​এই পাঠটিত বিশ্বৰ তিনিখন প্ৰধান শক্তি— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ৰাছিয়া আৰু চীনৰ সৈতে ভাৰতৰ বৈদেশিক সম্পৰ্কৰ ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক দিশসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। শীতল যুদ্ধৰ শীতলতা অন্ত পেলাই একবিংশ শতিকাত ভাৰত আৰু আমেৰিকা পাৰমাণৱিক চুক্তি, 'QUAD' মিত্ৰজোঁট আৰু প্ৰতিৰক্ষা সহযোগিতাৰে কাষ চাপিছে। আনহাতে, ৰাছিয়া হৈছে ভাৰতৰ এক পৰীক্ষিত আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য পুৰণি বন্ধু, যিয়ে প্ৰতিৰক্ষা, মহাকাশ আৰু ইন্ধন সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতক অহৰহ সহায় কৰি আহিছে। বিপৰীতে, চীনৰ সৈতে ভাৰতৰ সম্পৰ্ক দ্বৈত নীতিৰে পৰিচালিত— য’ত অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্যৰ বহুল সহযোগিতা থকাৰ বিপৰীতে সীমান্ত বিবাদ (যেনে গালৱান, ডোকলাম) আৰু ভূ-কৌশলগত প্ৰতিযোগিতাক লৈ তীব্ৰ সংঘাত বিৰাজমান। সামগ্ৰিকভাৱে, এই তিনিওখন প্ৰধান শক্তিৰ মেৰুকৰণৰ মাজতো ভাৰতে নিজৰ কৌশলগত স্বতন্ত্ৰতা (Strategic Autonomy) বজাই ৰাখি ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মাজত স্বাক্ষৰিত 'LEMOA' চুক্তিখনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰ: এই চুক্তিৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল দুয়োখন দেশৰ সামৰিক বাহিনীৰ মাজত পাৰস্পৰিক লজিষ্টিক বা ৰাজদাপণমূলক সহযোগিতা (ইন্ধন আৰু খাদ্য সৰবৰাহ) সহজসাধ্য কৰি তোলা।

প্ৰশ্ন ২: কোন চনত ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত ঐতিহাসিক 'পঞ্চশীল নীতি' (Panchsheel) স্বাক্ষৰিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৫৪ চনৰ ২৯ এপ্ৰিলত তিব্বত অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত পঞ্চশীল চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: শীতল যুদ্ধৰ কালছোৱাত ১৯৭১ চনত ভাৰত আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ মাজত হোৱা গুৰুত্বপূৰ্ণ চুক্তিখনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ঐতিহাসিক 'ভাৰত-ছোভিয়েট শান্তি, মৈত্ৰী আৰু সহযোগিতা চুক্তি' (Indo-Soviet Treaty of Peace, Friendship and Cooperation)।

প্ৰশ্ন ৪: আমেৰিকা আৰু ভাৰতৰ কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব সুদৃঢ় কৰা 'QUAD' (কুৱাড) মিত্ৰজোঁটৰ আন দুখন সদস্য দেশ কি কি?

উত্তৰ: আমেৰিকা আৰু ভাৰতৰ উপৰি 'QUAD' মিত্ৰজোঁটৰ আন দুখন সদস্য দেশ হৈছে জাপান আৰু অষ্ট্ৰেলিয়া।

প্ৰশ্ন ৫: ১৯৬২ চনৰ ভাৰত-চীন যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী কোন আছিল?

উত্তৰ: সেই সময়ত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰু।

প্ৰশ্ন ৬: বৰ্তমান সময়ত ভাৰত আৰু ৰাছিয়াৰ মাজৰ বাৰ্ষিক দ্বিপাক্ষিক সন্মিলনক কি বুলি অভিহিত কৰা হয়?

উত্তৰ: ইয়াক ভাৰত-ৰাছিয়া কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব সন্মিলন (India-Russia Strategic Partnership Summit) বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ মাজত '2+2 Dialogue' (২+২ বাৰ্তালাপ) কি?

উত্তৰ: এইয়া হৈছে দুয়োখন দেশৰ বৈদেশিক আৰু প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী পৰ্যায়ৰ মাজত অনুষ্ঠিত হোৱা এক সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ কৌশলগত আলোচনা।

প্ৰশ্ন ৮: চীন চৰকাৰৰ উচ্চাকাংক্ষী আৰু বিতৰ্কিত 'BRI' আঁচনিখনৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: 'BRI'ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে 'Belt and Road Initiative' (বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ)।

প্ৰশ্ন ৯: কুৰি শতিকাৰ শেষৰ ফালে আমেৰিকাই জাৰি কৰা নিষেধাজ্ঞা নেওচি ভাৰতে কৰা দ্বিতীয়টো পাৰমাণৱিক পৰীক্ষাৰ সাংকেতিক নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৯৮ চনত পোখৰানত কৰা এই পৰীক্ষাটোৰ সাংকেতিক নাম আছিল 'অপাৰেচন শক্তি' (Operation Shakti)।

প্ৰশ্ন ১০: ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পাছত নতুনকৈ গঠিত ৰাছিয়াৰ সৈতে ভাৰতে কোন চনত নতুন মৈত্ৰী চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে?

উত্তৰ: ১৯৯৩ চনত ভাৰত আৰু ৰাছিয়া যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মাজত নতুন মৈত্ৰী চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ অৰুণাচল প্ৰদেশ সীমান্তৰ বিতৰ্কিত সীম ৰেখাডালক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: এই সীমা ৰেখাডালক 'মেকমোহন ৰেখা' (McMahon Line) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: ভাৰত আৰু ৰাছিয়াই যৌথভাৱে নিৰ্মাণ কৰা ক্ৰুজ মিছাইল (Cruise Missile) বিধৰ নাম কি?

উত্তৰ: ভাৰতৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ৰাছিয়াৰ মছকভা নদীৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা মিছাইলবিধৰ নাম হ’ল 'ব্ৰহ্মচ' (Brahmos)।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ কোনগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যকালত আমেৰিকাৰ সৈতে ঐতিহাসিক অসামৰিক পাৰমাণৱিক চুক্তি (Civil Nuclear Deal) সম্পন্ন হৈছিল?

উত্তৰ: প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ড° মনমোহন সিঙৰ কাৰ্যকালত (২০০৮ চনত) এই চুক্তি চূড়ান্ত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: বৰ্তমান ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাডালক চমুকৈ কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: ইয়াক চমুকৈ 'LAC' বা 'Line of Actual Control' বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ১৫: ৰাছিয়াৰ সহায়ত তামিলনাডুত স্থাপন কৰা ভাৰতৰ বৃহৎ পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ প্ৰকল্পটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: কুদানকুলাম পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ প্ৰকল্প (Koodankulam Nuclear Power Plant)।

১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: শীতল যুদ্ধৰ সময়ছোৱাত ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ সম্পৰ্ক কিয় উষ্ণ বা মধুৰ নাছিল? দুটা কাৰণ লিখা।

উত্তৰ: প্ৰধান কাৰণ দুটা আছিল— প্ৰথমতে, ভাৰতে কোনো সামৰিক গোটত নোসোমাই 'গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ নীতি' অৱলম্বন কৰিছিল, যাক আমেৰিকাই ভাল চকুৰে চোৱা নাছিল। দ্বিতীয়তে, সেই সময়ত পাকিস্তানৰ প্ৰতি আমেৰিকাৰ সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক পক্ষপাতিত্বই ভাৰতক অসন্তুষ্ট কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰত-চীন সম্পৰ্কৰ প্ৰেক্ষাপটত 'তিব্বত সমস্যা'ই কিদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: ১৯৫৯ চনত চীনে তিব্বত সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰাস কৰাৰ পিছত আধ্যাত্মিক ধৰ্মগুৰু দলাই লামাই অনুগামীসকলৰ সৈতে ভাৰতত ৰাজনৈতিক আশ্ৰয় লয়। ভাৰতৰ এই মানৱীয় পদক্ষেপক চীনে নিজৰ অভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ বুলি গণ্য কৰে, যাৰ ফলত দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্ক তিক্ত হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৩: সামৰিক ক্ষেত্ৰত ভাৰত আৰু ৰাছিয়াৰ সম্পৰ্কৰ গভীৰতা প্ৰকাশ কৰা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, ভাৰতে নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা সুৰক্ষাৰ বাবে অত্যাধুনিক S-400 বায়ু প্ৰতিৰক্ষা প্ৰণালী ৰাছিয়াৰ পৰা ক্ৰয় কৰিছে। দ্বিতীয়তে, দুয়োখন দেশে নিয়মিতভাৱে 'ইন্দ্ৰ' (INDRA) নামৰ যৌথ সামৰিক অনুশীলনত অংশগ্ৰহণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ মাজৰ 'BECA' (বেকা) চুক্তিৰ মূল গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: ২০২০ চনত স্বাক্ষৰিত 'BECA' (Basic Exchange and Cooperation Agreement) চুক্তিৰ জৰিয়তে ভাৰতে আমেৰিকাৰ পৰা অত্যন্ত নিখুঁত ভূ-স্থানীয় তথ্য (Geospatial Intelligence) আৰু উপগ্ৰহীয় মানচিত্ৰ লাভ কৰাৰ অধিকাৰ পায়, যিয়ে ভাৰতীয় মিছাইল আৰু সামৰিক ক্ষমতা অধিক নিখুঁত কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত বাণিজ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ঐতিহাসিক 'নাথু লা' (Nathu La) গিৰিপথটোৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: ছিকিমত অৱস্থিত নাথু লা গিৰিপথটো পুৰণি ৰেচম পথৰ (Silk Route) এটা অংশ। ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ পিছত বন্ধ হৈ থকা এই পথটো ২০০৬ চনত দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্যৰ বাবে পুনৰ মুকলি কৰা হয়, যিয়ে দুয়োদেশৰ অৰ্থনৈতিক সংযোগক সূচায়।

প্ৰশ্ন ৬: কাশ্মীৰ ইছ্যু বা প্ৰসংগত ৰাছিয়াই (প্ৰাক্তন ছোভিয়েট ইউনিয়ন) ৰাষ্ট্ৰসংঘত ভাৰতক কেনেকৈ সহায় কৰি আহিছে?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদত যেতিয়াই পাকিস্তানে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত কাশ্মীৰ ইছ্যুটো উত্থাপন কৰি ভাৰতবিৰোধী প্ৰস্তাৱ আনিব খোজে, তেতিয়াই ৰাছিয়াই নিজৰ বিশেষ 'ভেটো' (Veto) ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰি ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ সম্পৰ্ক সুদৃঢ় কৰাত আমেৰিকাত থকা ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী (Indian Diaspora) সকলৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: আমেৰিকাত বসবাস কৰা লাখ লাখ উচ্চশিক্ষিত ভাৰতীয়ই তাৰ প্ৰযুক্তি (যেনে- চিলিকন ভেলী), ব্যৱসায় আৰু ৰাজনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দখল কৰিছে। তেওঁলোকৰ এই প্ৰভাৱে আমেৰিকা চৰকাৰৰ ভাৰত-নীতি সলনি কৰাত এক শক্তিশালী 'লবী' বা অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: চীনৰ 'মুক্তা মালা নীতি' (String of Pearls) কি আৰু ই ভাৰতৰ বাবে কিয় চিন্তাজনক?

উত্তৰ: এইয়া হৈছে ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত ভাৰতক চাৰিওফালৰ পৰা ঘেৰি ধৰিবলৈ চীনে বিভিন্ন দেশত (যেনে- শ্ৰীলংকা, পাকিস্তান, বাংলাদেশ) গঢ়ি তোলা সামৰিক আৰু নৌ-ঘাটিৰ এটা নেটৱৰ্ক। ই ভাৰতৰ নিৰাপত্তাৰ প্ৰতি এক পোনপটীয়া প্ৰত্যাহ্বান।

প্ৰশ্ন ৯: ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পিছতো ভাৰতে কিয় ৰাছিয়াৰ সৈতে বন্ধুত্ব অক্ষুণ্ণ ৰাখিলে?

উত্তৰ: ছোভিয়েট ইউনিয়ন ভংগ হ’লেও ৰাছিয়াই ইয়াৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে ভাৰতৰ পুৰণি বন্ধুত্বক সন্মিলিত মৰ্যাদা দিছিল। গোলকীয় ৰাজনীতিত ভাৰতক এখন নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু পৰীক্ষিত মিত্ৰৰ প্ৰয়োজন আছিল, যিটো ৰাছিয়াই প্ৰতিৰক্ষা আৰু ইন্ধন যোগানৰ জৰিয়তে পূৰণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: চীনৰ 'এক চীন নীতি' (One China Policy) ৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগী কেনেকুৱা?

উত্তৰ: ভাৰতে আনুষ্ঠানিকভাৱে চীনৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু 'এক চীন নীতি'ক (য’ত টাইৱান আৰু তিব্বত চীনৰ অংশ বুলি ধৰা হয়) স্বীকৃতি দি আহিছে। বিনিময়ত ভাৰতেও আশা কৰে যে চীনেও ভাৰতৰ অখণ্ডতা আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ তথা অৰুণাচলৰ ওপৰত ভাৰতৰ কৰ্তৃত্বক সন্মান কৰক।

প্ৰশ্ন ১১: একবিংশ শতিকাত ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ সম্পৰ্কক কিয় 'অংশীদাৰিত্বৰ নতুন যুগ' বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: কাৰণ বৰ্তমান সময়ত দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্ক কেৱল বাণিজ্যতে সীমাবদ্ধ নহয়; বৰঞ্চ সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী অভিযান, মহাকাশ গৱেষণা (NASA-ISRO যৌথ অভিযান), জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চলত চীনৰ আধিপত্য ৰোধ কৰাৰ দৰে কৌশলগত দিশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ১২: ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত শেহতীয়াকৈ হোৱা 'ডোকলাম' (Doklam) আৰু 'গালৱান উপত্যকা' (Galwan Valley) সংঘৰ্ষৰ মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা (LAC) উলংঘা কৰি চীনে কৰা সামৰিক অনুপ্ৰৱেশ আৰু ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ ওচৰত বেআইনীভাৱে পথ বা আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ চেষ্টা, যাক ভাৰতীয় সেনাই তীব্ৰ বাধা প্ৰদান কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: শক্তি সুৰক্ষাৰ (Energy Security) ক্ষেত্ৰত ৰাছিয়াই ভাৰতক কেনেকৈ সহায় কৰিছে?

উত্তৰ: ৰাছিয়া হৈছে খনিজ তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ। গোলকীয় সংকট বা নিষেধাজ্ঞা থকাৰ পিছতো ৰাছিয়াই ভাৰতক সুলভ মূল্যত খাৰুৱা তেল যোগান ধৰি ভাৰতৰ ঘৰুৱা অৰ্থনীতি আৰু শক্তিৰ বজাৰখন সুস্থিৰ কৰি ৰখাত সহায় কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১৪: 'BRICS' (ব্ৰিকছ) সংগঠনত ভাৰত আৰু চীনৰ সহৱস্থানৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: সীমা বিবাদ থকা সত্ত্বেও ভাৰত আৰু চীনে 'BRICS'ৰ মঞ্চত একত্ৰিত হৈ গোলকীয় দক্ষিণৰ (Global South) বিকাশ, ভূ-ৰাজনৈতিক সমতা আৰু বিশ্ব বেংক বা IMF ৰ দৰে পশ্চিমীয়া বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ একচেটিয়া আধিপত্যৰ বিকল্প গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা চলাইছে।

প্ৰশ্ন ১৫: আমেৰিকাই বিকশিত কৰা 'Indo-Pacific Strategy' (ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় কৌশল)ত ভাৰতৰ স্থান ক’ত?

উত্তৰ: এই কৌশলত আমেৰিকাই ভাৰতক আটাইতকেই গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ বা 'নেট চিকিউৰিটি প্ৰভাইডাৰ' (Net Security Provider) হিচাপে গণ্য কৰে। এই অঞ্চলত মুক্ত বাণিজ্য আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ম অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ ভাৰতৰ শক্তিশালী উপস্থিতি আমেৰিকাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: শীতল যুদ্ধৰ অৱসানৰ পিছত একবিংশ শতিকাত ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সম্পৰ্কৰ কাৰ্যগত পৰিৱৰ্তনসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: কুৰি শতিকাৰ শীতল যুদ্ধৰ কালছোৱাত ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ সম্পৰ্কত এক প্ৰকাৰৰ শীতলতা বিৰাজ কৰিছিল, য’ত ভাৰতৰ গোষ্ঠীনিৰপেক্ষ নীতি আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰতি আমেৰিকাৰ সামৰিক সমৰ্থনে বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। কিন্তু একবিংশ শতিকাত এই সম্পৰ্কই এক অভূতপূৰ্ব মোৰ লয় আৰু দুয়োখন দেশ 'কৌশলগত অংশীদাৰ' হিচাপে পৰিগণিত হয়। এই কাৰ্যগত পৰিৱৰ্তনৰ মূল দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা: ২০০৮ চনত স্বাক্ষৰিত ঐতিহাসিক ভাৰত-আমেৰিকা অসামৰিক পাৰমাণৱিক চুক্তি (Civil Nuclear Deal) আছিল এই সম্পৰ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ টাৰ্নিং পইণ্ট। ইয়াৰ জৰিয়তে পাৰমাণৱিক অপ্ৰসাৰণ চুক্তিত (NPT) চহী নকৰা সত্ত্বেও ভাৰতক গোলকীয় পাৰমাণৱিক বাণিজ্যৰ বাবে বিশেষ ৰেহাই দিয়া হয়।

• প্ৰতিৰক্ষা মিত্ৰতা আৰু মূল চুক্তিসমূহ: বৰ্তমান আমেৰিকাই ভাৰতক 'Major Defense Partner' ৰ মৰ্যাদা দিছে। দুয়োখন দেশৰ মাজত LEMOA, COMCASA আৰু BECA ৰ দৰে চাৰিখন গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিৰক্ষা চুক্তি সম্পন্ন হৈছে, যাৰ ফলত সামৰিক তথ্য আৰু প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদান অতি সহজ হৈ পৰিছে।

• চীনৰ উত্থান আৰু ইণ্ডো-পেচিফিক কৌশল: এচিয়া মহাদেশ তথা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত চীনৰ একচেটিয়া আধিপত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ ভাৰত আৰু আমেৰিকাই ইণ্ডো-পেচিফিক ৰণনীতি গ্ৰহণ কৰিছে। এই উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা 'QUAD' (ভাৰত, আমেৰিকা, জাপান, অষ্ট্ৰেলিয়া) মিত্ৰজোঁটে দুয়োখন দেশৰ নিৰাপত্তা সম্পৰ্কক এক নতুন মাত্ৰা দিছে।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰত আৰু ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ৰাছিয়াৰ মাজৰ পৰম্পৰাগত বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্কৰ ধাৰাবাহিকতা বৰ্তমান সময়ত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ? যুক্তি দৰ্শাই লিখা।

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনীতিত এটা সচৰাচৰ কথা কোৱা হয় যে— "কোনো স্থায়ী শত্ৰু বা মিত্ৰ নাথাকে, কেৱল স্থায়ী স্বাৰ্থহে থাকে।" কিন্তু ভাৰত আৰু ৰাছিয়াৰ সম্পৰ্কই এই ধাৰণাটোক বহু পৰিমাণে ভুল প্ৰমাণিত কৰি এক দীৰ্ঘম্যাদী বিশ্বাস যোগ্যতা প্ৰদৰ্শন কৰি আহিছে। প্ৰাক্তন ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পিছতো বৰ্তমানৰ ৰাছিয়াৰ সৈতে ভাৰতৰ মিত্ৰতাৰ গুৰুত্ব তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• পৰীক্ষিত প্ৰতিৰক্ষা সংগী: স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতৰ সামৰিক সামগ্ৰীৰ প্ৰায় ৬০-৭০ শতাংশই ৰাছিয়াৰ পৰা আমদানী কৰা হয়। মিগ আৰু সুখোৱী যুদ্ধ বিমান, টি-৯০ টেংকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শেহতীয়া অত্যাধুনিক S-400 মিছাইল ডিফেন্স চিষ্টেমলৈকে ৰাছিয়াই ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰি ৰাখিছে।

• শক্তি সুৰক্ষা আৰু ভূ-ৰাজনীতি: বৰ্তমান গোলকীয় নিষেধাজ্ঞা আৰু যুদ্ধসদৃশ পৰিস্থিতিৰ মাজতো ৰাছিয়াই ভাৰতক সুলভ মূল্যত খাৰুৱা তেল সৰবৰাহ কৰি ভাৰতৰ অৰ্থনীতিক সুৰক্ষিত কৰিছে। তদ্ৰূপ, কুদানকুলাম পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰকল্পৰ দৰে অসামৰিক ক্ষেত্ৰতো ৰাছিয়া ভাৰতৰ ঘনিষ্ঠ সহযোগী।

• কৌশলগত সমতা আৰু মাল্টি-প’লাৰ ৱৰ্ল্ড: ভাৰতে সদায় বিশ্ব ৰাজনীতিত বহুকেন্দ্ৰিক (Multipolar) ব্যৱস্থা বিচাৰে, য’ত কেৱল আমেৰিকা বা চীনৰে একচেটিয়া প্ৰভাৱ নাথাকে। এই ক্ষেত্ৰত ৰাছিয়া আৰু ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগী একে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদত ভাৰতৰ স্থায়ী সদস্যপদৰ দাবীক ৰাছিয়াই সদায় মুকলি সমৰ্থন জনাই আহিছে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত আৰু চীনৰ মাজৰ বৈদেশিক সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত 'সহযোগিতা আৰু সংঘাত'ৰ উপাদানসমূহ সমান্তৰালভাৱে কেনেকৈ চলি আছে? পৰ্যালোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰত আৰু চীনৰ সম্পৰ্ক হৈছে এক জটিল আৰু বহুমাত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াক কেৱল বন্ধুত্ব বা কেৱল শত্ৰুতা বুলি অভিহিত কৰিব নোৱাৰি, বৰঞ্চ ইয়াত সংঘাত আৰু সহযোগিতাৰ এক সমান্তৰাল সোঁত দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই বৈপৰীত্যপূৰ্ণ সম্পৰ্কৰ বিশ্লেষণ তলত দিয়া হ’ল:

• সংঘাতৰ উপাদানসমূহ (Areas of Conflict):

  1. সীমা বিবাদ: দুয়োখন দেশৰ মাজত সুদীৰ্ঘ সীমান্তক লৈ স্পষ্ট আৰু সৰ্বসন্মত বিভাজন ৰেখা নাই। ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ পিছত বৰ্তমানৰ LAC বা প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাক কেন্দ্ৰ কৰি ২০১৭ চনৰ ডোকলাম আৰু ২০২০ চনৰ গালৱান উপত্যকাৰ দৰে ৰক্তাক্ত সামৰিক সংঘাতৰ সৃষ্টি হৈছে।

  2. ভূ-কৌশলগত প্ৰতিযোগিতা: চীনে তেওঁলোকৰ 'Belt and Road Initiative' (BRI) ৰ অধীনত পাকিস্তান-চীন অৰ্থনৈতিক কৰিডৰ (CPEC) নিৰ্মাণ কৰিছে, যিটো ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ পৰিপন্থী। তদুপৰি, ভাৰত মহাসাগৰত ভাৰতক ঘেৰি ধৰিবলৈ চীনে গ্ৰহণ কৰা 'মুক্তা মালা নীতি' (String of Pearls) এ সংঘাত বৃদ্ধি কৰিছে।

• সহযোগিতাৰ উপাদানসমূহ (Areas of Cooperation):

  1. অৰ্থনৈতিক আৰু বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক: সীমা বিবাদ থকা সত্ত্বেও চীন হৈছে ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ বাণিজ্যিক অংশীদাৰ। ভাৰতীয় বজাৰত চীনা ইলেকট্ৰনিকছ, কেঁচামাল আৰু ফাৰ্মাচিউটিকেল উপাদানৰ ব্যাপক চাহিদা আছে।

  2. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত সহৱস্থান: গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অধিকাৰ আৰু বাণিজ্য নীতিৰ ক্ষেত্ৰত BRICS (ব্ৰিকছ) আৰু SCO (ছাংহাই সহযোগিতা সংস্থা) ৰ দৰে মঞ্চত ভাৰত আৰু চীনে পশ্চিমীয়া আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে বহু সময়ত একেলগে থিয় দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৪: ঐতিহাসিক 'পঞ্চশীল নীতি' (Panchsheel) কি আছিল? ভাৰত-চীন সম্পৰ্কৰ অৱনতিৰ বাবে এই নীতি কিদৰে ব্যৰ্থ হ’ল?

উত্তৰ: ১৯৫৪ চনৰ ২৯ এপ্ৰিলত তিব্বত সংক্ৰান্তীয় এক দ্বিপাক্ষিক চুক্তিত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু চীনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী চৌ এন লাইৰ মাজত পাঁচটা মূল নীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, যাক 'পঞ্চশীল নীতি' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল দুয়োখন প্ৰাচীন সভ্যতাৰ মাজত শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান গঢ়ি তোলা।

• পঞ্চশীলৰ ৫ টা মূল নীতি আছিল: ১/ ইজনে সিজনৰ আঞ্চলিক অখণ্ডতা আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতি পাৰস্পৰিক সন্মান।

  ২/ পাৰস্পৰিক অনা-আক্ৰমণাত্মক মনোভাৱ।

  ৩/ ইজনে সিজনৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা।

  ৪/ পাৰস্পৰিক সমতা আৰু যৌথ লাভালাভ।

  ৫/ শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান।

• নীতিসমূহ ব্যৰ্থ হোৱাৰ ঐতিহাসিক কাৰণ: এই নীতিসমূহ কাগজে-পত্ৰই অতি উচ্চমানৰ আছিল যদিও বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত ই চীনৰ সম্প্ৰসাৰণবাদী নীতিৰ বাবে ব্যৰ্থ প্ৰমাণিত হয়। ১৯৫৯ চনত চীনে তিব্বত অধিকাৰ কৰাৰ পিছত যেতিয়া ধৰ্মগুৰু দলাই লামাই অনুগামীসকলৰ সৈতে ভাৰতত আশ্ৰয় লয়, তেতিয়া চীনে পঞ্চশীলৰ "আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা" নীতিটো ভাৰতে উলংঘা কৰা বুলি অভিযোগ তোলে। ইয়াৰ পিছতে চীনে ভাৰতৰ দাবী কৰা সীমান্ত অঞ্চলসমূহ নিজৰ মেপত দেখুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু অৱশেষত ১৯৬২ চনত ভাৰতৰ ওপৰত অতৰ্কিতে আক্ৰমণ চলাই পঞ্চশীল নীতিক সম্পূৰ্ণৰূপে ধূলিস্যাৎ কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ মেজৰ পাৱাৰ বা প্ৰধান শক্তিসমূহৰ (USA, Russia, China) সৈতে সম্পৰ্ক ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ স্বতন্ত্ৰতা (Strategic Autonomy) মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: সাম্প্ৰতিক সময়ৰ বিশ্ব ৰাজনীতি অত্যন্ত মেৰুকৰণৰ মাজেৰে গতি কৰিছে। এফালে আমেৰিকা নেতৃত্বাধীন পশ্চিমীয়া মিত্ৰজোঁট আৰু আনফালে চীন-ৰাছিয়াৰ বৰ্ধিত অক্ষ। এনে এক জটিল সন্ধিক্ষণত ভাৰতে কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট গোটৰ হাতৰ পুতলা নোহোৱাকৈ নিজৰ "কৌশলগত স্বতন্ত্ৰতা" (Strategic Autonomy) বা স্বতন্ত্ৰ বৈদেশিক নীতি বৰ্তাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে। ইয়াৰ মূল্যায়ন তলত দিয়া ধৰণে কৰিব পাৰি:

• আমেৰিকা আৰু ৰাছিয়াৰ মাজত সন্তুলন: ইউক্ৰেইন সংকটৰ সময়ত আমেৰিকা আৰু ইউৰোপীয় দেশসমূহে ৰাছিয়াৰ ওপৰত তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক নিষেধাজ্ঞা জাপি দি ভাৰতকো ৰাছিয়াৰ বিৰুদ্ধে স্থিতি ল’বলৈ হেঁচা দিছিল। কিন্তু ভাৰতে পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ হেঁচাৰ ওচৰত আঠঁ নলৈ ৰাছিয়াৰ পৰা তেল ক্ৰয় অব্যাহত ৰাখিলে আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘত ৰাছিয়াৰ বিৰুদ্ধে ভোটদান কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিল। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতে আমেৰিকাৰ সৈতে QUAD ৰ মঞ্চত নিৰাপত্তা সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰি গ’ল।

• চীনৰ প্ৰত্যাহ্বান আৰু বহুপাক্ষিকতা: চীনে ভাৰতৰ সীমান্তত সামৰিক উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰাৰ পিছতো ভাৰতে চীনৰ সদস্যপদ থকা BRICS বা SCO ৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ গোলকীয় মঞ্চলৈ পিঠি দিয়া নাই। ভাৰতে স্পষ্ট কৰি দিছে যে নিজৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে য’ত আমেৰিকাৰ প্ৰয়োজন তাত আমেৰিকাৰ সৈতে আৰু য’ত ৰাছিয়া বা চীনৰ প্ৰয়োজন তাত তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰখা হ’ব।

সামৰণি: গতিকে দেখা যায় যে বৰ্তমান ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি পুৰণি নেতিবাচক গোষ্ঠীনিৰপেক্ষতা হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ ই এক সক্ৰিয়, গতিশীল আৰু বাস্তবসন্মত ৰূপ লৈছে, য’ত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ আৰু সাৰ্বভৌমত্বই সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ লাভ কৰিছে।

Very Short Answer Questions :

1. What is meant by India's foreign policy?

Answer: India's foreign policy is the set of principles and decisions that guide its relations with other countries.

2. Which country is known as India's oldest strategic partner?

Answer: Russia.

3. Which agreement strengthened India-USA civil nuclear cooperation?

Answer: The India-USA Civil Nuclear Agreement of 2008.

4. What is the main reason for border disputes between India and China?

Answer: The absence of a mutually accepted international boundary.

5. Which organisation includes both India and Russia as members?

Answer: BRICS.

6. In which year did the India-China war take place?

Answer: 1962.

7. Which sector is a major area of India-USA cooperation?

Answer: Information Technology (IT).

8. What is the Line of Actual Control (LAC)?

Answer: It is the de facto border separating Indian and Chinese controlled territories.

9. Which country has been India's major defence supplier for many years?

Answer: Russia.

10. What does strategic partnership mean?

Answer: It is a long-term relationship based on mutual trust and cooperation.

11. Which country is India's largest democratic partner?

Answer: The United States of America.

12. Which Indian Prime Minister signed the Declaration on Strategic Partnership with Russia in 2000?

Answer: Atal Bihari Vajpayee.

13. What is the main objective of India's relations with major powers?

Answer: To protect national interests and promote peace and development.

14. Name one area of India-China economic cooperation.

Answer: Bilateral trade.

15. Which country is often called the world's oldest democracy?

Answer: The United States of America.

Short Answer Questions (2 Marks Each) :

1. Why are India-USA relations important?

Answer: India-USA relations are important because both countries cooperate in trade, defence, technology, education, and regional security. Their partnership also supports democratic values and economic growth.

2. Mention any two areas of India-Russia cooperation.

Answer: India and Russia cooperate mainly in defence and energy. They also work together in space research and international organisations.

3. State two major challenges in India-China relations.

Answer: The two major challenges are the unresolved border dispute and strategic competition in Asia. These issues sometimes create political and military tensions.

4. What is the significance of the India-USA Civil Nuclear Agreement?

Answer: The agreement allowed peaceful nuclear cooperation between India and the USA. It improved India's access to nuclear technology and strengthened bilateral relations.

5. Why is Russia important for India's defence sector?

Answer: Russia has supplied advanced military equipment to India for decades. It also supports joint defence production and technology transfer.

6. Explain the importance of trade in India-China relations.

Answer: Trade has increased economic cooperation between the two countries. Despite political differences, economic exchanges remain significant.

7. What is strategic autonomy in India's foreign policy?

Answer: Strategic autonomy means India makes independent foreign policy decisions without being controlled by any major power.

8. How do India and the USA cooperate in science and technology?

Answer: They cooperate in research, innovation, digital technology, healthcare, and space exploration through joint projects and academic partnerships.

9. Mention two international organisations where India, Russia, and China are members together.

Answer: BRICS and the Shanghai Cooperation Organisation (SCO).

10. Why is peace along the Line of Actual Control important?

Answer: Peace along the LAC helps maintain regional stability, prevents military conflict, and encourages diplomatic dialogue.

11. What role does diplomacy play in India-China relations?

Answer: Diplomacy helps both countries resolve disputes through dialogue, reduce tensions, and strengthen cooperation in areas of common interest.

12. Why is energy cooperation important in India-Russia relations?

Answer: Russia supplies energy resources that help meet India's growing energy needs and support economic development.

13. Give two objectives of India's relations with major powers.

Answer: The objectives are to safeguard national security and promote economic growth through international cooperation.

14. What is the importance of people-to-people exchanges in India-USA relations?

Answer: Educational, cultural, and professional exchanges strengthen mutual understanding and improve bilateral relations.

15. How does India maintain balanced relations with the USA, Russia, and China?

Answer: India follows strategic autonomy by cooperating with each country according to its national interests while maintaining an independent foreign policy.

5 Most Important Long Answer Questions :

1. Discuss India's Relations with the United States (USA).

Answer: India and the United States have developed a strong strategic partnership since the end of the Cold War. Both countries are the world's largest democracies and cooperate in trade, defence, science, technology, education, healthcare, and counter-terrorism. The India-USA Civil Nuclear Agreement (2008) marked a turning point by allowing peaceful nuclear cooperation. Economic relations have expanded through investment, information technology, and digital innovation. The two countries also work together in the Indo-Pacific region to promote peace, freedom of navigation, and regional stability. Defence cooperation has increased through joint military exercises and defence agreements. However, differences sometimes arise over trade policies, climate change, and international issues. Despite these challenges, both nations continue to strengthen mutual trust and cooperation.

Overall, India-USA relations are based on shared democratic values, common strategic interests, and a commitment to global peace and economic development.

2. Explain India's Relations with Russia.

Answer: India and Russia have maintained close and friendly relations for several decades. Russia has been one of India's most reliable strategic partners, especially in defence and energy. A large share of India's military equipment has traditionally been supplied by Russia, and both countries also cooperate in defence manufacturing. In 2000, India and Russia signed the Declaration on Strategic Partnership, further strengthening bilateral relations. They also cooperate in nuclear energy, space research, oil and natural gas, and international organisations such as BRICS and the Shanghai Cooperation Organisation (SCO). Russia has supported India on many international issues, while India values Russia's role in maintaining global stability. Although changing global politics has created new challenges, both countries continue to maintain regular diplomatic dialogue.

India's relations with Russia remain important because they contribute to national security, energy security, and long-term strategic cooperation.

3. Examine India's Relations with China.

Answer: India and China share one of the world's longest international boundaries and are two major Asian powers. Their relationship includes both cooperation and competition. Trade between the two countries has grown significantly, making China an important trading partner of India. However, border disputes remain the biggest challenge. The 1962 India-China War and occasional tensions along the Line of Actual Control (LAC) have affected bilateral relations. Both countries continue to hold diplomatic and military-level talks to maintain peace and avoid conflict. India and China also cooperate in international organisations such as BRICS and the Shanghai Cooperation Organisation (SCO). They work together on issues related to global development and climate change. India follows a balanced approach by encouraging dialogue while protecting its national interests and territorial integrity. Peaceful negotiations and mutual respect are essential for improving India-China relations.

4. Compare India's Relations with the USA, Russia, and China.

Answer: India maintains important relations with the USA, Russia, and China, but each relationship has different priorities. The USA is India's key partner in trade, technology, education, and Indo-Pacific security. The relationship is based on democratic values and growing economic cooperation. Russia has been India's traditional strategic partner. Defence cooperation, energy security, and space research form the foundation of this relationship. Russia remains an important supplier of defence equipment. India's relationship with China is more complex. While both countries have strong economic ties and cooperate in international organisations, border disputes and security concerns create challenges. India follows a policy of strategic autonomy, maintaining balanced relations with all major powers without joining any military alliance. This approach helps India protect its national interests, strengthen economic growth, and contribute to regional and global peace.

5. Explain the Importance of India's Relations with Major Powers.

Answer: Relations with major powers are essential for India's security, economic development, and international influence. Friendly ties with the USA promote trade, technology transfer, education, and defence cooperation. Strong relations with Russia help India strengthen defence capabilities, energy security, and space technology. Relations with China are important because both countries are major Asian economies. Peaceful relations encourage trade, regional stability, and cooperation on global issues, although border disputes require continuous diplomatic efforts. India follows the principle of strategic autonomy, allowing it to maintain independent relations with different countries based on national interests rather than military alliances. This policy enables India to work with all major powers while protecting its sovereignty.