অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: বেক্টেৰিয়াৰ কোষবেৰ কিহেৰে গঠিত?
উত্তৰ: বেক্টেৰিয়াৰ কোষবেৰ পেপ্টিডোঘ্লাইকেন (Peptidoglycan) নামৰ পদাৰ্থৰে গঠিত।
প্ৰশ্ন ২: ভাইৰাছক কেলেই জীৱ আৰু অজীৱৰ সংযোগকাৰী সেতু বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: পোষক কোষৰ বাহিৰত অজীৱৰ দৰে নিষ্ক্ৰিয় হৈ থাকে আৰু পোষক কোষৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে জীৱন্ত লক্ষণ দেখুৱায় বাবে ভাইৰাছক এইদৰে কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ভেঁকুরৰ কোষবেৰত পোৱা মুখ্য উপাদানবিধৰ নাম কি?
উত্তৰ: কাইটিন (Chitin)।
প্ৰশ্ন ৪: কোনবোৰ উদ্ভিদক উদ্ভিদ জগতৰ 'উভচৰ' (Amphibians of Plant Kingdom) বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: ব্ৰায়'ফাইট (Bryophytes)।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰথম সংবহন কলাযুক্ত (Vascular) উদ্ভিদৰ বিভাগটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: টেৰিড'ফাইট (Pteridophytes)।
প্ৰশ্ন ৬: নগ্নজীৱী উদ্ভিদৰ (Gymnosperms) গুটিসমূহ আবৃত হৈ নাথাকে কেলেই?
উত্তৰ: নগ্নজীৱী উদ্ভিদৰ গৰ্ভাশয় (Ovary) নথাকে, কেৱল ডিম্বক (Ovule) উন্মুক্ত হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: আবৃতজীৱী উদ্ভিদৰ (Angiosperms) দ্বিনিষেধেকৰ (Double Fertilization) ফলত কি গঠিত হয়?
উত্তৰ: ত্ৰিগুণাত্মক ভ্ৰূণপোষ (Endosperm, 3n) আৰু দ্বিগুণাত্মক ভ্ৰূণ (Zygote, 2n) গঠিত হয়।
প্ৰশ্ন ৮: অৰ্থনৈতিক উদ্ভিদ বিজ্ঞান (Economic Botany) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানুহৰ প্ৰয়োজনীয় খাদ্য, বস্ত্ৰ, ঔষধ আৰু উদ্যোগিক কঁচামাল যোগান ধৰা উদ্ভিদৰ ব্যৱহাৰ আৰু উপকাৰিতা সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰা উদ্ভিদ বিজ্ঞানৰ শাখাটোক অৰ্থনৈতিক উদ্ভিদ বিজ্ঞান বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: সমন্বিত ৰোগ ব্যৱস্থাপনা (IPM) ৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ জৈৱিক, যান্ত্ৰিক আৰু ৰাসায়নিক কৌশলৰ সন্তুলিত ব্যৱহাৰেৰে শস্যৰ কীট-পতংগ আৰু ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
প্ৰশ্ন ১০: স্ব-পৰাগযোগ ঘটা এবিধ প্ৰধান শস্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ধান (Oryza sativa) বা ঘেঁহু (Triticum aestivum)।
প্ৰশ্ন ১১: ক্লন (Clone) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: অংগজ প্ৰজনন বা অঙ্গজ বংশবৃদ্ধিৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা জনকমাতৃৰ সৈতে হুবহু একে জিনীয় বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰজাতিসমূহক ক্লন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: শস্য ঘৰচীয়াকৰণ (Crop Domestication) মানে কি?
উত্তৰ: বনৰীয়া উদ্ভিদক মানুহৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি কৃত্রিমভাৱে যত্ন লৈ খেতিৰ উপযোগী কৰি তোলা প্ৰক্ৰিয়াটোক শস্য ঘৰচীয়াকৰণ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ কৃষি গৱেষণাৰ মুখ্য ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান ICAR ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰ: Indian Council of Agricultural Research (ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদ)।
প্ৰশ্ন ১৪: সেউজ বিপ্লৱৰ (Green Revolution) সময়ত ভাৰতত উদ্ভিদ প্ৰজননৰ যোগেদি বিকাশ কৰা এবিধ শস্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: উচ্চ উৎপাদনক্ষম চুটি জাতৰ ঘেঁহু বা ধান।
প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত কৃষিৰ স্থান কি?
উত্তৰ: কৃষি হৈছে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড, যিয়ে দেশৰ আধাৰো অধিক জনসংখ্যাক সংস্থান প্ৰদান কৰে আৰু জিডিপিলৈ (GDP) গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়ায়।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: প্ৰ'কেৰিয়'টিক আৰু ইউকেৰিয়'টিক জীৱৰ মাজত থকা দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: প্ৰ'কেৰিয়'টিক কোষত সংগঠিত নিউক্লিয়াছ আৰু আৱৰণীবদ্ধ কোষ অঙ্গাণু (যেনে- মাইট'কণ্ড্ৰিয়া, গলগি বডি) নাথাকে; উদাহৰণস্বৰূপে বেক্টেৰিয়া। আনহাতে, ইউকেৰিয়'টিক কোষত সুসংগঠিত নিউক্লিয়াছ আৰু স্পষ্ট আৱৰণীবদ্ধ অংগানুসমূহ বিদ্যমান; উদাহৰণস্বৰূপে ভেঁকুৰ, শৈৰাল আৰু উদ্ভিদ কোষ।
প্ৰশ্ন ২: শৈৰাল (Algae) আৰু ভেঁকুৰৰ (Fungi) মাজত দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: শৈৰালবোৰ স্বভোজী (Autotrophic) কাৰণ ইহঁতৰ কোষত হৰিৎকণা (Chlorophyll) থাকে আৰু সালোক সংশ্লেষণ কৰিব পাৰে। বিপৰীতফালে, ভেঁকুৰসমূহ পৰভোজী (Heterotrophic); ইহঁতৰ হৰিৎকণা নাথাকে আৰু মৃতজীৱী বা পৰজীৱী হিচাপে খাদ্য গ্ৰহণ কৰে। শৈৰালৰ কোষবেৰ চেলুল'জেৰে আৰু ভেঁকুৰৰ কোষবেৰ কাইটিনেৰে গঠিত।
প্ৰশ্ন ৩: ব্ৰায়'ফাইটক উদ্ভিদ জগতৰ উভচৰ বুলি ধৰা হয় কিয়?
উত্তৰ: ব্ৰায়'ফাইট বংশৰ উদ্ভিদবোৰ স্থলভাগত গজে আৰু বসবাস কৰে যদিও ইহঁতৰ লৈঙ্গিক প্ৰজনন সম্পন্ন হ'বলৈ পানীৰ উপস্থিতি বাধ্যতামূলক। পুং-জননকোষ বা শুক্ৰাণুৱে সাঁতুৰি স্ত্ৰী-জননকোষৰ ওচৰলৈ যাবলৈ পানীৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে ইহঁতক উদ্ভিদ জগতৰ উভচৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: নগ্নজীৱী আৰু আবৃতজীৱী উদ্ভিদৰ সংবহন কলাৰ (Vascular tissue) দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: নগ্নজীৱী উদ্ভিদৰ জাইলেম কলাত প্ৰকৃত ট্ৰেকিয়া বা ভেছেল (Vessel) নাথাকে (কেৱল ট্ৰেকাইড থাকে) আৰু ফ্লোৱেম কলাত সংগী কোষ (Companion cell) নাথাকে। কিন্তু আবৃতজীৱী উদ্ভিদৰ জাইলেম কলাত সুস্পষ্ট ভেছেল আৰু ফ্লোৱেম কলাত সংগী কোষ উপস্থিত থাকে।
প্ৰশ্ন ৫: উদ্ভিদে ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিত কেনেদৰে অৰ্থনৈতিক ভৰণ-পোষণ যোগায়?
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উদ্ভিদ বিজ্ঞানে মানুহৰ খাদ্য (ধান, ঘেঁহু), বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে আঁহ (কপাহ, মৰাপাট), ঔষধীয় উপাদান ( নিম, চিনকোনা) আৰু ব্যৱসায়িক কাঠ যোগান ধৰে। এই উদ্ভিজ্জ উৎপাদনে দেশীয় বাণিজ্য বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে বৈদেশিক মুদ্ৰা উপাৰ্জনত প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: সমন্বিত ৰোগ ব্যৱস্থাপনা (IPM) প্ৰণালীৰ মূল উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰ: IPM ৰ মূল উপাদানসমূহ হ'ল:
১/ জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ (উপকাৰী কীট ব্যৱহাৰ কৰা),
২/ শস্য পৰিক্ৰমা আৰু যান্ত্ৰিক পদ্ধতি (কীট ধৰা ফান্দ ব্যৱহাৰ),
৩/ প্ৰতিৰোধী শস্যৰ জাত ব্যৱহাৰ, আৰু
৪/ প্ৰয়োজন অনুসৰি নূন্যতম মাত্ৰাত পৰিৱেশ-বান্ধৱ ৰাসায়নিক কীটনাশকৰ প্ৰয়োগ।
প্ৰশ্ন ৭: স্ব-পৰাগযোগ আৰু পৰ-পৰাগযোগৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: স্ব-পৰাগযোগত একেটা ফুলৰ বা একেজোপা গছৰে অন্য এটা ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰাগৰেণু পতিত হয়, য’ত কোনো বাহ্যিক বাহকৰ বিশেষ প্ৰয়োজন নাথাকে। কিন্তু পৰ-পৰাগযোগত একে প্ৰজাতিৰ বেলেগ এজোপা গছৰ ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰাগৰেণু স্থানান্তৰিত হয় আৰু ইয়াৰ বাবে বতাহ, পানী বা পতংগৰ দৰে বাহকৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৮: অংগজ প্ৰজনন বা ক্লনেল প্ৰজননৰ (Clonal Propagation) দুটা সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১/ ক্লনেল প্ৰজননৰ দ্বাৰা মাতৃ-উদ্ভিদৰ গুণাগুণ বা উৎকৃষ্ট জিনীয় বৈচিত্ৰ্য অপৰিৱৰ্তিত ৰূপত পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ ধৰি ৰাখিব পাৰি।
২/ গুটিৰ জৰিয়তে বংশবৃদ্ধি কৰিব নোৱাৰা বা গুটি উৎপাদন নোহোৱা শস্যসমূহ (যেনে- কল, কুঁহিয়াৰ) অতি সহজে আৰু কম সময়তে প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপাদন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৯: শস্য ঘৰচীয়াকৰণৰ (Crop Domestication) গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: শস্য ঘৰচীয়াকৰণ প্ৰক্ৰিয়াই বনৰীয়া উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিসমূহক মানুহৰ ব্যৱহাৰৰ উপযোগী, অধিক উৎপাদনশীল আৰু সহজতে খেতি কৰিব পৰা পৰ্যায়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ইয়াৰ ফলত খাদ্য সুৰক্ষা সুনিশ্চিত হয় আৰু আধুনিক কৃষি ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন হয়।
প্ৰশ্ন ১০: উদ্ভিদ প্ৰজননৰ (Plant Breeding) দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ:
১/ শস্যৰ গুণগত মান আৰু উৎপাদন ক্ষমতা বা হাৰ বৃদ্ধি কৰা।
২/ শস্যসমূহক বিভিন্ন জৈৱিক (ৰোগ, কীট-পতংগ) আৰু অজৈৱিক (খৰাং, লৱণাক্ততা, অতিপাত ঠাণ্ডা) প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধী কৰি তোলা।
প্ৰশ্ন ১১: সংঙ্কৰণ বা হাইব্ৰিডাইজেচন (Hybridization) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: জিনীয়ভাৱে ভিন্ন বৈশিষ্ট্য বহন কৰা দুজোপা উদ্ভিদৰ মাজত ক্ৰছ বা প্ৰজনন ঘটাই উন্নত গুণসম্পন্ন নতুন সন্ততি বা সংঙ্কৰ জাত (Hybrid) সৃষ্টি কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকে সংঙ্কৰণ বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা শস্যৰ গুণগত মান বৃদ্ধি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্ভিদ প্ৰজনন প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কৃষি খণ্ডত কেনে ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে শস্যৰ নতুন আৰু উন্নত প্ৰজাতি উদ্ভাৱন কৰে, জিনীয় সম্পদ (Germplasm) সংৰক্ষণ কৰে আৰু কৃষকসকলক আধুনিক বৈজ্ঞানিক কৌশল প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশৰ খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধি পায় আৰু কৃষি খণ্ড অৰ্থনৈতিকভাৱে সবল হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত 'সেউজ বিপ্লৱ'ৰ প্ৰভাৱ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: সেউজ বিপ্লৱে উচ্চ উৎপাদনক্ষম শস্যৰ বীজ, সাৰ আৰু উন্নত জলসিঞ্চন প্ৰয়োগৰ জৰিয়তে ভাৰতক খাদ্য সংকটৰ পৰা মুক্ত কৰি খাদ্য শস্যত আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিছিল। ই গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বিকাশ ঘটাই কৃষকৰ উপাৰ্জন বৃদ্ধিত সাহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: বেক্টেৰিয়াৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব দুটা বাক্যত লিখা।
উত্তৰ: বেক্টেৰিয়াই নাইট্ৰ’জেন সংবন্ধনৰ (যেনে- Rhizobium) জৰিয়তে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে আৰু দৈ, পনীৰ আদি দুগ্ধজাত সামগ্ৰী তথা এণ্টিবায়’টিক দৰব উৎপাদনত প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: ভাইৰাছক সজীৱ আৰু অজীৱৰ মধ্যৱৰ্তী সত্তা বুলি কিয় ধৰা হয়?
উত্তৰ: ভাইৰাছৰ নিজা ক্ৰিষ্টেল বা স্ফটিক গঠন কৰিব পৰা ক্ষমতা অজীৱৰ লক্ষণ, আনহাতে পোষক কোষত প্ৰৱেশ কৰি নিজৰ বংশবৃদ্ধি কৰা আৰু নিউক্লিক এছিড (DNA/RNA) বহন কৰাটো জীৱৰ লক্ষণ। এই দুয়োটা বৈশিষ্ট্যৰ বাবে ইহঁতক মধ্যৱৰ্তী সত্তা বোলা হয়।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদ জগতৰ প্ৰধান বিভাগসমূহৰ (ব্ৰায়'ফাইট, টেৰিড'ফাইট, নগ্নজীৱী আৰু আবৃতজীৱী) ক্ৰমবিকাশগত বৈচিত্ৰ্য আৰু সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: উদ্ভিদ জগতৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস লক্ষ্য কৰিলে সৰল গাঁথনিৰ পৰা জটিল গাঁথনিলৈ হোৱা পৰিৱৰ্তন দেখা যায়। এই বিভাগসমূহৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত চমুকৈ আলোচনা কৰা হ'ল:
১/ ব্ৰায়'ফাইট (Bryophytes): ইহঁত অপুষ্পক আৰু অসংবহনকলাযুক্ত (Non-vascular) উদ্ভিদ। ইহঁতৰ প্ৰকৃত মূল, কাণ্ড বা পাত নাথাকে; তাৰ পৰিৱৰ্তে ৰাইয'ইড (Rhizoid) থাকে। প্ৰজননৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন হোৱা বাবে ইহঁতক উদ্ভিদ জগতৰ উভচৰ বোলে (যেনে- Funaria)।
২/ টেৰিড'ফাইট (Pteridophytes): ইহঁত প্ৰথম সংবহনকলাযুক্ত (Xylem আৰু Phloem থকা) অপুষ্পক উদ্ভিদ। ইহঁতৰ দেহ প্ৰকৃত মূল, কাণ্ড আৰু পাতত বিভক্ত। ইহঁতৰ মুখ্য উদ্ভিদদেহটো স্প'ৰ'ফাইট বা ৰেণুধৰ (যেনে- ঢেকীয়া)।
৩/ নগ্নজীৱী (Gymnosperms): ইহঁত সংবহনকলাযুক্ত আৰু বীজ উৎপন্ন কৰা গছ। কিন্তু ইহঁতৰ গৰ্ভাশয় নথকাৰ বাবে বীজবোৰ ফলৰ ভিতৰত আবৃত হৈ নাথাকে, অৰ্থাৎ গুটিবোৰ উন্মুক্ত বা নগ্ন অৱস্থাত থাকে (যেনে- Pinus, Cycas)।
৪/ আবৃতজীৱী (Angiosperms): ইহঁত উদ্ভিদ জগতৰ আটাইতকৈ উন্নত আৰু বিকশিত গোট। ইহঁতৰ ফুল ফুটে আৰু বীজবোৰ ফলৰ ভিতৰত সুৰক্ষিত হৈ থাকে। ইহঁতৰ দ্বিনিষেধেক (Double Fertilization) প্ৰক্ৰিয়া দেখা যায়। আবৃতজীৱীক একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী— এই দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে।
এইদৰে অসংবহনী অপুষ্পকৰ পৰা সংবহনী সপুষ্পক উদ্ভিদলৈ হোৱা ক্ৰমবিকাশে পৃথিৱীৰ স্থলভাগত উদ্ভিদৰ আধিপত্য স্থাপনত সহায় কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২: সমন্বিত ৰোগ ব্যৱস্থাপনা (Integrated Disease Management - IDM) কি? শস্য ৰক্ষা আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাত ইয়াৰ ভূমিকা বিস্তৃতভাৱে লিখা।
উত্তৰ: সমন্বিত ৰোগ ব্যৱস্থাপনা (IDM) হৈছে এনে এক বিজ্ঞানসন্মত শস্য সুৰক্ষা প্ৰণালী, য’ত কেৱল ৰাসায়নিক বিষাক্ত পদাৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্য বজাই ৰাখি ৰোগ আৰু কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণৰ আটাইবোৰ সম্ভাৱ্য কৌশল (জৈৱিক, কায়িক, যান্ত্ৰিক আৰু ৰাসায়নিক) একত্ৰিতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
IDM ৰ প্ৰধান কৌশলসমূহ:
১/ কৃষিভিত্তিক কৌশল (Cultural Control): সঠিক সময়ত শস্য ৰোপণ, শস্য পৰিক্ৰমা (Crop rotation), আৰু পথাৰ পৰিষ্কাৰকৈ ৰখাৰ জৰিয়তে ৰোগৰ বীজাণু প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়তে ধ্বংস কৰা হয়।
২/ জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ (Biological Control): ক্ষতিকাৰক কীট বা ৰোগকাৰক ভেঁকুৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ প্ৰাকৃতিক শত্ৰু বা অনুজীৱ (যেনে- Trichoderma, Bacillus thuringiensis) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩/ প্ৰতিৰোধী জাতৰ ব্যৱহাৰ: জিনীয়ভাৱে ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা শস্যৰ বীজ ৰোপণ কৰা।
৪/ নিয়ন্ত্ৰিত ৰাসায়নিক ব্যৱহাৰ: ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ অতিমাত্ৰা হ'লেহে নূন্যতম পৰিমাণৰ পৰিৱেশ-বান্ধৱ ৰাসায়নিক ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পৰিৱেশ আৰু শস্য সুৰক্ষাত ভূমিকা:
ৰাসায়নিক কীটনাশকৰ মাত্ৰাধিক ব্যৱহাৰে মাটি, পানী আৰু খাদ্য-শৃংখলত বিষাক্ততাৰ সৃষ্টি কৰে। IDM এ ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰি মাটিত থকা উপকাৰী অনুজীৱসমূহ ৰক্ষা কৰে, পৰিৱেশ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰে আৰু শস্যৰ উৎপাদন খৰচ কমায়। ইয়াৰ উপৰিও, কীটাণুবোৰৰ ঔষধ প্ৰতিৰোধী ক্ষমতা গঢ়ি উঠাত বাধা দিয়ে। গতিকে টেকসই কৃষি (Sustainable Agriculture)ৰ বাবে IDM এক অপৰিহাৰ্য পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৩: শস্য প্ৰজননৰ (Plant Breeding) মূল উদ্দেশ্যসমূহ কি কি? স্ব-পৰাগযোগ আৰু পৰ-পৰাগযোগ হোৱা শস্যৰ প্ৰজনন পদ্ধতিসমূহৰ এটি বৈজ্ঞানিক ধাৰণা দিয়া।
উত্তৰ: উদ্ভিদ প্ৰজনন হৈছে শস্যৰ জিনীয় গাঁথনি পৰিৱৰ্তন কৰি মানুহৰ বাবে অধিক উপযোগী আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে লাভজনক জাত সৃষ্টি কৰা এক কলা আৰু বিজ্ঞান।
উদ্ভিদ প্ৰজননৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ:
১/ উচ্চ উৎপাদনশীলতা: একক কালিৰ মাটিত শস্যৰ উৎপাদন হাৰ বৃদ্ধি কৰা।
২/ গুণগত মানৰ উন্নয়ন: খাদ্যৰ পুষ্টিগুণ, সোৱাদ, সংৰক্ষণ ক্ষমতা আৰু ঔদ্যোগিক মান বৃদ্ধি কৰা।
৩/ জৈৱিক আৰু অজৈৱিক প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা: ৰোগ, কীট-পতংগ, খৰাং, জল আবদ্ধতা আৰু অতিপাত উত্তাপ সহ্য কৰিব পৰা জাত প্ৰস্তুত কৰা।
৪/ সম-পক্বতা (Uniform Maturity): শস্যবোৰ একে সময়তে পকাৰ ব্যৱস্থা কৰা যাতে চপোৱাত সুবিধা হয়।
প্ৰজনন পদ্ধতিসমূহ:
স্ব-পৰাগযোগ হোৱা শস্যৰ বাবে (Self-pollinated Crops):
ইচ্ছা কৰা বৈশিষ্ট্যানুসৰি বংশানুক্ৰমিকভাৱে বিশুদ্ধ শাৰী (Pure line selection) বা পুঞ্জ বা মাছ চিলেকচন (Mass selection) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। দুটা সুকীয়া বিশুদ্ধ জাতৰ মাজত 'সংঙ্কৰণ' (Hybridization) কৰাই পিছৰ প্ৰজন্মবোৰত 'পেডিগ্ৰী' (Pedigree) বা 'বাল্ক' (Bulk) পদ্ধতিৰে উন্নত জাত বাছনি কৰা হয়।
পৰ-পৰাগযোগ হোৱা শস্যৰ বাবে (Cross-pollinated Crops):
এই শস্যবোৰ জিনীয়ভাৱে বিষমযুগ্মী (Heterozygous)। সেয়েহে ইয়াৰ বাবে ৰিক্ৰেণ্ট চিলেকচন (Recurrent Selection), সংঙ্কৰ জাত প্ৰস্তুতকৰণ (Hybrid seed production), আৰু ছিণ্ড প্ৰফেছন বা কম্প'জিট জাত (Composite varieties) প্ৰস্তুত কৰা হয়।
এই পদ্ধতিসমূহে আধুনিক কৃষিত বিপ্লৱ আনি খাদ্য সুৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক উদ্ভিদ বিজ্ঞানৰ (Economic Botany) চমু পৰিচয় দিয়া। ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিত ক্ৰান্তীয় আৰু উপক্ৰান্তীয় শস্যৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উদ্ভিদ বিজ্ঞান হৈছে উদ্ভিদ বিজ্ঞানৰ এনে এক শাখা য য’ত মানুহৰ প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষ উপকাৰত অহা উদ্ভিদ আৰু সিহঁতৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহৰ বিষয়ে বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়। ই খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, ঔষধ আৰু ঔদ্যোগিক কঁচামালৰ উৎসবোৰ সামৰি লয়।
ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিত ক্ৰান্তীয় আৰু উপক্ৰান্তীয় শস্যৰ গুৰুত্ব:
ভাৰতৰ দৰে ক্ৰান্তীয় (Tropical) আৰু উপক্ৰান্তীয় (Sub-tropical) জলবায়ুৰ দেশত এই শস্যসমূহে অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান ভেটি নিৰ্মাণ কৰে:
১/ খাদ্য শস্য: ধান, মাকৈ, দাইল আদি প্ৰধান খাদ্য শস্যই দেশৰ কোটি কোটি মানুহৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰে আৰু খাদ্য সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
২/ নগদ ধনৰ শস্য (Cash Crops): চাহ, কুঁহিয়াৰ, কপাহ, ৰবৰ আৰু মৰাপাটৰ দৰে শস্যসমূহে বৃহৎ প্রক্রিয়াকৰণ উদ্যোগসমূহ চলাই ৰাখে। বিশেষকৈ অসমৰ চাহ উদ্যোগে দেশৰ বৈদেশীক মুদ্ৰা অৰ্জনত বৃহৎ অৱদান আগবঢ়ায়।
৩/ মসলা আৰু ফল-মূল: আম, কল, নাৰিকল, জলকীয়া, আদা আৰু হালধি আদিৰ উৎপাদনে ঘৰুৱা বজাৰৰ উপৰিও ৰপ্তানি বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৪/ সংস্থান আৰু জিডিপি: এই শস্যসমূহৰ খেতি, সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ আৰু বিপণন প্ৰক্ৰিয়াত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ এক বুজাই নোপোৱা অংশ মানুহ নিয়োজিত হৈ থাকে, যিয়ে জিডিপি (GDP) বৃদ্ধি কৰে।
এনেদৰে অৰ্থনৈতিক উদ্ভিদে ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক স্থিতিশীলতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: উদ্ভিদ প্ৰজননত ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ (যেনে- ICAR, IARI) ভূমিকা আৰু শস্য ঘৰচীয়াকৰণৰ (Crop Domestication) পৰা সেউজ বিপ্লৱলৈ ইয়াৰ ঐতিহাসিক যাত্ৰা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মানৱ সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰে পৰা আজিলৈকে শস্যৰ বিকাশ মূলতঃ দুটা প্ৰধান ধাৰাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে— প্ৰথমটো শস্য ঘৰচীয়াকৰণ আৰু দ্বিতীয়টো বৈজ্ঞানিক উদ্ভিদ প্ৰজনন।
শস্য ঘৰচীয়াকৰণৰ পৰা সেউজ বিপ্লৱলৈ যাত্ৰা:
আদিম মানুহে বন্য অৱস্থাত থকা লাগতিয়াল উদ্ভিদসমূহক চিনাক্ত কৰি নিজৰ বসতিস্থলৰ ওচৰত খেতি কৰিবলৈ লৈছিল, ইয়াক 'শস্য ঘৰচীয়াকৰণ' বোলা হয়। সময়ৰ লগে লগে এই ঘৰচীয়া শস্যবোৰ মানুহৰ বাছনিৰ ফলত অধিক উৎপাদনশীল হৈ পৰে। বিংশ শতিকাৰ মাজভাগত আধুনিক উদ্ভিদ প্ৰজনন বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োগেৰে শস্যৰ জিনীয় গুণাগুণ সলনি কৰি চুটি অৱয়বৰ, সাৰ গ্ৰহণক্ষম আৰু উচ্চ উৎপাদনশীল জাত (যেনে- ঘেঁহু আৰু ধান) প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ ফলতেই ১৯৬০-ৰ দশকত 'সেউজ বিপ্লৱ'ৰ সূচনা হয়।
ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভূমিকা:
ভাৰতত কৃষি গৱেষণা আৰু উদ্ভিদ প্ৰজননৰ খণ্ডত ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বিপ্লৱীয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে:
ICAR (Indian Council of Agricultural Research): ই দেশৰ কৃষি গৱেষণা আৰু শিক্ষাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠান।
IARI (Indian Agricultural Research Institute): এই প্ৰতিষ্ঠানে সেউজ বিপ্লৱৰ সময়ত ঘেঁহু আৰু ধানৰ উচ্চ উৎপাদনশীল জাত (যেনে- 'পুছা' জাতসমূহ) প্ৰস্তুত কৰিছিল।
এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে:
১/ দেশৰ জিনীয় সম্পদ বা বীজ বেংক (Gene Bank) সংৰক্ষণ কৰে।
২/ ৰোগ প্ৰতিৰোধী আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন সহ্য কৰিব পৰা (Climate-resilient) শস্য উদ্ভাবন কৰে।
৩/ কৃষকসকলক আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞান হস্তান্তৰ কৰি দেশৰ খাদ্য স্বাৱলম্বিতা অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
Very Short Answer Questions — 1 Mark Each
1. What are bacteria?
Answer: Bacteria are microscopic, unicellular prokaryotic organisms that lack a true nucleus and membrane-bound organelles.
2. What is a virus?
Answer: A virus is an acellular infectious agent consisting mainly of genetic material, either DNA or RNA, enclosed within a protein coat. It reproduces only inside a suitable living host cell.
3. What are algae?
Answer: Algae are predominantly aquatic, photosynthetic organisms that generally possess chlorophyll and have a relatively simple plant body called a thallus.
4. What is a bryophyte?
Answer: A bryophyte is a non-vascular land plant such as a moss or liverwort that lacks true roots, stems and leaves and generally requires water for sexual reproduction.
5. What is a gymnosperm?
Answer: Gymnosperms are seed-producing plants in which the ovules and seeds are not enclosed within an ovary. Their seeds are therefore commonly described as “naked seeds.”
6. What is economic botany?
Answer: Economic botany is the branch of plant science concerned with plants and their products that are useful to humans, particularly as food, fibres, medicines, timber and industrial raw materials.
7. What is integrated disease management?
Answer: Integrated disease management (IDM) is a coordinated approach that combines suitable cultural, biological, physical, chemical and other methods to manage plant diseases effectively and sustainably.
8. What is self-pollination?
Answer: Self-pollination is the transfer of pollen from the anther to the stigma of the same flower or to another flower on the same plant.
9. What is cross-pollination?
Answer: Cross-pollination is the transfer of pollen from a flower of one plant to the stigma of a flower on another genetically distinct plant of the same species.
10. What is clonal propagation?
Answer: Clonal propagation is a method of producing new plants vegetatively from a single parent so that the resulting plants are genetically very similar or identical to the parent.
11. What is crop domestication?
Answer: Crop domestication is the long-term process through which humans select and cultivate wild plants, gradually changing them into forms adapted to human use and cultivation.
12. State one major objective of plant breeding.
Answer: One major objective of plant breeding is to develop crop varieties with higher yield and desirable agronomic characteristics.
13. What is plant breeding?
Answer: Plant breeding is the scientific improvement of crop plants through the selection and manipulation of desirable hereditary characteristics.
14. Name one important national institute associated with plant science in India.
Answer: The Indian Agricultural Research Institute (IARI), New Delhi, is an important national institute involved in agricultural research, education and crop improvement.
15. Why is agriculture important to the national economy?
Answer: Agriculture contributes to food security, employment, raw materials for industries, rural livelihoods and national income, making it an important component of the economy.
B. Short Answer Questions — 2 Marks Each
1. Mention the general features of bacteria.
Answer: Bacteria are unicellular prokaryotes generally lacking a membrane-bound nucleus and other membrane-bound organelles. They usually possess a cell wall and reproduce mainly by binary fission. They occur in diverse habitats and may be autotrophic or heterotrophic. Some are beneficial in agriculture and industry, whereas others cause diseases.
2. Describe the general characteristics of viruses.
Answer: Viruses are acellular infectious entities containing DNA or RNA surrounded by a protein coat called a capsid. They lack independent cellular metabolism and cannot reproduce outside living host cells. Viruses infect plants, animals and microorganisms and may cause serious diseases in economically important crops.
3. Write a short note on algae.
Answer: Algae are mainly aquatic photosynthetic organisms with a simple thalloid body. They contain photosynthetic pigments and vary greatly in size and form. Algae are ecologically important producers and have economic uses. Examples of useful algal products include food, biofertilizers and industrial materials such as agar.
4. What are the important characteristics of fungi?
Answer: Fungi are eukaryotic organisms that generally lack chlorophyll and obtain nutrients by absorption. Their body commonly consists of thread-like structures called hyphae forming a mycelium. They reproduce through spores and may be decomposers, parasites or mutualistic organisms. Some fungi are economically useful, while others cause plant diseases.
5. Give the general features of bryophytes.
Answer: Bryophytes are small, non-vascular plants commonly found in moist habitats. They lack true vascular tissues and true roots, stems and leaves. The gametophyte is the dominant generation, while the sporophyte remains dependent on it to a considerable extent. Water is generally necessary for fertilization.
6. What are the major characteristics of pteridophytes?
Answer: Pteridophytes are seedless vascular plants possessing well-developed roots, stems and leaves. They reproduce by spores rather than seeds. The sporophyte is the dominant plant body. Ferns are common examples. Like bryophytes, they generally require water for the movement of male gametes during fertilization.
7. Distinguish between gymnosperms and angiosperms.
Answer: Gymnosperms produce seeds that are not enclosed within an ovary, whereas angiosperms produce seeds enclosed within fruits. Gymnosperms generally do not form true flowers, while angiosperms possess flowers or their evolutionary modifications. Angiosperms are the dominant group of seed plants and include most cultivated crops.
8. What is meant by the elements of economic botany?
Answer: The elements of economic botany refer to the major categories of useful plant resources and their products. Important categories include food plants, fibre-yielding plants, medicinal plants, timber plants, oil-yielding plants, beverage plants and industrial crops. These resources support human nutrition, health and economic activities.
9. Explain the basic idea of integrated disease management.
Answer: Integrated disease management controls plant diseases by combining several compatible approaches rather than depending on a single method. These may include resistant varieties, healthy planting material, crop sanitation, crop rotation, biological control and carefully selected chemical treatments. The objective is effective disease suppression with minimum environmental and economic costs.
10. Why do breeding methods differ between self-pollinated and cross-pollinated crops?
Answer: Self-pollinated crops tend to maintain genetic uniformity because fertilization commonly occurs within the same plant. Therefore, selection and hybridization followed by selection are important breeding approaches. Cross-pollinated crops maintain greater genetic variation, so breeders must also consider heterozygosity, combining ability and maintenance of desirable genetic combinations.
11. What is the significance of breeding in clonally propagated crops?
Answer: Clonal propagation maintains desirable genetic combinations without requiring sexual reproduction. Therefore, breeding in clonally propagated crops generally aims to identify superior plants and preserve their desirable characteristics through vegetative multiplication. Hybridization may first generate variation, after which superior clones can be selected and maintained.
12. What is meant by crop domestication?
Answer: Crop domestication is the gradual transformation of wild plant populations into cultivated forms through human selection and management. Traits such as larger edible parts, reduced seed dispersal, uniform maturity and improved productivity may become more common. Domestication laid the foundation for the development of modern agriculture.
13. State the major objectives of plant breeding.
Answer: Major objectives include increasing yield, improving quality, developing resistance to diseases and pests, enhancing tolerance to drought, salinity or other stresses, improving maturity duration and strengthening adaptation to particular environments. Modern breeding also seeks nutritional improvement and efficient use of agricultural resources.
14. Mention the role of national institutes in plant breeding.
Answer: National agricultural research institutes support plant breeding through genetic resource conservation, crop improvement, research, evaluation and development of improved varieties. Institutions such as ICAR and its specialized institutes provide scientific infrastructure, germplasm resources and trained researchers that contribute to national crop improvement programmes.
15. Explain the importance of agriculture in the national economy.
Answer: Agriculture provides food for the population and employment and income for a large rural population. It supplies raw materials to several industries and contributes to trade and economic development. Agricultural growth also supports allied activities such as livestock, fisheries and agro-processing, thereby strengthening rural and national economic development.
C. Long Answer Questions — 5 Marks Each
1. Describe the general features and broad significance of bacteria, viruses, algae, fungi, bryophytes, pteridophytes, gymnosperms and angiosperms.
Answer: Plant science deals with a wide range of organisms and plant groups that differ considerably in structure, reproduction and ecological importance.
Bacteria are microscopic unicellular prokaryotes. They have no true nucleus and reproduce mainly by binary fission. Some are useful in agriculture and industry, whereas others cause diseases.
Viruses are acellular infectious agents containing either DNA or RNA within a protein coat. They depend completely on host cells for multiplication and can cause important crop diseases.
Algae are mainly photosynthetic organisms with a simple thalloid body. They are important aquatic producers and have uses as food, biofertilizers and sources of industrial products.
Fungi are eukaryotic, non-chlorophyllous organisms that generally obtain nutrients by absorption. They act as decomposers, form useful associations and also cause several plant diseases.
Bryophytes are non-vascular plants such as mosses and liverworts. Their gametophyte is dominant and water is generally required for fertilization.
Pteridophytes are seedless vascular plants, including ferns, with true roots, stems and leaves. Their dominant generation is the sporophyte.
Gymnosperms produce exposed or “naked” seeds, whereas angiosperms produce seeds enclosed within fruits. Angiosperms include most agricultural crops and are the most diverse major group of land plants.
2. Explain the concept of economic botany and discuss the major economic uses of plants.
Answer: Economic botany deals with plants that are useful to human beings and examines their products, uses and economic importance. Plants provide essential resources for food, clothing, medicine, construction and numerous industries.
Food plants provide carbohydrates, proteins, fats, vitamins and minerals. Major crop groups include cereals, pulses, oilseeds, fruits and vegetables. Plants also provide beverages and spices that have considerable economic value.
Fibre-yielding plants supply materials used in clothing, ropes, bags and other products. Cotton and jute are important examples.
Medicinal plants provide substances used in traditional and modern healthcare. A large number of pharmaceutical compounds have plant origins or have been developed from plant-derived substances.
Timber and forest plants provide wood, paper-making materials, fuel and other forest products. Plants also supply oils, gums, resins, dyes and other industrial raw materials.
Agriculture depends heavily on economically useful plants because crops provide both direct products and raw materials for agro-based industries. Thus, economic botany helps us understand the relationship between plant resources and human welfare. Sustainable use and conservation of economically valuable plants are essential for maintaining these resources for future generations.
3. What is Integrated Disease Management? Explain its major components and significance in crop production.
Answer: Integrated Disease Management (IDM) is a systematic approach to controlling plant diseases by combining different compatible management methods. Instead of relying continuously on one treatment, IDM aims to keep disease levels below economically damaging limits while reducing environmental and economic problems.
One important component is cultural management, which includes crop rotation, field sanitation, removal of infected plant debris, proper irrigation and suitable sowing practices. These measures can reduce the survival and spread of pathogens.
Host resistance is another important approach. Growing disease-resistant or tolerant varieties can reduce disease development and dependence on pesticides.
Biological control uses beneficial organisms or their products to suppress plant pathogens. Properly selected biological agents can interfere with pathogen growth or infection.
Physical and mechanical methods, such as removal of infected plant parts and appropriate treatment of planting materials, can also be useful.
Chemical control may be employed when necessary, using appropriate pesticides in a judicious and scientifically recommended manner.
IDM is significant because it combines preventive and corrective measures, reduces unnecessary pesticide use, delays the development of resistance in pathogens and promotes sustainable crop production. Its success depends on accurate disease diagnosis, timely monitoring and appropriate integration of available management methods.
4. Discuss the major breeding methods used for self-pollinated, cross-pollinated and clonally propagated crops.
Answer: Plant breeding aims to develop crop varieties with desirable characteristics such as high yield, good quality, disease resistance and environmental adaptability. The breeding procedure differs according to the reproductive system of the crop.
In self-pollinated crops, natural self-fertilization tends to produce genetically more uniform populations. Important approaches include selection from existing variation and hybridization followed by selection. Pedigree selection, bulk methods and backcross breeding may be used depending on the breeding objective.
In cross-pollinated crops, natural cross-fertilization maintains considerable genetic variation. Breeding programmes may involve selection of superior plants, controlled crossing and evaluation of progenies. Population improvement and hybrid breeding are important approaches. Maintaining desirable genetic combinations and managing genetic variability are major considerations.
In clonally propagated crops, desirable plants can be multiplied vegetatively without changing their genetic constitution through sexual reproduction. Breeders may generate variation through hybridization or identify useful spontaneous or induced variants and then select superior clones. Once a superior clone is identified, vegetative propagation can maintain its desirable characteristics.
Thus, the reproductive biology of a crop strongly influences the breeding method adopted. Effective breeding requires appropriate selection, controlled reproduction, evaluation and preservation of superior genetic material.
5. Explain crop domestication, the objectives and major accomplishments of plant breeding, the role of national institutes, and the importance of agriculture in the national economy.
Answer: Crop domestication is the long-term process through which humans transformed wild plants into cultivated forms by repeatedly selecting desirable characteristics. During domestication, traits such as larger useful plant parts, reduced natural seed dispersal, uniform growth and better adaptation to cultivation became increasingly important.
The major objectives of plant breeding are to increase yield, improve nutritional and technological quality, develop resistance to pests and diseases, enhance tolerance to environmental stresses and produce varieties suited to particular agricultural conditions. Plant breeding has contributed greatly to improved crop productivity, disease resistance, better plant architecture, suitable maturity periods and improved quality. The development of high-yielding varieties was an important component of India's agricultural transformation during the Green Revolution.
National institutions play an important role by conserving genetic resources, conducting crop improvement research, developing and evaluating improved varieties and providing scientific training and infrastructure. The Indian Council of Agricultural Research (ICAR) and its specialized institutes are central to India's agricultural research system.
Agriculture is fundamental to the national economy because it ensures food supply, provides employment and rural livelihoods, supplies raw materials to industries and supports trade and agro-based activities. Therefore, scientific crop improvement and sustainable agriculture are essential for food security, economic development and rural welfare.