১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. বৈভাষিকসকলে ক্ষণিকবাদ সমৰ্থন কৰে— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সঁচা।
২. জৈনসকল জগত সৃষ্টিৰ মতবাদত বিশ্বাসী— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মিছা (জৈন দর্শনে জগতক অনাদি আৰু অনন্ত বুলি গণ্য কৰে, কোনো সৃষ্টিকৰ্তাত বিশ্বাস নকৰে)।
৩. 'সাংখ্য সূত্ৰ'ৰ লিখক ঈশ্বৰকৃষ্ণ— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মিছা (সাংখ্য সূত্ৰৰ ৰচক মহৰ্ষি কপিল; ঈশ্বৰকৃষ্ণই 'সাংখ্যকাৰিকা' ৰচনা কৰিছিল)।
৪. সাংখ্যৰ 'বুদ্ধি' যোগৰ 'চিত্ত'ৰ অন্তৰ্ভুক্ত— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সঁচা।
৫. ন্যায় দৰ্শনত 'প্ৰমা' এবিধ পদাৰ্থ— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মিছা (ন্যায় দৰ্শনত 'প্ৰমা' হৈছে যথার্থ জ্ঞান, ই ১৬ টা পদাৰ্থৰ এটা স্বতন্ত্ৰ পদাৰ্থ নহয়)।
৬. বৈশেষিক দৰ্শনত 'উপমান' এটা প্ৰমাণ— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মিছা (বৈশেষিক দর্শনে কেবল প্রত্যক্ষ আৰু অনুমানকহে স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ হিচাপে স্বীকাৰ কৰে)।
৭. প্রাচীন মীমাংসা দৰ্শনত মানুহৰ জীৱনৰ লক্ষ্য স্বৰ্গ— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সঁচা।
৮. 'ব্ৰহ্ম সূত্ৰ'ৰ অন্য নাম 'শাৰীৰক সূত্ৰ'— সঁচানে মিছা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সঁচা।
৯. ত্ৰিপিটকৰ কোনটো পিটক বৌদ্ধ দৰ্শন আৰু অধিবিদ্যামূলক আলোচনাৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: অভিধম্ম পিটক (Abhidhamma Pitaka)।
১০. জৈন দৰ্শনৰ ২৪ তম তীৰ্থংকৰজনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ভগৱান মহাবীৰ।
১১. মাধ্যমিক বৌদ্ধ দৰ্শনৰ 'শূন্যবাদ'ৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰ: আচাৰ্য নাগাৰ্জুন।
১২. জৈন দৰ্শনৰ ত্ৰিৰত্নৰ ভিতৰত যিকোনো এটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সম্যক জ্ঞান (অন্য দুটা হ'ল: সম্যক দৰ্শন আৰু সম্যক চৰিত্ৰ)।
১৩. 'অভিধর্মকোষ' (Abhidharmakośa) গ্ৰন্থখনৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: আচাৰ্য বসুবন্ধু।
১৪. জৈন জ্ঞানতত্ত্বৰ আপেক্ষিকতাবাদৰ তত্ত্বটোক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: স্যাদ্বাদ (Syādvāda)।
১৫. বিজ্ঞানবাদ বা যোগাচাৰ মতবাদৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰ: একমাত্র চিত বা বিজ্ঞানহে (চেতনা) পৰম সত্য, বাহ্যিক জগতৰ কোনো সুকীয়া অস্তিত্ব নাই।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. খুদ্দক নিকায়ৰ অন্তৰ্ভুক্ত দুখন কিতাপৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: খুদ্দক নিকায়ৰ অন্তৰ্ভুক্ত দুখন উল্লেখযোগ্য কিতাপ হ'ল—
১/ ধম্মপদ (Dhammapada) আৰু
২/ জাতক (Jātaka)।
২. যিকোনো দুখন অভিধম্ম/অভিধর্ম গ্ৰন্থৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: পালি অভিধম্ম পিটকৰ অন্তৰ্গত দুখন প্ৰসিদ্ধ গ্ৰন্থ হ'ল—
১/ ধম্মসঙ্গণি (Dhammasaṅgaṇī) আৰু
২/ কথাবত্থু (Kathāvatthu)।
৩. সর্বাস্তিবাদীসকলে গ্ৰহণ কৰা যিকোনো দুটা অসংস্কৃত ধৰ্মৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সর্বাস্তিবাদীসকলে স্বীকাৰ কৰা তিনিটা অসংস্কৃত ধৰ্মৰ ভিতৰত দুটা হ'ল—
১/ আকাশ (Space) আৰু
২/ প্ৰতিসংখ্যাত্ৰোধ বা নিৰ্বাণ (Pratisaṅkhyā-nirodha)।
৪. দুখন মহাযান সূত্ৰৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মহাযান বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ দুখন প্ৰধান প্ৰামাণিক সূত্ৰ হ'ল—
১/ প্ৰজ্ঞাপাৰমিতা সূত্ৰ (Prajñāpāramitā Sūtra) আৰু
২/ সদ্ধৰ্মপুণ্ডৰীক সূত্ৰ বা পদুম সূত্ৰ (Saddharmapuṇḍarīka Sūtra)।
৫. জৈন দৰ্শনৰ অন্তৰ্ভুক্ত দুখন অঙ্গৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: জৈন আগম সাহিত্যৰ বাৰটা অঙ্গৰ ভিতৰত দুখন প্ৰধান অঙ্গ হ'ল—
১/ আচৰাঙ্গ সূত্ৰ (Ācārāṅga Sūtra) আৰু
২/ সূত্ৰকৃতাঙ্গ (Sūtrakṛtāṅga)।
৬. 'তৰ্ক সংগ্ৰহ' আৰু 'তত্ত্বচিন্তামণি'ৰ লিখক দুজনৰ নাম লিখা। [GU 2024
উত্তৰ: 'তৰ্ক সংগ্ৰহ'ৰ ৰচক হ'ল অন্নম্ভট্ট (Annambhaṭṭa) আৰু 'তত্ত্বচিন্তামণি'ৰ ৰচক হ'ল নব্য-ন্যায়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক গঙ্গেশ উপাধ্যায় (Gangeśa Upādhyāya)।
৭. সাংখ্য দৰ্শনৰ যিকোনো দুটা তন্মাত্ৰৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনত উল্লিখিত পঞ্চ-তন্মাত্ৰৰ ভিতৰত দুটা হ'ল—
১/ শব্দ তন্মাত্ৰ আৰু
২/ স্পৰ্শ তন্মাত্ৰ (অন্য তিনিটা হ'ল ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ তন্মাত্ৰ)।
৮. বৈশেষিক দৰ্শনৰ চাৰিটা 'কায়িক মহাভূত'ৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শন অনুসৰি পৰমাণুৰ দ্বাৰা গঠিত চাৰিটা কায়িক বা ভৌতিক মহাভূত হ'ল—
১/ ক্ষিতি (পৃথিৱী),
২/ অপ্ (জল),
৩/ তেজ (অগ্নি), আৰু
৪/ মৰুৎ (বায়ু)।
৯. মীমাংসা দৰ্শনৰ অন্তৰ্গত দুটা দাৰ্শনিক গোষ্ঠীৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰধান দুটা গোষ্ঠী বা সম্প্ৰদায় হ'ল—
১/ ভট্ট সম্প্ৰদায় (কুমাৰিল ভট্টৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত) আৰু
২/ প্ৰভাকৰ সম্প্ৰদায় (গুৰু প্ৰভাকৰ মিশ্ৰৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত)।
১০. বেদান্ত দৰ্শনে স্বীকাৰ কৰা প্ৰস্থানত্ৰয়ীৰ এখন 'ব্ৰহ্ম সূত্ৰ'। অন্য দুখন প্ৰস্থানত্ৰয়ীৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: বেদান্ত দৰ্শনৰ প্ৰস্থানত্ৰয়ীৰ আন দুখন মূল গ্ৰন্থ হ'ল—
১/ উপনিষদসমূহ (শ্ৰুতি প্ৰস্থান) আৰু
২/ শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতা (স্মৃতি প্ৰস্থান)।
১১. হীনযান আৰু মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য কি কি?
উত্তৰ: প্ৰথমতে, হীনযানে আত্ম-মুক্তি বা 'অৰ্হত্ব' পদ প্ৰাপ্তিক শ্ৰেষ্ঠ লক্ষ্য বুলি ধৰে, কিন্তু মহাযানে সকলো সত্তাৰ মুক্তিৰ বাবে 'বোধিসত্ত্ব' আদৰ্শক প্ৰাধান্য দিয়ে। দ্বিতীয়তে, হীনযানে বুদ্ধক মানৱ গুৰু হিচাপে দেখে, আনহাতে মহাযানে তেওঁক দেৱত্ব আৰোপ কৰি পূজা কৰে।
১২. জৈন দৰ্শনত 'জীৱ' আৰু 'অজীৱ' বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: জৈন তত্ত্বজ্ঞানত 'জীৱ' হৈছে চৈতন্যযুক্ত, অৰূপী আৰু জ্ঞান-সংবেদনৰ অধিকাৰী আত্মা। আনহাতে, 'অজীৱ' হ'ল চৈতন্যহীন জড় পদাৰ্থ, যি পুদ্গল (জড়), ধৰ্ম (গতিৰ সহায়ক), অধৰ্ম (স্থিতিৰ সহায়ক), আকাশ আৰু কাল— এই পাঁচটা ভাগত বিভক্ত।
১৩. 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' (Pratītyasamutpāda) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰতীত্যসমুৎপাদ হ'ল বৌদ্ধ দৰ্শনৰ কাৰ্যকাৰণ সম্বন্ধীয় মৌলিক তত্ত্ব। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল— "কোনো এটা বস্তুৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আন এটা বস্তুৰ উৎপত্তি হোৱা" (অস্মিন্ সতি ইদং ভবতি)। জগতৰ সকলো বস্তুৱেই কাৰণ-সাপেক্ষ আৰু অনিত্য।
১৪. জৈন দৰ্শনৰ 'অনেকান্তবাদ' (Anekāntavāda) কি?
উত্তৰ: অনেকান্তবাদ হ'ল জৈন অধিবিদ্যাৰ এক দৃষ্টিভংগী, যাৰ মতে জগতৰ প্ৰতিটো বস্তুৰে অনন্ত ধৰ্ম বা গুণ থাকে (অনন্তধৰ্মাত্মকং বস্তু)। সাধাৰণ মানুহৰ সসীম বুদ্ধিয়ে বস্তুটোৰ সকলো দিশ একেলগে জানিব নোৱাৰে, কেৱল মুক্ত কেৱলীসকলেহে ইয়াৰ পূৰ্ণ জ্ঞান লাভ কৰে।
১৫. বৌদ্ধ দৰ্শনত 'পঞ্চস্কন্ধ' (Pancha Skandha) কি কি?
উত্তৰ: মানৱ ব্যক্তিত্ব গঠিত হোৱা পাঁচটা ভৌতিক আৰু মানসিক উপাদানৰ সমষ্টিকে পঞ্চস্কন্ধ বোলে। এইকেইটা হ'ল—
১/ ৰূপ (ভৌতিক শৰীৰ),
২/ বেদনা (অনুভূতি),
৩/ সংজ্ঞা (ধাৰণা),
৪/ সংস্কাৰ (মানসিক প্ৰবৃত্তি), আৰু
৫/ বিজ্ঞান (চেতনা)।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. ক্ষণিকবাদ (Kṣaṇikavāda) ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ এক অপৰিহাৰ্য নীতি হ'ল 'ক্ষণিকবাদ', যি বুদ্ধৰ 'অনিত্যতাবাদ' তত্ত্বৰ পৰা বিকশিত হৈছে। এই মতবাদ অনুসৰি, বিশ্ব-ব্ৰহ্মাণ্ডৰ কোনো বস্তুৱেই চিৰন্তন বা স্থায়ী নহয়; প্ৰতিটো বস্তুৱেই ক্ষণস্থায়ী আৰু প্ৰতি ক্ষণতে পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে। বৌদ্ধ দাৰ্শনিকসকলে অস্তিত্বৰ সংজ্ঞা দি কৈছে— 'অৰ্থক্ৰিয়াকাৰিত্ব লক্ষণং সৎ' অৰ্থাৎ যি কোনো কাৰ্যকৰী শক্তি বা পৰিণাম উৎপন্ন কৰিব পাৰে, সেয়াই সৎ বা বাস্তৱ।
যিহেতু এটা অপৰিৱৰ্তনীয় স্থায়ী বস্তুৱে বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন কাৰ্য সম্পাদন কৰিব নোৱাৰে, সেয়েহে সকলো বস্তুৱেই প্ৰতি মুহূৰ্ততে নতুন হৈ উৎপন্ন হয় আৰু পিছৰ মুহূৰ্ততে ধ্বংস প্ৰাপ্ত হয়। নৈৰ প্ৰবাহ আৰু প্ৰদীপৰ শিখা ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ— নৈখন বৈ থকা অৱস্থাত আমি একেটা জলপ্ৰবাহ দেখা যেন পালেও প্ৰকৃততে প্ৰতিটো ক্ষণত নতুন পানী বৈ আহে। একেদৰে আমাৰ আত্মা বা মনটোও ধাৰাবাহিক মানসিক অৱস্থাৰ ক্ষণিক প্ৰবাহহে।
২. জৈন নাস্তিকতা (Jaina Atheism) আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি জৈন দৰ্শনক নাস্তিক দৰ্শন বুলি কোৱা হয়, কাৰণ এই দর্শনে বেদৰ অপৌৰুষেয় প্ৰামাণ্য আৰু জগতৰ সৃষ্টিকৰ্তা ৰূপে এজন সৰ্বশক্তিমান ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰে। জৈনসকলৰ মতে, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন অনাদি আৰু অনন্ত। ই কোনো ঈশ্বৰৰ সৃষ্টি নহয় আৰু ধ্বংসও নহয়। প্ৰকৃতিৰ নিজস্ব স্বাভাৱিক নিয়ম, জীৱ আৰু অজীৱৰ সংযোগত এই জগতখন চিৰকাল চলি আছে।
জৈন যুক্তিবাদীসকলে ঈশ্বৰৰ ধাৰণাক যুক্তিৰে খণ্ডন কৰি কয় যে যদি ঈশ্বৰ সৰ্বগুণসম্পন্ন আৰু কৰুণাময়, তেন্তে তেওঁ দুখ-কষ্টৰে ভৰা জগতখন কিয় সৃষ্টি কৰিলে? কৰ্মৰ ফল দিবলৈও কোনো সৰ্বোচ্চ শাসকৰ প্ৰয়োজন নাই; কাৰণ 'কৰ্ম নিয়ম' নিজেই স্বয়ংক্ৰিয়। অৱশ্যে জৈন ধৰ্ম একেবাৰে দেৱতাহীন নহয়— যিসকল মানুহে কঠোৰ তপস্যাৰে ৰাগ, দ্বেষ আৰু অজ্ঞানতা জয় কৰি অনন্ত জ্ঞান (কেৱলজ্ঞান) লাভ কৰিছে (যেনে তীৰ্থংকৰসকল), তেওঁলোকক জৈনসকলে সৰ্বোচ্চ পূজনীয় 'আদৰ্শ ঈশ্বৰ' হিচাপে পূজা কৰে।
৩. সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্যকাৰণ তত্ত্ব (সৎকাৰ্যবাদ) সংক্ষেপে লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ তত্ত্ববিদ্যাৰ মূল ভিত্তি হৈছে 'সৎকাৰ্যবাদ' (Satkāryavāda)। এই তত্ত্ব অনুসৰি, কাৰ্যটো উৎপত্তিৰ পূৰ্বেই তাৰ উপাদান কাৰণৰ ভিতৰত সুপ্ত বা অব্যক্ত ৰূপত বিদ্যমান থাকে। অসৎ বা অস্তিত্বহীন বস্তুৰ পৰা কোনো বস্তুৰ সৃষ্টি হ'ব নোৱাৰে (নাসতো বিদ্যতে ভাবো)।
সাংখ্যকাৰিকাত ঈশ্বৰকৃষ্ণই সৎকাৰ্যবাদ প্ৰমাণৰ বাবে পাঁচটা যুক্তি আগবঢ়াইছে:
অসৎ-অকৰণাৎ: যিটো নাই তাক কেতিয়াও উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰি (যেনে— বালিত তেল নাথাকে বাবে বালিৰ পৰা তেল ওলাব নোৱাৰে)।
উপাদান-গ্ৰহণাৎ: নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ প্ৰয়োজন (যেনে— গাখীৰৰ পৰাহে দৈ হয়)।
সৰ্বসম্ভৱ-অভাৱাৎ: যিকোনো বস্তুৰ পৰা সকলো বস্তু উৎপন্ন হ'ব নোৱাৰে।
শক্তস্য শক্যকৰণাৎ: সমৰ্থ কাৰণেহে তাৰ শক্তি অনুসৰি কাৰ্য উৎপন্ন কৰিব পাৰে।
কাৰণভাৱাচ্চ: কাৰ্য আৰু কাৰণৰ স্বভাৱ একে।
সাংখ্যসকলৰ এই সৎকাৰ্যবাদক 'পৰিণামবাদ' বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ইয়াত কাৰণটোৱেই প্ৰকৃততে কাৰ্যৰ আকাৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
৪. যোগ দৰ্শনত ঈশ্বৰৰ ধাৰণা (Yoga concept of God) আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: পাতঞ্জল যোগ দৰ্শনে সাংখ্য দৰ্শনৰ ২৫ টা তত্ত্বৰ লগতে অতিৰিক্তভাৱে 'ঈশ্বৰ'ক ২৬ তম তত্ত্ব হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছে। সেইবাবে যোগ দৰ্শনক 'সেশ্বৰ সাংখ্য' বুলিও জনা যায়। যোগসূত্ৰ অনুসৰি, ঈশ্বৰ হৈছে এজন বিশেষ পুৰুষ— "ক্লেশ কৰ্ম বিপাক আশয়ৈঃ অপৰামৃষ্টঃ পুৰুষবিশেষঃ ঈশ্বৰঃ"। অৰ্থাৎ ঈশ্বৰ এনে এগৰাকী পুৰুষ যি অবিদ্যা আদি ক্লেশ, ভাল-বেয়া কৰ্ম, কৰ্মফল আৰু সংস্কাৰৰ বন্ধনৰ পৰা চিৰমুক্ত।
যোগ দৰ্শনত ঈশ্বৰ জগতৰ স্ৰষ্টা, পাতা বা সংহাৰক নহয়। তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, আদিগুৰু আৰু চৈতন্যৰ চৰম আদৰ্শ। যোগসাধনাত ঈশ্বৰৰ ভূমিকা প্ৰধানকৈ ব্যৱহাৰিক। পতঞ্জলিৰ মতে, চিত্তবৃত্তি নিৰোধ আৰু সমাধি লাভৰ এটা অন্যতম সুগম উপায় হ'ল 'ঈশ্বৰপ্ৰণিধান' অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তি আৰু আত্মনিবেদন। প্ৰণৱ বা 'ওঁ' (Om) ধ্বনি হৈছে ঈশ্বৰৰ বাচক।
৫. ন্যায় দৰ্শনত ঈশ্বৰৰ ধাৰণা আৰু অস্তিত্বৰ যুক্তি চমুকৈ লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শন এক সুদৃঢ় ঈশ্বৰবাদী দৰ্শন। নৈয়ায়িকসকলৰ মতে ঈশ্বৰ এই জগতৰ উপাদান কাৰণ নহয়, কিন্তু তেওঁ জগতৰ 'নিমিত্ত কাৰণ' (Efficient Cause)। জগতৰ জড় পৰমাণুবোৰে নিজে নিজে মিলি সৃষ্টি কাৰ্য কৰিব নোৱাৰে; সৰ্বজ্ঞ আৰু চেতন ঈশ্বৰে জীৱৰ অদৃষ্ট (কৰ্মফল) অনুসৰি পৰমাণুবোৰক সঞ্চালিত কৰি সৃষ্টি আৰু সংহাৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
ন্যায় দর্শনে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব সাব্যস্ত কৰিবলৈ কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য বৌদ্ধিক যুক্তি আগবঢ়াইছে:
কাৰ্য-যুক্তি (Kāryāt): জগতখন এটা সাৱয়ৱ আৰু জটিল কাৰ্য। ঘটি এটা নিৰ্মাণ কৰিবলৈ এজন কুমাৰৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ দৰে, এই বিচিত্ৰ বিশ্বজগত নিৰ্মাণৰ বাবেও এজন চেতন কাৰিকৰ অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ প্ৰয়োজন।
আয়োজনাৎ (সঞ্চালন যুক্তি): অচেতন পৰমাণুবোৰক গতিশীল আৰু সংযোজিত কৰিবলৈ এজন চেতন চালক লাগিব।
অদৃষ্টৰ নিয়ন্ত্ৰক (Adhṛtēḥ): জীৱৰ অচেতন 'অদৃষ্ট' বা কৰ্মফলসমূহক সঠিকভাৱে ফলদানৰ বাবে পৰিচালনা কৰিবলৈ সৰ্বজ্ঞ ঈশ্বৰ অপৰিহাৰ্য।
৬. বৈশেষিক দৰ্শনৰ পৰমাণুবাদ (Vaiśeṣika Atomism) ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শনৰ সৃষ্টিতত্ত্ব মূলত 'পৰমাণুবাদ' (Atomism) নামেৰে জনাজাত। মহৰ্ষি কণাদৰ মতে, ভৌতিক জগতৰ চাৰিটা মৌলিক উপাদান— ক্ষিতি (পৃথিৱী), অপ্ (জল), তেজ (অগ্নি) আৰু মৰুৎ (বায়ু) ক্ষুদ্রাতিক্ষুদ্ৰ অবিভাজ্য কণাৰে গঠিত, যাক 'পৰমাণু' বোলা হয়। পৰমাণুসমূহ নিত্য, অনাদি, অসীম আৰু সূক্ষ্ম।
সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াত দুটা পৰমাণু মিলি এটা 'দ্বাণুক' (Dyad) গঠন কৰে, তিনিটা দ্বাণুক মিলি এটা 'ত্ৰসৰেণু' বা 'ত্যণুক' (Triad) গঠন কৰে। ত্ৰসৰেণুৰ পৰাই স্থূল জগতৰ দৃশ্যমান বস্তুবোৰৰ উৎপত্তি হয়। এই পৰমাণুসমূহ জড় হোৱা বাবে ইহঁতৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত সংযোগ ঘটিব নোৱাৰে; ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা আৰু জীৱৰ 'অদৃষ্ট'ৰ প্ৰভাৱত প্ৰলয়ৰ অন্তত পৰমাণুবোৰত প্ৰথম গতিৰ সঞ্চাৰ হয় আৰু বিশ্বৰ নৱনিৰ্মাণ আৰম্ভ হয়। বৈশেষিকৰ এই কাৰ্যতত্ত্বক 'অসৎকাৰ্যবাদ' বা 'আৰম্ভবাদ' বোলে।
৭. মীমাংসা দৰ্শনৰ নীতিশাস্ত্ৰ (Mīmāṁsā Ethics) আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: মীমাংসা দৰ্শনৰ নীতিশাস্ত্ৰ মূলতঃ বেদোক্ত 'ধৰ্ম' আৰু যাগ-যজ্ঞৰ বিধি-বিধানৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। মহৰ্ষি জৈমিনীৰ মতে— "চোদনালক্ষণোহৰ্থো ধৰ্মঃ" অৰ্থাৎ বৈদিক অনুশাসন বা প্ৰেৰণাই হ'ল ধৰ্মৰ মূল লক্ষণ। মানুহৰ নৈতিক কৰ্তব্য হৈছে বেদত নিৰ্দেশিত কাৰ্যসমূহ পালন কৰা আৰু নিষিদ্ধ কাৰ্যৰ পৰা বিৰত থকা।
মীমাংসাত কৰ্মক প্ৰধানকৈ কেইবাভাগত ভগাই নীতিগত বিশ্লেষণ কৰা হৈছে:
নিত্যকৰ্ম: যিবোৰ প্ৰতিদিনে কৰিব লাগে (যেনে— সন্ধ্যাবন্দনা)। ইয়াৰ অলংঘনত পাপ হয়, কিন্তু পালনে পুণ্য নিদিয়ে।
নৈমিত্তিক কৰ্ম: কোনো বিশেষ কাৰণ বা তিথিত কৰণীয় কৰ্ম (যেনে— শ্ৰাদ্ধ)।
কাম্যকৰ্ম: কোনো ফল বা স্বৰ্গ প্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে কৰা যাগ-যজ্ঞ।
নিষিদ্ধ কৰ্ম: বেদত যিবোৰ বৰ্জন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে (যেনে— অপৰাধ, হিংসা)।
প্ৰাচীন মীমাংসাত বেদোক্ত কৰ্মৰ চৰম নৈতিক পুৰস্কাৰ হিচাপে 'স্বৰ্গলাভ'ক স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল, যদিও পৰৱৰ্তী কালত মোক্ষ প্ৰাপ্তিকো স্বীকাৰ কৰা হৈছে।
৮. অদ্বৈত বেদান্তৰ তত্ত্ববিদ্যা (Advaita Ontology) সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: আচাৰ্য শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈত বেদান্তৰ সমগ্ৰ তত্ত্ববিদ্যাক এটি বিখ্যাত শ্লোকৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়— "ব্ৰহ্ম সত্যং জগন্মিথ্যা জীৱো ব্ৰহ্মৈৱ নাপৰঃ"। অদ্বৈত তত্ত্ববিদ্যাৰ মূল স্তম্ভ তিনিটা:
ব্ৰহ্ম: ব্ৰহ্মই হৈছে একমাত্ৰ পৰম সত্য বা বাস্তৱ সত্তা (Advaita - দ্বিতীয়হীন)। তেওঁ নিৰ্গুণ, নিৰাকাৰ আৰু সচ্চিদানন্দ (সৎ-চিত্-আনন্দ) স্বৰূপ।
মায়া আৰু জগত: আমাৰ সন্মুখত দৃশ্যমান বহুত্বপূৰ্ণ জগতখন আচলতে 'মায়া' বা অবিদ্যাৰ ফলত হোৱা এক অধ্যাস বা মায়িক প্ৰপঞ্চ। ৰছী এডালত অন্ধকাৰত সাপৰ ভ্ৰম হোৱাৰ দৰে ব্ৰহ্মতেই জগতৰ বিভ্ৰম ঘটে (বিৱৰ্ত্তবাদ)। ব্যৱহাৰিক দৃষ্টিত জগতখন সত্য হ'লেও পাৰমাৰ্থিক দৃষ্টিত ই অনিত্য আৰু অসৎ।
জীৱ: জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজত কোনো মৌলিক পাৰ্থক্য নাই। অবিদ্যাৰ উপাধিৰ বাবে ব্ৰহ্মই নিজকে সুকীয়া জীৱ বুলি ভাবে। তত্ত্বজ্ঞান লাভ হ'লে জীৱই উপলব্ধি কৰে— 'অহং ব্ৰহ্মাস্মি'।
৯. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ অভিধৰ্ম/অভিধম্ম পৰম্পৰাৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ত্ৰিপিটকৰ তৃতীয় আৰু দাৰ্শনিকভাৱে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাগটো হৈছে 'অভিধম্ম পিটক'। সূত্ত পিটকত ভগৱান বুদ্ধৰ সাধাৰণ উপদেশ আৰু নৈতিক শিক্ষা সংকলিত থকাৰ বিপৰীতে, অভিধৰ্মত সেই শিক্ষাসমূহৰ গভীৰ মনস্তাত্বিক আৰু অধিবিদ্যামূলক বিশ্লেষণ দাঙি ধৰা হৈছে।
অভিধৰ্মৰ মূল লক্ষ্য হৈছে বাস্তৱ জগতৰ উপাদানসমূহক 'ধৰ্ম' (Dhammas বা বাস্তৱ সত্তা) হিচাপে বিশ্লেষণ কৰা। অভিধম্ম পৰম্পৰাই সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড আৰু মানৱ সত্তাক চিত্ত (চেতনা), চৈতসিক (মানসিক অৱস্থা), ৰূপ (ভৌতিক পদাৰ্থ) আৰু নিব্বাণ (পৰম মুক্তি)— এই চাৰিটা মূল পৰমার্থত বিভক্ত কৰি অধ্যয়ন কৰে। ই আত্মাৰ ধাৰণাক খণ্ডন কৰি ব্যক্তিত্বক ক্ষণিক মানসিক-দৈহিক শক্তিপুঞ্জৰ জটিল প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰে।
১০. জৈন দৰ্শনৰ 'স্যাদ্বাদ' (Syādvāda) তত্ত্বটো আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জৈন জ্ঞানতত্ত্বৰ সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটো হৈছে 'স্যাদ্বাদ' বা আপেক্ষিক বিচাৰ পদ্ধতি। জৈন অধিবিদ্যাৰ 'অনেকান্তবাদ'ৰ (বস্তুৰ অনন্ত গুণ) ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই ভাষা আৰু বিচাৰৰ ক্ষেত্ৰত স্যাদ্বাদৰ প্ৰয়োগ ঘটে। সাধাৰণ মানুহৰ জ্ঞান আংশিক আৰু দৃষ্টিভংগী-নিৰ্ভৰ (নয়) হোৱাৰ বাবে কোনো এটা সিদ্ধান্তক চৰম বা চূড়ান্ত বুলি দাবী কৰিব নোৱাৰি।
সেয়েহে জৈনসকলে যিকোনো বিচাৰ প্ৰকাশ কৰাৰ আগত 'স্যাৎ' (কদাচিৎ বা কোনো এক দৃষ্টিকোণৰ পৰা) শব্দটো যোগ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ইয়াৰ পৰাই জৈন দৰ্শনৰ সাতটা বিচাৰৰ সমষ্টি 'সপ্তভঙ্গীনয়' (Saptabhaṅgīnaya) গঢ় লৈ উঠিছে:
স্যাৎ অস্তি (কোনো দৃষ্টিকোণৰ পৰা বস্তু আছে)।
স্যাৎ নাস্তি (কোনো দৃষ্টিকোণৰ পৰা বস্তু নাই)।
স্যাৎ অস্তি চ নাস্তি চ (কোনো দৃষ্টিকোণৰ পৰা বস্তু আছেও আৰু নাইও)।
স্যাৎ অবক্তব্যম্ (কোনো দৃষ্টিকোণৰ পৰা বস্তু অবৰ্ণনীয়)।
স্যাৎ অস্তি চ অবক্তব্যম্ চ।
স্যাৎ নাস্তি চ অবক্তব্যম্ চ।
স্যাৎ অস্তি চ নাস্তি চ অবক্তব্যম্ চ।
এই তত্ত্বই দাৰ্শনিক গোড়ামী দূৰ কৰি পৰমতসহিষ্ণুতা আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী গঢ়াত সহায় কৰে।
Very Shorts Questions And Answer :
1. Kṣaṇikavāda is advocated by Vaibhāṣikas — State True or False. [GU 2024]
Answer: True.
2. Jainism advocates the theory of creation of the world — State True or False. [GU 2024]
Answer: False (Jainism maintains that the cosmos is uncreated, beginningless, and eternal, rejecting any notion of a creator God).
3. The author of Sāṁkhya Sūtra is Īśvarakṛṣṇa — State True or False. [GU 2024]
Answer: False (The Sāṁkhya Sūtra is traditionally attributed to Maharṣi Kapila; Īśvarakṛṣṇa authored the Sāṁkhyakārikā).
4. Buddhi of the Sāṁkhya School is included in Citta of the Yoga System — State True or False. [GU 2024]
Answer: True.
5. In Nyāya System, Pramā is a Padārtha — State True or False. [GU 2024]
Answer: False (In Nyāya, Pramā denotes valid cognition and is not classified as an independent ontological category or padārtha among the sixteen categories).
6. In the philosophy of Vaiśeṣika, Upamāna is a Pramāṇa — State True or False. [GU 2024]
Answer: False (Vaiśeṣika epistemology accepts only Perception/Pratyakṣa and Inference/Anumāna as independent sources of valid knowledge).
7. In early Mīmāṁsā philosophy, heaven remains the goal of human life — State True or False. [GU 2024]
Answer: True.
8. Brahma Sūtra is also known as Śārīraka Sūtra — State True or False. [GU 2024]
Answer: True.
9. Which Pitaka of the Tripiṭaka deals explicitly with Buddhist philosophical and metaphysical analysis?
Answer: The Abhidhamma Piṭaka (Abhidharma Piṭaka).
10. Name the 24th Tīrthaṅkara of Jainism.
Answer: Bhagavān Mahāvīra.
11. Who is the founding exponent of the Mādhyamaka Śūnyavāda school of Buddhist philosophy?
Answer: Ācārya Nāgārjuna.
12. Name any one component of the Triratna (Three Jewels) in Jainism.
Answer: Right Knowledge (Samyak-jñāna) (the other two being Right Faith/Samyak-darśana and Right Conduct/Samyak-cāritra).
13. Who is the author of the foundational treatise Abhidharmakośa?
Answer: Ācārya Vasubandhu.
14. What is the relativistic epistemological theory of Jainism known as?
Answer: Syādvāda (The doctrine of conditional predication).
15. What constitutes the fundamental thesis of the Vijñānavāda (Yogācāra) school?
Answer: Only consciousness (vijñāna or citta) is real; external objects have no independent ontological reality apart from cognition.
2-Mark Short Answer Questions :
1. Name any two books that belong to the Khuddaka Nikāya. [GU 2024]
Answer: Two canonical texts included within the Khuddaka Nikāya are the Dhammapada and the Jātaka tales.
2. Name any two Abhidhammas/Abhidharmas. [GU 2024]
Answer: Two prominent texts of the Pāli Abhidhamma Piṭaka are the Dhammasaṅgaṇī and the Kathāvatthu.
3. Name any two Asaṁskṛta Dharmas accepted by the Sarvāstivādins. [GU 2024]
Answer: Two unconditioned elements (asaṁskṛta dharmas) admitted by Sarvāstivāda are Ākāśa (Space) and Pratisaṅkhyā-nirodha (Cessation attained through conscious discernment or Nirvāṇa).
4. Name any two Mahāyāna Sūtras. [GU 2024]
Answer: Two canonical Mahāyāna sūtras are the Prajñāpāramitā Sūtra and the Saddharmapuṇḍarīka Sūtra (Lotus Sūtra).
5. Write the names of any two Aṅgas accepted in Jainism. [GU 2024]
Answer: Two primary texts among the twelve Aṅgas of the Jaina canonical literature (Āgamas) are the Ācārāṅga Sūtra and the Sūtrakṛtāṅga.
6. Name the authors of Tarka Saṁgraha and Tattvacintāmaṇi. [GU 2024]
Answer: Tarka Saṁgraha was composed by Annambhaṭṭa, while Tattvacintāmaṇi was written by Gaṅgeśa Upādhyāya, the founder of Navya-Nyāya.
7. Write the names of any two Tanmātras of the Sāṁkhya. [GU 2024]
Answer: Two subtle essences (tanmātras) acknowledged in Sāṁkhya philosophy are Śabda (sound essence) and Sparśa (touch essence).
8. Name the four 'material Mahābhūtas' of the Vaiśeṣika. [GU 2024]
Answer: The four material elements (mahābhūtas) composed of atoms in Vaiśeṣika are Kṣiti (Earth), Ap (Water), Tejas (Fire), and Marut (Air).
9. Write the names of two schools of Mīmāṁsā. [GU 2024]
Answer: The two foundational subschools of Pūrva-Mīmāṁsā are the Bhāṭṭa School (founded by Kumārila Bhaṭṭa) and the Prābhākara School (founded by Prabhākara Miśra).
10. Brahma Sūtra is one of the Prasthānatrayī accepted by Vedānta Schools. Name the other two. [GU 2024]
Answer: The remaining two pillars of the Vedāntic Prasthānatrayī are the Upaniṣads (Śruti-prasthāna) and the Bhagavadgītā (Smṛti-prasthāna).
11. State two fundamental differences between Hīnayāna and Mahāyāna Buddhism.
Answer: Hīnayāna emphasizes individual liberation aiming for the stage of the Arhat, whereas Mahāyāna promotes universal liberation embodied by the Bodhisattva ideal. Additionally, Hīnayāna regards the Buddha primarily as an enlightened human teacher, while Mahāyāna deifies him as a transcendent, cosmic principle.
12. Define 'Jīva' and 'Ajīva' according to Jaina philosophy.
Answer: Jīva designates the conscious, non-material soul endowed with perception, knowledge, and life-force. Ajīva denotes insentient, non-conscious reality, categorized into five ontological substances: Pudgala (matter), Dharma (principle of motion), Adharma (principle of rest), Ākāśa (space), and Kāla (time).
13. What is meant by 'Pratītyasamutpāda'?
Answer: Pratītyasamutpāda (Dependent Origination) is the central Buddhist doctrine of universal causality stating: "This arising, that arises" (asmin sati idaṁ bhavati). It asserts that all phenomenal events and entities are impermanent, inter-dependent, and conditioned by antecedent causes without any static substratum.
14. What is the doctrine of 'Anekāntavāda' in Jainism?
Answer: Anekāntavāda (the doctrine of manifold reality) is Jaina metaphysical pluralism asserting that reality is infinitely complex (ananta-dharmātmakam vastu). Finite human intellects grasp only partial facets from specific perspectives, whereas only omniscient beings (Kevalins) comprehend all aspects simultaneously.
15. Enumerate the 'Pañcaskandha' in Buddhist philosophy.
Answer: The five psycho-physical aggregates constituting empirical personality are Rūpa (material form/corporeality), Vedanā (sensory feelings/affect), Saṁjñā (perception/conceptualization), Saṁskāra (mental formations/volitions), and Vijñāna (core consciousness).
5-Mark Analytical Questions :
1. Explain the doctrine of Kṣaṇikavāda (Universal Flux). [GU 2024]
Answer: Kṣaṇikavāda, or the theory of momentariness, is an ontological extension of the Buddha’s original doctrine of universal impermanence (aniccavāda). Developed systematically by Buddhist logicians such as Dharmakīrti and Ratnakīrti, this doctrine asserts that whatever exists is momentary. The core criterion of reality in Buddhism is defined as causal efficiency: arthakriyākāritva-lakṣaṇaṁ sat—an entity is real if and only if it possesses the capacity to produce an effect.
Buddhists argue that an unchanging, permanent entity cannot exercise causal efficacy. If an object were permanent, it would either produce all its past, present, and future effects simultaneously or fail to produce them at all. Because a cause changes every moment to generate a succeeding effect, reality consists of a dynamic, uninterrupted series of discrete momentary points (kṣaṇas).
The empirical appearance of endurance is merely an illusion produced by the rapid continuity of successive, similar events—analogous to the continuous flame of a burning lamp or the uninterrupted current of a river. Consequently, the mind, soul, and external objects are devoid of an enduring essence, existing purely as causal streams of transient events.
2. Discuss Jaina Atheism. [GU 2024]
Answer: Jainism is classified as a heterodox (nāstika) system because it rejects the absolute authority of the Vedas and systematically denies the existence of an omnipotent, supreme personal creator God (Īśvara). According to Jaina cosmology, the universe is uncreated, self-sustaining, and eternal (anādi-ananta). It functions through immutable natural laws governing the interaction of eternal substances (Jīva and Ajīva).
Jaina thinkers leveled rigorous dialectical arguments against theistic proofs:
The Problem of Creation: If God is pure, eternal, and self-sufficient, He would have no desire or motive to create a universe. Desire implies lack, which contradicts divine perfection.
The Problem of Evil: An all-merciful and omnipotent God cannot be reconciled with a universe permeated by suffering, injustice, and pain.
Sufficiency of Karma: The autonomous mechanism of Karma is self-regulatory. Moral actions automatically generate their respective fruits (phala) without requiring a divine administrator.
Jainism is not irreligious; it replaces a transcendent creator with an elevated human ideal. The Tīrthaṅkaras—enlightened souls who conquered all passions and attained Kevala Jñāna (infinite knowledge, bliss, and power)—are revered as the highest spiritual ideals and worshipped as true divinity.
3. Explain the Sāṁkhya theory of Causation (Satkāryavāda). [GU 2024]
Answer: Sāṁkhya metaphysics is grounded in Satkāryavāda, the doctrine that an effect pre-exists implicitly within its material cause prior to its empirical manifestation. The production of an effect is not the de novo creation of a non-existent entity, but the transformation (pariṇāma) of latent cause into manifest form.
In the Sāṁkhyakārikā, Īśvarakṛṣṇa provides five classical proofs for Satkāryavāda:
Asadakaraṇāt: What is non-existent can never be brought into existence (e.g., oil cannot be extracted from sand because it does not exist there).
Upādānagrahaṇāt: An appropriate material cause must be selected to produce a specific effect (e.g., milk is chosen to produce curd).
Sarvasambhavābhāvāt: All things cannot be produced from all things; there is an invariant, specific relation between cause and effect.
Śaktasya Śakyakaraṇāt: A potent cause produces only that effect for which it possesses the inherent causal capacity.
Kāraṇabhāvācca: The effect is non-different in essence from its material cause (e.g., a cloth is identical in substance to the threads).
This position is specifically designated as Prakṛti-pariṇāmavāda, establishing that the entire phenomenal universe is a real evolution (pariṇāma) of the unmanifest root matter, Mūla-Prakṛti.
4. Discuss the concept of God in Yoga Philosophy. [GU 2024]
Answer: Patañjali’s Yoga system supplements the twenty-five non-theistic ontological principles of Sāṁkhya by incorporating Īśvara (God) as the twenty-sixth principle, earning it the designation Seśvara-Sāṁkhya (Theistic Sāṁkhya). In the Yogasūtra, God is defined as a distinct, exceptional conscious self: "Kleśa-karma-vipākāśayair aparāmṛṣṭaḥ puruṣa-viśeṣa Īśvaraḥ". God is a unique Puruṣa who is eternally untouched by afflictions (kleśas), actions (karmas), fruitions (vipāka), and latent impressions (āśaya).
Key dimensions of the Yogic conception of God include:
Archetype and Teacher: God is the omniscient, primordial Guru of all ancient teachers (pūrveṣām api guruḥ), unconditioned by the limitations of time.
Non-Creator Status: Īśvara does not create, maintain, or destroy the cosmos; cosmic evolution remains driven by the dynamic interaction of Puruṣa and Prakṛti.
Practical Soteriological Aid: The inclusion of God in Yoga is primarily pragmatic and soteriological. Devotion and total surrender to God (Īśvara-praṇidhāna) serve as one of the most direct methods for quietening mental modifications (citta-vṛtti-nirodha) and attaining deep meditative absorption (Samādhi). The sacred syllable Praṇava (Oṁ) represents His verbal designation.
5. Critically examine the Nyāya Concept of God and the proofs for His existence. [GU 2024]
Answer: In the Nyāya system, God (Īśvara) is conceived as the efficient cause (nimitta-kāraṇa) of the universe, while eternal atoms (paramāṇus) constitute its material cause (upādāna-kāraṇa). God possesses infinite consciousness, will, and knowledge. Because unconscious material atoms cannot organize themselves into an orderly cosmos, an omniscient intelligence is required to direct them in accordance with the accumulated moral merit and demerit (Adṛṣṭa) of individual souls.
Udayanācārya, in his Nyāyakusumāñjali, advanced systematic proofs for the existence of God:
Causal Argument (Kāryāt): The empirical universe is composite, structured, and an effect. Just as an artifact like a pot requires a conscious potter, the complex universe requires an omniscient creator.
Argument from Motion/Arrangement (Āyojanāt): Inanimate atoms are intrinsically static; their initial combination during cosmic creation requires the purposeful intervention of a conscious agent.
Administration of Adṛṣṭa (Dhṛtyādeḥ / Adhṛteḥ): The unconscious moral law of karma (Adṛṣṭa) cannot dispense moral desert autonomously; it requires an omniscient moral governor (Karmaphaladātā) to apportion rewards and retributions accurately.
6. Explain the Atomism of the Vaiśeṣika Philosophy. [GU 2024]
Answer: Vaiśeṣika atomism (Paramāṇuvāda), formulated by Maharṣi Kaṇāda, is a mechanistic and pluralistic cosmology designed to explain the material constitution of the physical world. The four material substances—Earth (Kṣiti), Water (Ap), Fire (Tejas), and Air (Marut)—are reducible to their ultimate, indivisible, indestructible, and unextended constituents called Paramāṇus (atoms). Akāśa (Ether) remains non-atomic, continuous, and all-pervading.
The process of cosmic composition proceeds systematically:
Single atoms are imperceptible, indivisible, and possess qualitative specificity.
Under the initial impulse generated by Adṛṣṭa through divine will, two single atoms combine to form a Dyad (Dvyaṇuka). A dyad is minute and imperceptible.
Three dyads combine to form a Triad (Tryaṇuka or Trasareṇu), which possesses perceptible magnitude, visible like a dust particle floating in a sunbeam.
Aggregations of triads generate the gross physical objects of the empirical world.
Vaiśeṣika subscribes to Asatkāryavāda (or Ārambhavāda), holding that composite wholes are novel entities fundamentally non-existent in their atomic components prior to combination.
7. Discuss the Ethical framework of Mīmāṁsā Philosophy. [GU 2024]
Answer: The ethics of Pūrva-Mīmāṁsā are fundamentally deontological and scriptural, revolving around the concept of Dharma. As defined by Jaimini: "Codanā-lakṣaṇo'rtho Dharmaḥ"—Dharma is an objective duty or good enjoined by Vedic imperatives (vidhi). Moral obligations are absolute and derived directly from the eternal, authorless (apauruṣeya) Vedas rather than human or divine conventions.
Mīmāṁsā categorizes moral actions into specific types:
Nitya Karmas: Mandatory daily obligations (such as Sandhyāvandanā), the performance of which incurs no extra merit, but the omission of which yields demerit (pratyavāya).
Naimittika Karmas: Obligatory duties performed on specific occasions (such as purificatory or expiatory rites).
Kāmya Karmas: Optional rites undertaken to achieve specific desired outcomes (such as sacrifices performed to attain heaven).
Niṣiddha Karmas: Prohibited acts forbidden by Vedic injuctions, leading directly to demerit and suffering.
Early Mīmāṁsā upheld the attainment of heaven (Svarga)—a state of unalloyed bliss—as the summum bonum of human conduct through sacrificial performance, while classical and later exponents synthesized this view with ultimate spiritual liberation (Mokṣa).
8. Outline the Ontology of Advaita Vedānta. [GU 2024]
Answer: The ontology of Śaṅkarācārya’s Advaita Vedānta is strictly non-dualistic, crystallized in the classical aphorism: "Brahma satyaṁ jagan-mithyā jīvo brahmaiva nāparaḥ" (Brahman alone is real, the empirical world is an illusion, and the individual self is non-different from Brahman).
Advaita ontology operates across three distinct levels of reality (Sattātraividhya):
Pāramārthika Sattā (Ultimate Reality): Undifferentiated, non-relational, attribute-less (Nirguṇa), and pure consciousness (Sat-Cit-Ānanda). Brahman alone belongs to this category.
Vyāvahārika Sattā (Empirical Reality): The phenomenal universe of plurality and individuality. While empirically valid for all practical and scientific purposes, it is ultimately illusory (mithyā), projected onto Brahman through the cosmic mechanism of Māyā (superimposition or adhyāsa).
Prātibhāsika Sattā (Apparent Reality): Purely subjective illusions, such as dream objects or mistaking a rope for a snake.
According to Advaita, the individual soul (Jīva) is identical to Brahman. Apparent multiplicity and bondage are products of ignorance (Avidyā); upon the dawn of foundational knowledge (Jñāna), non-duality is realized.
9. Provide an Overview of the Abhidharma/Abhidhamma Buddhist Tradition.
Answer: The Abhidharma tradition represents the systematic, analytical, and scholastic development of early Buddhist philosophy. While the Sutta Piṭaka conveys the Buddha’s teachings in conventional pedagogical contexts (vohāra-vacana), the Abhidharma systematizes these insights into rigorous, ultimate philosophical terminology (paramattha-vacana).
The primary objective of Abhidharmic analysis is the deconstruction of empirical phenomena into their ultimate constituent elements, termed Dharmas. The Abhidharma analyzes human psycho-physical reality across four ultimate categories:
Citta (Core Consciousness)
Cetasika (Associated Mental Factors, such as volition, feeling, concentration)
Rūpa (Physical/Material Phenomena)
Nibbāna (The Unconditioned Element of Liberation)
By mapping how these transient, interdependent dharmas arise and dissipate without an underlying substratum, the Abhidharma systematically dismantles the illusion of an enduring self (Anattā), laying down an exhaustive taxonomy of mind and matter to facilitate advanced meditative insight.
10. Explain the Doctrine of Syādvāda in Jaina Philosophy.
Answer: Syādvāda (the doctrine of conditioned predication) is the epistemological and logical expression of Jaina Anekāntavāda (the doctrine of the manifold nature of reality). Because every object possesses infinite characteristics and human perspectives (nayas) are inherently partial, unconditional or absolute categorical assertions are logically invalid.
To prevent dogmatic absolutism, Jainism mandates qualifying all judgments with the particle Syāt (meaning "from a certain perspective" or "conditionally"). This logic is formulated through the sevenfold scheme of predication known as Saptabhaṅgīnaya:
Syād-asti: From a certain perspective, the object exists.
Syān-nāsti: From a certain perspective, the object does not exist.
Syād-asti ca nāsti ca: From a certain perspective, the object both exists and does not exist successively.
Syād-avaktavyaḥ: From a certain perspective, the object is inexpressible.
Syād-asti ca avaktavyaśca: From a certain perspective, the object exists and is inexpressible.
Syān-nāsti ca avaktavyaśca: From a certain perspective, the object does not exist and is inexpressible.
Syād-asti ca nāsti ca avaktavyaśca: From a certain perspective, the object exists, does not exist, and is inexpressible.
Syādvāda establishes intellectual humility, open dialectical inquiry, and non-violence (Ahiṁsā) in philosophical disputation.