​এই অধ্যায়টোত মূলতঃ ভাৰত আৰু ইয়াৰ প্ৰতিৱেশী ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজৰ জটিল ভূ-ৰাজনৈতিক সম্পৰ্কৰ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা ভাৰত-পাকিস্তানৰ সীমান্ত সংঘাত, কাছ্মীৰ কেন্দ্ৰিক বিবাদ আৰু কাৰ্গিল যুদ্ধৰ বিষয়ে আলোকপাত কৰা হৈছে। একেদৰে, ১৯৭১ চনৰ মুক্তি সংগ্ৰামৰ জৰিয়তে বাংলাদেশ গঠনত ভাৰতৰ ঐতিহাসিক ভূমিকা আৰু সাম্প্ৰতিক সংযোগ ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব ইয়াত আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, শ্ৰীলংকাৰ আভ্যন্তৰীণ গোষ্ঠীগত সংঘাত আৰু তাত ভাৰতৰ ভূমিকাৰ লগতে বৰ্তমানৰ 'প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া' (Extended Neighbourhood) আৰু 'এক্ট ইষ্ট' (Act East) নীতিৰ গুৰুত্ব তথা উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভূমিকাক সুন্দৰকৈ বুজাই দিয়া হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্তৰেখাক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনৰ সময়ত নিৰ্ধাৰণ কৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ প্ৰধান সৰ্বসন্মত সীমান্তৰেখাক 'ৰেডক্লিফ ৰেখা' (Radcliffe Line) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ২: কোন চনত আৰু কাৰ কাৰ মাজত ঐতিহাসিক ‘শিমলা চুক্তি’ স্বাক্ষৰিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ যুদ্ধৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ১৯৭২ চনৰ ২ জুলাইত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধী আৰু পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জুলফিকাৰ আলী ভুট্টোৰ মাজত শিমলা চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: পূব পাকিস্তান কোন চনত এক স্বাধীন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ 'বাংলাদেশ' হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰত এক দীঘলীয়া মুক্তি সংগ্ৰাম আৰু ভাৰতৰ সক্ৰিয় সহযোগিতাত পূব পাকিস্তানে স্বাধীনতা লাভ কৰি বাংলাদেশ নামেৰে নতুন ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজৰ দীৰ্ঘদিনীয়া পানীৰ সংঘাত দূৰ কৰিবলৈ ‘ফাৰাক্কা চুক্তি’ কোন চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?

উত্তৰ: গংগা নদীৰ পানী বণ্টনক লৈ ১৯৯৬ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত ৩০ বছৰীয়া ঐতিহাসিক ফাৰাক্কা চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাৰ ভূখণ্ডক পৃথক কৰা সংকীৰ্ণ সাগৰীয় অংশটোক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: ভাৰতৰ দক্ষিণ উপকূল আৰু শ্ৰীলংকাৰ উত্তৰ-পশ্চিম অংশক পৃথক কৰা ঐতিহাসিক জলভাগক 'পাক প্ৰণালী' (Palk Strait) নামেৰে জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৬: শ্ৰীলংকাত দীৰ্ঘদিন ধৰি চলা গোষ্ঠীগত সংঘৰ্ষৰ মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিংহলী (Sinhalese) আৰু সংখ্যালঘু তামিল (Tamil) জনগোষ্ঠীৰ মাজত থকা সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু ভাষাভিত্তিক অধিকাৰৰ বৈষম্যই আছিল এই গৃহযুদ্ধৰ মূল কাৰণ।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ সন্দৰ্ভত 'প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া' (Extended Neighbourhood) ধাৰণাটোৱে কি সূচায়?

উত্তৰ: কেৱল ভৌগোলিকভাৱে লাগি থকা চুবুৰীয়া দেশসমূহতে আৱদ্ধ নাথাকি ভৌগোলিক সীমাৰ সিপাৰে থকা কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল যেনে— দক্ষিণ-পূব এচিয়া, মধ্য এচিয়া আৰু ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্ক দৃঢ় কৰাৰ নীতিক সূচায়।

প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত ‘লুক ইষ্ট’ (Look East) নীতিৰ সূচনা কোনে আৰু কেতিয়া কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৯৯২ চনত ভাৰতৰ তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী পি. ভি. নৰসিংহ ৰাওৰ কাৰ্যকালত দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিবলৈ এই নীতিৰ সূচনা কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: ‘লুক ইষ্ট’নীতিক বৰ্তমানৰ ‘এক্ট ইষ্ট’ (Act East) নীতিৰৈ কোনে আৰু কেতিয়া ৰূপান্তৰ কৰে?

উত্তৰ: ২০১৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ম্যানমাৰত অনুষ্ঠিত ইষ্ট এচিয়া চামিটত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে এই নীতিক অধিক সক্ৰিয় আৰু কাৰ্যক্ষম ৰূপ দি 'এক্ট ইষ্ট' নীতি ঘোষণা কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা (LoC)-ৰ পূৰ্বৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৪৮ চনৰ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মধ্যস্থতাত হোৱা যুদ্ধবিৰতিৰ পিছত ইয়াক 'যুদ্ধবিৰতি ৰেখা' (Ceasefire Line) বুলি জনা গৈছিল, যাক পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭২ চনৰ শিমলা চুক্তিয়ে 'LoC' হিচাপে নামকৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ নেতৃত্ব দিয়া মূল দল আৰু নেতাগৰাকীৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: মূল ৰাজনৈতিক দলটো আছিল 'আৱামী লীগ' (Awami League) আৰু ইয়াৰ সৰ্বাধিনায়ক আছিল বংগবন্ধু শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমান।

প্ৰশ্ন ১২: ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাৰ মাজত ১৯৬৪ চনত হোৱা নাগৰিকত্ব সম্পৰ্কীয় ঐতিহাসিক চুক্তিখন কি নামেৰে জনাজাত?

উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী আৰু শ্ৰীলংকাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী চিৰি মাভো বন্দৰনায়কৰ মাজত হোৱা এই চুক্তিখন 'শাস্ত্ৰী-বন্দৰনায়ক চুক্তি' নামেৰে জনাজাত।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ ‘এক্ট ইষ্ট’ নীতিৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: এচিয়া-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় (Asia-Pacific) অঞ্চলৰ দেশসমূহৰ সৈতে কেৱল অৰ্থনৈতিক নহয়, বৰং কৌশলগত, সাংস্কৃতিক আৰু নিৰাপত্তাজনিত সম্পৰ্ক অধিক সুদৃঢ় কৰা।

প্ৰশ্ন ১৪: 'এক্ট ইষ্ট' নীতিৰ সফল ৰূপায়ণৰ বাবে ভাৰতৰ কোনটো ভৌগোলিক অঞ্চলক মুখ্য দুৱাৰ (Gateway) হিচাপে গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: অসমকে ধৰি সমগ্ৰ উত্তৰ-পূব ভাৰতক (North-East India) দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপনৰ মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: শ্ৰীলংকাত সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম চলোৱা তামিল উগ্ৰপন্থী সংগঠনটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: সংগঠনটোৰ নাম আছিল 'এল.টি.টি.ই.' (LTTE - Liberation Tigers of Tamil Eelam), যাৰ নেতৃত্ব দিছিল ভেলুপিল্লাই প্ৰভাকৰণে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা 'কাছ্মীৰ বিবাদ'ৰ মূল উৎস কি?

উত্তৰ: ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনৰ সময়ত স্বাধীন থকা জম্মু-কাছ্মীৰৰ মহাৰাজ হৰি সিঙে ভাৰতৰ সৈতে চামিলকৰণ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰাৰ পিছতো পাকিস্তানে ইয়াক মানি ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু সামৰিক বলেৰে কাছ্মীৰৰ এটা অংশ (PoK) দখল কৰে। এই ঐতিহাসিক পৰি ঘটনাই বৰ্তমানলৈকে দুয়োখন দেশৰ মাজত বিবাদৰ মুখ্য কাৰণ হৈ আছে।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰত-পাকিস্তানৰ সম্পৰ্কৰ প্ৰেক্ষাপটত ‘কাৰ্গিল যুদ্ধ’ (১৯৯৯)-ৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৯৯ চনৰ মে'ৰ পৰা জুলাই মাহলৈ জম্মু-কাছ্মীৰৰ কাৰ্গিল খণ্ডত অনুপ্ৰৱেশকাৰী পাকিস্তানী সেনাৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতে 'অপাৰেচন বিজয়' চলাইছিল। এই যুদ্ধই বিশ্ববাসীৰ আগত পাকিস্তানৰ কূটনৈতিক মুখা খহাই দিছিল আৰু দুয়োখন পাৰমাণৱিক শক্তিধৰ দেশৰ মাজত এক ভয়াৱহ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত থকা 'ছিটমহল' (Enclaves) সমস্যাটো কি আছিল আৰু ইয়াৰ সমাধান কেনেকৈ হ’ল?

উত্তৰ: ছিটমহল আছিল দুয়োখন দেশৰ সীমাৰ ভিতৰত থকা ইখন দেশৰ কিছুমান বিচ্ছিন্ন ভূখণ্ড, য’ত থকা নাগৰিকসকলে মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল। ২০১৫ চনত ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত ঐতিহাসিক স্থল সীমান্ত চুক্তি (Land Boundary Agreement) স্বাক্ষৰিত হোৱাৰ পিছত এই অঞ্চলসমূহ বিনিময় কৰি সমস্যাটোৰ স্থায়ী সমাধান কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: ত্ৰিপুৰা আৰু বাংলাদেশৰ মাজত প্ৰৱাহিত কোনখন নদীৰ পানী বণ্টনক লৈ সম্প্ৰতি আলোচনা চলি আছে?

উত্তৰ: ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত বৈ যোৱা 'ফেনী নদী' (Feni River) আৰু 'তিস্তা নদী' (Teesta River)-ৰ পানী বণ্টনক লৈ বিতৰ্ক চলি আছে। বিশেষকৈ শুষ্ক বতৰত উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰ কৃষিভূমিৰ বাবে তিস্তা নদীৰ পানীৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম হোৱা বাবে ই এক স্পৰ্শকাতৰ বিষয় হৈ পৰিছে।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত-শ্ৰীলংকাৰ সম্পৰ্কত 'কচ্চাথিভু দ্বীপ' (Katchatheevu Island) বিতৰ্কটো কি চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: কচ্চাথিভু হ’ল পাক প্ৰণালীত অৱস্থিত এটা সৰু জনবসতিহীন দ্বীপ। ১৯৭৪ চনত এক চুক্তিৰ জৰিয়তে ভাৰতে এই দ্বীপটো শ্ৰীলংকাক হস্তান্তৰ কৰিছিল, কিন্তু বৰ্তমান তামিলনাডুৰ মৎস্যজীৱীসকলৰ পৰম্পৰাগত মাছ ধৰাৰ অধিকাৰক কেন্দ্ৰ কৰি ভাৰতত এই বিষয়টোৱে প্ৰায়ে পুনৰ চৰ্চা লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: ১৯৮৭ চনৰ ভাৰত-শ্ৰীলংকা চুক্তিৰ (Indo-Sri Lanka Accord) মুখ্য উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৮৭ চনৰ ২৯ জুলাইত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধী আৰু শ্ৰীলংকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জে. আৰ. জয়ৱৰ্ধনেৰ মাজত এই চুক্তি হৈছিল। ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰীলংকাৰ গৃহযুদ্ধৰ সমাপ্তি ঘটোৱা, তামিলসকলক স্বায়ত্ত্বশাসন প্ৰদান কৰা আৰু তাত শান্তি স্থাপনৰ বাবে ভাৰতীয় শান্তিৰক্ষী বাহিনী (IPKF) প্ৰেৰণ কৰা।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত ‘প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া’ ধাৰণাটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ দুটা মূল কাৰণ দৰ্শাই।

উত্তৰ: দুটা মূল কাৰণ হ’ল:

১/ গোলকীকৰণৰ যুগত কেৱল ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত আৱদ্ধ নাথাকি বৃহৎ অৰ্থনৈতিক বজাৰসমূহৰ (যেনে ASEAN) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰা।

২/ ভাৰত মহাসাগৰ আৰু ইউৰেছিয়া অঞ্চলত চীনৰ বৰ্ধিত প্ৰভাৱক প্ৰতিহত কৰি নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা সুৰক্ষিত কৰা।

প্ৰশ্ন ৮: ‘লুক ইষ্ট’ আৰু ‘এক্ট ইষ্ট’ নীতিৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য কি কি?

উত্তৰ: প্ৰধান পাৰ্থক্য দুটা হ’ল:

১/ 'লুক ইষ্ট' নীতি আছিল মূলতঃ অৰ্থনৈতিক আৰু বাণিজ্য কেন্দ্ৰিক, কিন্তু 'এক্ট ইষ্ট' নীতি অৰ্থনীতিৰ লগতে কৌশলগত আৰু নিৰাপত্তাজনিত বিষয়ত অধিক সক্ৰিয়।

২/ 'লুক ইষ্ট' নীতিৰ পৰিসৰ দক্ষিণ-পূব এচিয়াতে (ASEAN) বেছি সীমাবদ্ধ আছিল, আনহাতে 'এক্ট ইষ্ট' নীতিয়ে জাপান, অষ্ট্ৰেলিয়াসহ সমগ্ৰ এচিয়া-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল সামৰি লৈছে।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত সিন্ধু নদীৰ পানী বণ্টন চুক্তি (Indus Waters Treaty) কেতিয়া আৰু কাৰ মধ্যস্থতাত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৬০ চনৰ ১৯ ছেপ্টেম্বৰত কৰাচীত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আইয়ুব খানৰ মাজত এই চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল। বিশ্ব বেংকৰ (World Bank) দীৰ্ঘদিনীয়া মধ্যস্থতাৰ অন্তত এই ঐতিহাসিক চুক্তি সম্ভৱ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: বাংলাদেশ গঠনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ আছিল?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশৰ মুক্তি যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতে আশ্ৰয়হীন প্ৰায় এক কোটি বাংলাদেশী শৰণাৰ্থীক আশ্ৰয় আৰু খাদ্য প্ৰদান কৰিছিল। তদুপৰি, সামৰিকভাৱে 'মুক্তি বাহিনী'ক সহায় কৰাৰ লগতে পাকিস্তানৰ বিৰুদ্ধে পোনপটীয়া যুদ্ধ ঘোষণা কৰি বাংলাদেশক এক স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত থকা উমৈহতীয়া নিৰাপত্তাজনিত সমস্যা দুটা কি কি?

উত্তৰ: দুটা প্ৰধান নিৰাপত্তাজনিত সমস্যা হ’ল:

১/ দীৰ্ঘদিনীয়া অৰক্ষিত সীমান্তৰে হোৱা অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ আৰু মানৱ সৰবৰাহ।

২/ সীমান্ত অতিক্ৰম কৰি চলি থকা কূটাঘাতকাৰী তথা সন্ত্ৰাসবাদী কাৰ্যকলাপ আৰু ড্ৰাগছ তথা মাৰাত্মক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ চোৰাং ব্যৱসায়।

প্ৰশ্ন ১২: শ্ৰীলংকাৰ হাম্বানটোটা বন্দৰ (Hambantota Port) ভাৰতৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কিয় চিন্তাৰ কাৰণ হৈ পৰিছে?

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাই চীনৰ ঋণৰ ফান্দত পৰি নিজৰ ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰি হাম্বানটোটা বন্দৰটো ৯৯ বছৰৰ লীজত চীনক এৰি দিবলগীয়া হৈছে। ভাৰত মহাসাগৰৰ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানত চীনৰ সামৰিক উপস্থিতি বা নৌসেনাৰ ঘাটি স্থাপনৰ সম্ভাৱনাই ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তালৈ পোনপটীয়া ভাবুকি আনিছে।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ 'এক্ট ইষ্ট' নীতিৰ অধীনত থকা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংযোগ প্ৰকল্পৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকল্প হ’ল 'ভাৰত-ম্যানমাৰ-থাইলেণ্ড ত্ৰিপাক্ষিক ঘাইপথ' (India-Myanmar-Thailand Trilateral Highway)। এই পথটোৱে ভাৰতৰ উত্তৰ-পূবৰ সৈতে দক্ষিণ-পূব এচিয়াক স্থলপথেৰে পোনপটীয়া সংযোগ প্ৰদান কৰিব।

প্ৰশ্ন ১৪: পাকিস্তানৰ সৈতে সম্পৰ্ক উন্নত কৰাৰ বাবে ভাৰতে গ্ৰহণ কৰা দুটা কূটনৈতিক পদক্ষেপ বা বাছ সেৱাৰ নাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: 

১/ দিল্লী আৰু লাহোৰৰ মাজত ১৯৯৯ চনত আৰম্ভ কৰা 'সদা-ই-চৰহাদ' (Sada-e-Sarhad) বাছ সেৱা।

২/ দুই দেশৰ ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতি ৰক্ষাৰ বাবে ২০১৯ চনত মুকলি কৰা ঐতিহাসিক 'কৰতাৰপুৰ কৰিডৰ' (Kartarpur Corridor)।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত ‘চুবুৰীয়া প্ৰথম’ (Neighbourhood First) নীতি আৰু 'প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া' নীতিৰ মাজৰ সংযোগ ক’ত?

উত্তৰ: 'চুবুৰীয়া প্ৰথম' নীতিৰ দ্বাৰা ভাৰতে নিজৰ ভৌগোলিক সীমান্ত সংলগ্ন দেশসমূহৰ (যেনে বাংলাদেশ, শ্ৰীলংকা) সৈতে বিশ্বাস আৰু সহযোগিতা গঢ়ি তোলে। এই সুদৃঢ় ভেটিৰ ওপৰত থিয় হৈয়েই ভাৰতে 'প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া' নীতিৰ জৰিয়তে সামুদ্ৰিক আৰু কৌশলগতভাৱে সুদূৰ অঞ্চলসমূহলৈ নিজৰ কূটনৈতিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা সীমান্ত বিবাদ আৰু ইয়াৰ দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ চমুকৈ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনৰ কালৰে পৰা ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ ভৌগোলিক তথা ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক এক জটিল আৱৰ্তৰ মাজত সোমাই পৰিছে। এই দীৰ্ঘদিনীয়া সংঘাতৰ মূল কাৰকসমূহক তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• কাছ্মীৰ কেন্দ্ৰিক কেন্দ্ৰবিন্দু: স্বাধীনতাৰ সময়ত জম্মু-কাছ্মীৰৰ ভাৰত ভুক্তিক পাকিস্তানে মানি নোলোৱাৰ বাবে ১৯৪৮ চনত প্ৰথম সংঘাতৰ সূচনা হয়। বৰ্তমানৰ 'নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখা' (Line of Control - LoC) আৰু পাকিস্তানে অবৈধভাৱে দখল কৰি ৰখা ভূখণ্ডই (PoK) দুয়োখন দেশৰ মাজত স্থায়ী শান্তিৰ পথত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাচীৰ হৈ থিয় দিছে।

• অন্যান্য সীমান্ত আৰু জল বিবাদ: কেৱল কাছ্মীৰেই নহয়, গুজৰাট আৰু সিন্ধ সীমান্তৰ 'ছাৰ ক্ৰিক' (Sir Creek) নামৰ জলাশয় অঞ্চলৰ সাগৰীয় সীমা নিৰ্ধাৰণক লৈও দুয়ো পক্ষৰ মাজত মতবিৰোধ আছে। তদুপৰি ১৯৬০ চনৰ 'সিন্ধু জল চুক্তি' থকা সত্ত্বেও পানী ব্যৱহাৰক লৈ মাজে মাজে সংঘাত সৃষ্টি হয়।

• অনুপ্ৰৱেশ আৰু সন্ত্ৰাসবাদ: ভাৰতৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ নিৰাপত্তাজনিত উদ্বেগ হ’ল সীমান্ত অতিক্ৰম কৰি অহা উগ্ৰপন্থী আৰু অনুপ্ৰৱেশ। ১৯৮৯ চনৰ পৰা কাছ্মীৰ উপত্যকাত চলি থকা ছদ্মযুদ্ধ (Proxy War) আৰু ২০০১ চনৰ সংসদ ভৱনৰ আক্ৰমণ বা ২০০৮ চনৰ মুম্বাই আক্ৰমণৰ দৰে ঘটনাই দ্বিপাক্ষিক বাৰ্তালাপ সম্পূৰ্ণ স্তব্ধ কৰি দিছে।

প্ৰশ্ন ২: বাংলাদেশৰ সৃষ্টিত ভাৰতৰ ঐতিহাসিক ভূমিকা আৰু বৰ্তমান দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্কৰ যোগাত্মক দিশসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশৰ মুক্তি সংগ্ৰাম আৰু এক স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ইয়াৰ আত্মপ্ৰকাশৰ ইতিহাস ভাৰতৰ সক্ৰিয় সহযোগিতাৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যভাৱে জড়িত।

• ১৯৭১ চনৰ ঐতিহাসিক ভূমিকা: তদানীন্তন পূব পাকিস্তানত পাকিস্তানী সেনাৰ বৰ্বৰ নিৰ্যাতনৰ বলি হোৱা প্ৰায় এক কোটি শৰণাৰ্থীক ভাৰতে মানৱীয় দৃষ্টিভংগীৰে আশ্ৰয় দিছিল। বংগবন্ধু শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানৰ নেতৃত্বাধীন 'মুক্তি বাহিনী'ক সামৰিক প্ৰশিক্ষণ আৰু নৈতিক সমৰ্থন আগবঢ়োৱাৰ পিছত, ১৯৭১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ভাৰত পোনপটীয়া যুদ্ধত অৱতীৰ্ণ হয়। যাৰ পৰিণতিত ১৬ ডিচেম্বৰত পাকিস্তানী সেনাই আত্মসমৰ্পণ কৰে আৰু এক সাৰ্বভৌম বাংলাদেশৰ জন্ম হয়।

• সম্প্ৰতি দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ যোগাত্মক দিশসমূহ:

  1. স্থল সীমান্ত চুক্তি (২০১৫): বহু দশক ধৰি ওলমি থকা জটিল 'ছিটমহল' (Enclaves) সমস্যাটো ২০১৫ চনৰ ঐতিহাসিক ভূমি সীমান্ত চুক্তিৰ জৰিয়তে দুয়োখন দেশে শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমাধান কৰে, যাৰ ফলত হাজাৰ হাজাৰ লোকে নিজৰ স্থায়ী নাগৰিকত্ব লাভ কৰে।

  2. অৰ্থনীতি আৰু বাণিজ্য: দক্ষিণ এচিয়াত ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ বাণিজ্য অংশীদাৰ হ’ল বাংলাদেশ। 'ছাফটা' (SAFTA) চুক্তিৰ অধীনত বাংলাদেশৰ সামগ্ৰীয়ে ভাৰতত বিশেষ শুল্কমুক্ত সুবিধা লাভ কৰিছে।

  3. সংযোগ ব্যৱস্থা (Connectivity): ঐতিহাসিক কলকাতা-ঢাকা-আগৰতলা বাছ সেৱা আৰু মিতালী এক্সপ্ৰেছৰ দৰে ৰেল সংযোগৰ পুনৰুত্থানে দুয়োখন দেশৰ মাজত 'মানুহৰ সৈতে মানুহৰ সংযোগ' (People-to-People connect) অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৩: শ্ৰীলংকাৰ আভ্যন্তৰীণ গোষ্ঠীগত সংঘাতত ভাৰতৰ ভূমিকা আৰু ইয়াৰ কূটনৈতিক পৰিণতিসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিংহলী আৰু সংখ্যালঘু তামিলসকলৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা গোষ্ঠীগত গৃহযুদ্ধই ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিক দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰভাৱিত কৰি আহিছে।

• সংঘাতৰ পটভূমি আৰু ভাৰতৰ উদ্বেগ: ব্ৰিটিছ উপনিৱেশকালত ভাৰতৰ পৰা শ্ৰীলংকালৈ যোৱা তামিল শ্ৰমিক আৰু থলুৱা তামিলসকলৰ ওপৰত শ্ৰীলংকা চৰকাৰে আৰোপ কৰা বৈষম্যমূলক নীতিৰ বাবে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ সূচনা হৈছিল। তামিলনাডুৰ সৈতে থকা সাংস্কৃতিক সম্পৰ্কৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰ এই বিষয়ত নিমাত হৈ থকাটো অসম্ভৱ আছিল।

• ১৯৮৭ চনৰ চুক্তি আৰু IPKF প্ৰেৰণ: পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ১৯৮৭ চনৰ ২৯ জুলাইত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধী আৰু শ্ৰীলংকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জে. আৰ. জয়ৱৰ্ধনেৰ মাজত এক ঐতিহাসিক চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। এই চুক্তি অনুসৰি শ্ৰীলংকাত শান্তি ঘূৰাই আনিবলৈ আৰু তামিল উগ্ৰপন্থী সংগঠন 'এল.টি.টি.ই.' (LTTE)-ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ 'ভাৰতীয় শান্তিৰক্ষী বাহিনী' (Indian Peace Keeping Force - IPKF) প্ৰেৰণ কৰা হয়।

• কূটনৈতিক পৰিণতি আৰু শিক্ষা: এই সামৰিক হস্তক্ষেপ ভাৰতৰ বাবে এক কূটনৈতিক ভুল হিচাপে পৰিগণিত হ’ল। কাৰণ সিংহলীসকলে ইয়াক শ্ৰীলংকাৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ ওপৰত আঘাত বুলি ভাবিলে আৰু আনহাতে এল.টি.টি.ই. দলে ভাৰতক শত্ৰু জ্ঞান কৰিলে। ইয়াৰেই চৰম পৰিণতিত ১৯৯১ চনত ভাৰতৰ প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধীয়ে আত্মঘাতী বোমা আক্ৰমণত প্ৰাণ হেৰুৱাবলগীয়া হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতে 'হস্তক্ষেপ নকৰা' কিন্তু উন্নয়নমূলক সহযোগ আগবঢ়োৱা নীতি গ্ৰহণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ প্ৰেক্ষাপটত 'প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া' (Extended Neighbourhood) ধাৰণাটোৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: একবিংশ শতিকাৰ গোলকীয় ৰাজনীতি আৰু ভূ-অৰ্থনীতিত ভাৰতে নিজৰ কৌশলগত পৰিসৰ কেৱল ভৌগোলিক সীমাৰে লাগি থকা নিকটৱৰ্তী চুবুৰীয়া দেশসমূহতে আৱদ্ধ নাৰাখি 'প্ৰসাৰিত চুবুৰীয়া' (Extended Neighbourhood) ধাৰণাটো গ্ৰহণ কৰিছে।

• ভৌগোলিক পৰিসৰ: এই ধাৰণাৰ অধীনত ভাৰতে পশ্চিম এচিয়া (উপসাগৰীয় দেশসমূহ), মধ্য এচিয়া, দক্ষিণ-পূব এচিয়া (ASEAN) আৰু ভাৰত মহাসাগৰীয় দ্বীপৰাষ্ট্ৰসমূহক (যেনে— মৰিছাছ, ছেচেলছ) সামৰি লৈছে।

• প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব:

  1. শক্তি নিৰাপত্তা (Energy Security): ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য খাৰুৱা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ সিংহভাগ পশ্চিম এচিয়াৰ দেশসমূহৰ পৰা আহে। গতিকে এই অঞ্চলৰ সুস্থিৰতা ভাৰতৰ বাবে অত্যন্ত জৰূৰী।

  2. চীনৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিহত কৰা: চীনে নিজৰ 'ৱান বেল্ট ৱান ৰোড' (OBOR) নীতিৰে ভাৰত মহাসাগৰ আৰু মধ্য এচিয়াত আধিপত্য বিস্তাৰৰ যি চেষ্টা চলাইছে, তাক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ ভাৰতে এই প্ৰসাৰিত অঞ্চলসমূহৰ সৈতে সুদৃঢ় প্ৰতিৰক্ষা আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্ক গঢ়া প্ৰয়োজন।

  3. আঞ্চলিক সংযোগ আৰু বাণিজ্য: মধ্য এচিয়াৰ সম্পদৰাজিৰ ব্যৱহাৰ আৰু দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ দৰে উদীয়মান বৃহৎ বজাৰৰ সৈতে মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি (FTA) সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে এই নীতি চালিকা শক্তি স্বৰূপ।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ ‘লুক ইষ্ট’ (Look East) নীতি কেনেকৈ ‘এক্ট ইষ্ট’ (Act East) নীতিৰৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ল? ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: শীতল যুদ্ধৰ অৱসানৰ পিছত সলনি হোৱা গোলকীয় ৰাজনীতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই ভাৰতে নিজৰ পূব দিশৰ দেশসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ এই নীতি দুটা গ্ৰহণ কৰিছিল।

• বিৱৰ্তনৰ পটভূমি: ১৯৯২ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী পি. ভি. নৰসিংহ ৰাওৰ নেতৃত্বত 'লুক ইষ্ট' নীতিৰ জন্ম হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ অৰ্থনৈতিক শক্তিপূঞ্জ (ASEAN) সমূহৰ সৈতে ভাৰতৰ বাণিজ্যক পুনৰ জীৱন্ত কৰা। কিন্তু ২০১৪ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ চৰকাৰে অনুভৱ কৰে যে কেৱল অৰ্থনৈতিক সংযোগেই যথেষ্ট নহয়; বৰং ক্ষিপ্ৰ কাৰ্যব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন। ফলস্বৰূপে ইয়াক 'এক্ট ইষ্ট' (Act East) নীতি নামেৰে এক সৰ্বাত্মক ৰূপ দিয়া হয়।

• এক্ট ইষ্ট নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:

  1. কৌশলগত আৰু নিৰাপত্তা সহযোগিতা: 'লুক ইষ্ট' নীতি য’ত মূলতঃ বাণিজ্যতে আৱদ্ধ আছিল, 'এক্ট ইষ্ট' নীতিয়ে তাত প্ৰতিৰক্ষা, সামুদ্ৰিক সুৰক্ষা আৰু সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী যৌথ অভিযানক অগ্ৰাধিকাৰ দিছে (যেনে— কোৱাড বা QUAD সংগঠনৰ সক্ৰিয়তা)।

  2. উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভূমিকা: এই নীতিৰ আটাইতকৈ ব্যতিক্ৰমী দিশটো হ’ল ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক (North-East India) আশিয়ান (ASEAN) দেশসমূহৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা। অসমকে ধৰি সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন ইয়াৰ মূল চৰ্ত।

  3. সাংস্কৃতিক সংযোগ (Cultural Ties): দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে থকা পুৰণি বৌদ্ধ ধৰ্মীয় আৰু ৰামায়ণ সংস্কৃতিৰ ঐতিহ্যক ব্যৱহাৰ কৰি 'ছফ্ট পাৱাৰ' (Soft Power) কূটনীতিৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা হৈছে।