীসমূহে সহজে মূলধন লাভ কৰিব পাৰে।
নেতিবাচক প্ৰভাৱ: FII ৰ অত্যধিক সোঁত বা হঠাতে হোৱা বহিঃপ্ৰবাহে (Capital Flight) ভাৰতীয় টকাৰ বিনিময় হাৰত অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰত পতন ঘটায়। তদুপৰি, কেতিয়াবা FDI ৰ ফলত ঘৰুৱা সৰু সৰু উদ্যোগসমূহ বিদেশী ডাঙৰ কোম্পানীৰ প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিব নোৱাৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: BIMSTEC (বিমছটেক) ৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ কি কি? ভাৰতৰ আঞ্চলিক আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:
BIMSTEC (Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation) হ’ল বংগোপসাগৰৰ পাৰ্শ্বৱৰ্তী সাতখন দেশৰ (ভাৰত, বাংলাদেশ, ভূটান, নেপাল, শ্ৰীংকা, ম্যানমাৰ আৰু থাইলেণ্ড) এক আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক গোট। ১৯৯৭ চনত বেংকক ঘোষণাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ জন্ম হৈছিল।
১/ মূল লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ:
সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত বাণিজ্য, প্ৰযুক্তি, শক্তি, পৰিবহন, পৰ্যটন আৰু মীন পালন আদি বিভিন্ন নিৰ্বাচিত খণ্ডত ক্ষিপ্ৰ অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা গঢ়ি তোলা।
বংগোপসাগৰীয় অঞ্চলটোত মুক্ত বাণিজ্য এলেকা (FTA) গঠনৰ জৰিয়তে সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ শুল্কহীন আদান-প্রদান নিশ্চিত কৰা।
যুটীয়া গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে কাৰিকৰী ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।
২/ ভাৰতৰ বাবে ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা আৰু গুৰুত্ব:
'ছাৰ্ক' (SAARC) ৰ বিকল্প: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা দীৰ্ঘদিনীয়া ৰাজনৈতিক বৈৰিতাৰ বাবে ছাৰ্ক গোটটো বৰ্তমান নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰিছে। তেনেস্থলত পাকিস্তান অন্তৰ্ভুক্ত নোহোৱা BIMSTEC ভাৰতৰ বাবে চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ সৈতে অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক আগবঢ়াই নিয়াৰ এক সুস্থিৰ মঞ্চ।
এক্ট ইষ্ট পলিচি (Act East Policy): ভাৰতৰ বাবে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দুৱাৰস্বৰূপ ম্যানমাৰ আৰু থাইলেণ্ড এই গোটৰ অন্তৰ্ভুক্ত। গতিকে এই গোটৰ জৰিয়তে ভাৰতে আছিয়ান (ASEAN) ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিব পাৰে।
উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বিকাশ: অসম তথা সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল ভৌগোলিকভাৱে ভূ-আৱদ্ধ (Landlocked)। BIMSTEC ৰ অধীনত কাৰ্যক্ষম হ’বলগীয়া 'কালাদান বহুমুখী প্ৰকল্প' বা 'ত্ৰিপাক্ষিক ঘাইপথে' উত্তৰ-পূব ভাৰতক ম্যানমাৰ আৰু বংগোপসাগৰৰ বন্দৰৰ সৈতে পোনপটীয়া সংযোগ প্ৰদান কৰিব, যিয়ে এই অঞ্চলৰ বাণিজ্যিক পুনৰুত্থান ঘটাব।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত-ASEAN (আছিয়ান) মুক্ত বাণিজ্য চুক্তিৰ (FTA) গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপসমূহ আলোচনা কৰা। ইয়াৰ পৰা ভাৰতীয় অৰ্থনীতি লাভান্বিত হৈছেনে লোকচানৰ সন্মুখীন হৈছে?
উত্তৰ:
দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ১০ খন সক্ৰিয় ৰাষ্ট্ৰৰ গোট 'ASEAN' ৰ সৈতে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰাৰ এক অন্যতম ঐতিহাসিক পদক্ষেপ হ’ল মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি (Free Trade Agreement - FTA)। ২০০৩ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বুজাবুজিৰ অন্তত ২০১০ চনত সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত আৰু ২০১৫ চনত সেৱা তথা বিনিয়োগ খণ্ডত এই চুক্তি সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যকৰী কৰা হয়।
১/ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপসমূহ:
ভাৰত আৰু আছিয়ান দেশসমূহৰ মাজত প্ৰায় ৪০০০ তকৈও অধিক সামগ্ৰীৰ ওপৰত থকা আমদানি শুল্ক পৰ্যায়ক্ৰমে বিলোপ বা সৰ্বনিম্ন কৰা হৈছে।
সেৱা খণ্ডৰ চুক্তিৰ অধীনত ভাৰতৰ দক্ষ পেছাদাৰীসকল (যেনে— আইটি বিশেষজ্ঞ, অভিযন্তা, চিকিৎসক) ৰ বাবে আছিয়ান দেশসমূহত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা সহজ কৰা হৈছে।
২/ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিলৈ অহা মিশ্ৰিত প্ৰভাৱ (লাভ নে লোকচান):
লাভৰ দিশ: আছিয়ানৰ সৈতে চুক্তিৰ ফলত ভাৰতৰ দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্যৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১০০ বিলিয়ন ডলাৰৰ ওপৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ভাৰতীয় গ্ৰাহকসকলে ইলেক্ট্ৰনিক্স সামগ্ৰী, খনিজ তেল আৰু পাম তেল কম মূল্যত লাভ কৰিছে। ভাৰতৰ ঔষধ উদ্যোগ (Pharmaceuticals) আৰু আইটি খণ্ডই আছিয়ানৰ বিশাল বজাৰখনত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
লোকচান বা প্ৰত্যাহ্বানৰ দিশ (বাণিজ্য ঘাটি): এই চুক্তিৰ আটাইতকৈ নেতিবাচক দিশটো হ’ল ভাৰতৰ বৰ্ধিত বাণিজ্য ঘাটি (Trade Deficit)। অৰ্থাৎ, আছিয়ানৰ পৰা ভাৰতলৈ হোৱা আমদানীৰ তুলনাত ভাৰতৰ পৰা আছিয়ানলৈ হোৱা ৰপ্তানিৰ গতি লেহেমীয়া। ইয়াৰ উপৰি, মালয়েছিয়া বা ইণ্ডোনেছিয়াৰ দৰে দেশৰ পৰা সস্তীয়া চাহ, কফি, মছলা আৰু পাম তেল অহাৰ বাবে ভাৰতৰ ঘৰুৱা খেতিয়কসকল, বিশেষকৈ দক্ষিণ ভাৰত আৰু উত্তৰ-পূবৰ প্ৰাথমিক উৎপাদন খণ্ডটো তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ সন্মুখীন হৈছে।
মূল্যায়ন: সামগ্ৰিকভাৱে চালে, এই চুক্তিয়ে ভাৰতক বৃহৎ ভৌগোলিক-ৰাজনৈতিক সুবিধা দিছে যদিও অৰ্থনৈতিকভাৱে লাভান্বিত হ’বলৈ ভাৰতে নিজৰ উৎপাদন খণ্ডৰ গুণগত মান আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে।