উত্তৰ: কৰ হ'ল চৰকাৰৰ দ্বাৰা নাগৰিকৰ ওপৰত আৰোপ কৰা এক বাধ্যতামূলক বৰঙণি, যাৰ বিনিময়ত চৰকাৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে কোনো বিশেষ প্ৰতিদান নিদিয়াকৈ জনকল্যাণমূলক কামত ব্যয় কৰে।

উত্তৰ: ভাৰতৰ ব্যক্তিগত আয়কৰ (Personal Income Tax)।

উত্তৰ: সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST)।

উত্তৰ: ঋণ গ্ৰহণক বাদ দি চৰকাৰৰ মুঠ বাজেট ব্যয় আৰু মুঠ বাজেট প্ৰাপ্তিৰ মাজৰ ধনাত্মক পাৰ্থক্যকেই বিত্তীয় ঘাটি বোলা হয়।

উত্তৰ: কোনো এটা বিকল্প বাছি লোৱাৰ বাবে ত্যাগ কৰিবলগীয়া হোৱা দ্বিতীয় সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিকল্পৰ মূল্যই হ'ল সুযোগ ব্যয়।

উত্তৰ: অন্যান্য অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে কোনো দ্ৰব্যৰ দৰ বাঢ়িলে তাৰ চাহিদা কমে আৰু দৰ কমিলে চাহিদা বাঢ়ে।

উত্তৰ: পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax)।

উত্তৰ: সমতাৰ নীতি (Canon of Equality)।

উত্তৰ: ব্যক্তিগত আয়ৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ কৰ আৰু অন্যান্য বাধ্যতামূলক চৰকাৰী ফী বাদ দিয়াৰ পিছত উপভোগ আৰু সঞ্চয়ৰ বাবে বাকী থকা অংশ।

উত্তৰ: K = 1 / (1 - MPC) বা K = 1 / MPS।

উত্তৰ: ঘৰুৱা আয় (Domestic Income)।

উত্তৰ: বিনিয়োগৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ত কিমান গুণ পৰিৱৰ্তন ঘটে, সেই অনুপাতকে বিনিয়োগ গুণক বোলা হয়।

উত্তৰ: যি বজাৰত মাত্ৰ এজন বিক্ৰেতা বা উৎপাদক থাকে আৰু দ্ৰব্যটোৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে, তেনে বজাৰক একচেটিয়া বজাৰ বোলে।

উত্তৰ: উপভোক্তাৰ আয়ৰ পৰিৱৰ্তন।

উত্তৰ: বিত্তীয় ঘাটিৰ পৰা সুত পৰিশোধৰ পৰিমাণ বাদ দিলে যি ঘাটি পোৱা যায়, সেয়াই হ'ল প্ৰাথমিক ঘাটি।

উত্তৰ:

• প্ৰত্যক্ষ কৰত কৰৰ প্ৰাথমিক বোজা (Impact) আৰু চূড়ান্ত বোজা (Incidence) একেজন ব্যক্তিৰ ওপৰতে পৰে (যেনে: আয়কৰ)।
• পৰোক্ষ কৰৰ বোজা আনৰ ওপৰলৈ হস্তান্তৰ কৰিব পাৰি আৰু ই বস্তু বা সেৱাৰ মূল্যৰ লগত অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে (যেনে: GST)।

উত্তৰ: কৰৰ হাৰ বা কৰ ভিত্তিৰ কোনো ধৰণৰ প্ৰশাসনিক সালসলনি নকৰাকৈ, ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বা GDP বৃদ্ধিৰ ফলত চৰকাৰৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বৃদ্ধি পোৱা কৰ ৰাজহৰ সংবেদনশীলতাক কৰ প্লাৱিতা (Tax Buoyancy) বোলে।

উত্তৰ: যেতিয়া এজন ব্যক্তিৰ আয় বা কৰ ভিত্তি বৃদ্ধিৰ লগে লগে কৰৰ হাৰো বৃদ্ধি পায়, তাক ক্ৰমবৰ্ধমান কৰ ব্যৱস্থা বোলে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সমাজত অর্থনৈতিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰা। উদাহৰণ: ভাৰতৰ আয়কৰ।

উত্তৰ: যি কৰ ব্যৱস্থাত উপভোক্তা বা ব্যক্তিৰ আয় বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে কৰৰ প্ৰকৃত হাৰ বা বোজা হ্ৰাস পায়, তাক প্ৰতিগামী বা ক্ৰমহাসমান কৰ বোলে। নিত্য ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰীৰ ওপৰত লগোৱা পৰোক্ষ কৰ ইয়াৰ উদাহৰণ, কাৰণ ইয়াৰ প্ৰকৃত বোজা ধনীকতকৈ দুখীয়াৰ ওপৰত বেছি পৰে।

উত্তৰ: যি কৰ ব্যৱস্থাত কৰদাতাৰ আয় যিমানেই নহওক কিয়, সকলো স্তৰৰ আয়ৰ বাবেই একেটা নিৰ্দিষ্ট শতাংশ হাৰত কৰ আৰোপ কৰা হয়, তাক সমানুপাতিক কৰ বোলে। ইয়াত আয় বৃদ্ধি পালেও কৰৰ হাৰ সলনি নহয়।

উত্তৰ: ৰাজহ হিচাপত চৰকাৰৰ দৈনন্দিন নিয়মীয়া আয় আৰু ব্যয় অন্তর্ভুক্ত হয়, যিয়ে চৰকাৰৰ কোনো সম্পত্তি বা দেনা (Assets/Liabilities) সৃষ্টি নকৰে। আনহাতে, মূলধনী হিচাপে চৰকাৰৰ সম্পত্তি বৃদ্ধি কৰে বা দেনা হ্ৰাস-বৃদ্ধি ঘটায় (যেনে: ঋণ লোৱা বা মূলধনী বিনিয়োগ)।

উত্তৰ: বিত্তীয় ঘাটিয়ে চৰকাৰৰ বৰ্ষটোৰ মুঠ ঋণৰ প্ৰয়োজনীয়তাক সূচায়। আনহাতে, প্ৰাথমিক ঘাটিয়ে বিগত বৰ্ষবোৰৰ ঋণৰ সুত পৰিশোধ বাদ দি চলিত বৰ্ষৰ চৰকাৰী কাম-কাজ চলোৱাৰ বাবে কিমান ঘাটি হৈছে সেয়া সূচায়।

উত্তৰ: কৰৰ হাৰ বা কৰ ভিত্তিৰ নীতিগত আৰু প্ৰশাসনিক পৰিৱৰ্তন সাধন কৰাৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ অনুপাতে মুঠ কৰ ৰাজহৰ যি পৰিৱৰ্তন ঘটে, তাৰ পৰিমাপকেই কৰ স্থিতিস্থাপকতা বোলে।

উত্তৰ: মানুহৰ অভাৱ সীমাহীন কিন্তু সেই অভাৱ পূৰণৰ উপায় বা সম্পদসমূহ সীমিত আৰু বিকল্প ব্যৱহাৰযুক্ত। সম্পদৰ এই দুষ্প্ৰাপ্যতাৰ বাবেই মানুহে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অভাৱটো বাছি ল'বলগীয়া হয়, যাৰ ফলত পছন্দৰ সমস্যাৰ (Problem of Choice) উদ্ভৱ হয়।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত সমজাতীয় সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা অসংখ্য বিক্ৰেতা থাকে আৰু কোনো একক প্ৰতিষ্ঠানে বজাৰৰ সামগ্ৰিক যোগান প্ৰভাৱিত কৰিব নোৱাৰে। উদ্যোগৰ সামগ্ৰিক চাহিদা আৰু যোগানৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত দৰেই সকলো প্ৰতিষ্ঠানে মানি চলিবলগীয়া হয়।

উত্তৰ: এজন উপভোক্তাই কোনো এটা সামগ্ৰী নোপোৱাকৈ থকাতকৈ তাৰ বাবে যি সৰ্বোচ্চ মূল্য দিবলৈ ইচ্ছুক থাকে আৰু প্ৰকৃততে বজাৰত যি মূল্য পৰিশোধ কৰে, এই দুয়োৰে ধনাত্মক পাৰ্থক্যকেই উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত বোলে।

উত্তৰ: এজন উৎপাদকে কোনো বস্তুৰ নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণ বিক্ৰী কৰি প্ৰকৃততে যি মূল্য লাভ কৰে আৰু সেই পৰিমাণ বিক্ৰী কৰিবলৈ তেওঁ ন্যূনতম যি মূল্য আশা কৰিছিল (প্ৰান্তিক ব্যয়), তাৰ পাৰ্থক্যকে উৎপাদকৰ উদ্বৃত্ত বোলে।

উত্তৰ: একচেটীয়া বজাৰত সমগ্ৰ উদ্যোগটোতেই মাত্ৰ এজন বিক্ৰেতা থাকে আৰু দ্ৰব্যটোৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে। বিক্ৰেতাৰ বজাৰ যোগানৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ থকাৰ বাবে তেওঁ নিজৰ লাভ সৰ্বোচ্চ কৰিবলৈ ইচ্ছামতে দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।

উত্তৰ: দেশৰ মুঠ শ্ৰমশক্তিৰ (Labour Force) মাজত থকা নিবনুৱাৰ শতকৰা হাৰেই হ'ল নিবনুৱা হাৰ:

উত্তৰ: PPP হ'ল এনে এক অৰ্থনৈতিক তত্ত্ব যাৰ মতে, বিনিময় হাৰৰ সমতা তেতিয়া স্থাপন হয় যেতিয়া দুখন পৃথক দেশৰ মুদ্ৰাই নিজ নিজ ঘৰুৱা বজাৰত একে পৰিমাণৰ বস্তু আৰু সেৱাৰ টোপোলা (Basket of goods) ক্ৰয় কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

উত্তৰ:
সংজ্ঞা আৰু পাৰ্থক্য: প্ৰত্যক্ষ কৰ ব্যক্তিৰ আয় বা সম্পত্তিৰ ওপৰত পোনপটীয়াকৈ লগোৱা হয় আৰু ইয়াৰ বোজা আনৰ ওপৰত জাপি দিব নোৱাৰি (যেনে: আয়কৰ, কৰ্পোৰেট কৰ)। আনহাতে, পৰোক্ষ কৰ বস্তু আৰু সেৱাৰ উৎপাদন বা বিক্ৰীৰ ওপৰত আৰোপ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ বোজা গ্ৰাহকৰ ওপৰলৈ হস্তান্তৰ কৰিব পাৰি (যেনে: GST)।

প্ৰত্যক্ষ কৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা:

• সুবিধা: ই সমতাৰ নীতি মানি চলে (ধনীয়ে বেছি কৰ দিয়ে) আৰু চৰকাৰৰ নিশ্চিত ৰাজহ সংগ্ৰহ হয়।
• অসুবিধা: ইয়াত কৰ ফাঁকি দিয়াৰ সম্ভাৱনা বেছি আৰু অত্যধিক কৰে কাম কৰাৰ প্ৰেৰণা হ্ৰাস কৰে।

পৰোক্ষ কৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা:

• সুবিধা: ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাপক, প্ৰতিজন উপভোক্তাই সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰোঁতেই সুবিধা অনুযায়ী পৰিশোধ কৰে, কৰ ফাঁকি দিয়া টান।
• অসুবিধা: ই প্ৰকৃতিগতভাৱে প্ৰতিগামী (Regressive) হোৱাৰ বাবে দুখীয়াৰ ওপৰত বোজা বেছি পৰে আৰু ই মূল্যবৃদ্ধি ঘটায়।

উত্তৰ: কৰ প্লাৱিতা আৰু কৰ স্থিতিস্থাপকতা চৰকাৰৰ কৰ সংগ্ৰহৰ ক্ষমতা নিৰ্ণয়ৰ দুটা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপকাঠী।

• কৰ স্থিতিস্থাপকতা (Tax Elasticity): কৰ গাঁথনি, কৰৰ হাৰ বা আইনগত কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ (Automatic response) অকল জিডিপি বা ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধিৰ ফলত কৰ ৰাজহৰ শতকৰা কিমান পৰিৱৰ্তন হয়, তাক কৰ স্থিতিস্থাপকতা বোলে। ইয়াত কেৱল স্বয়ংক্ৰিয় বৃদ্ধিকহে বিবেচনা কৰা হয়।
• কৰ প্লাৱিতা (Tax Buoyancy): ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধিৰ লগতে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা নীতিগত পদক্ষেপ (যেনে: নতুন কৰ আৰোপ, কৰৰ হাৰ বৃদ্ধি, প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ) আদি সকলোবোৰ কাৰকৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱৰ ফলত হোৱা মুঠ কৰ ৰাজহৰ পৰিৱৰ্তনৰ সংবেদনশীলতাক কৰ প্লাৱিতা বোলে।

মূল পাৰ্থক্য: স্থিতিস্থাপকতাত নীতিগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱক বাদ দিয়া হয়, কিন্তু প্লাৱিতাত জিডিপি বৃদ্ধি আৰু নীতিগত পৰিৱৰ্তন উভয়ৰে সন্মিলিত প্ৰভাৱ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। সেয়েহে, বাস্তৱ অৰ্থনীতিত নীতি সংস্কাৰৰ কাৰ্যকাৰিতা বুজিবলৈ কৰ প্লাৱিতা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

উত্তৰ:
ধাৰণা: ক্ৰমবৰ্ধমান কৰ ব্যৱস্থাত কৰদাতাৰ আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে কৰৰ হাৰো ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পায়। অৰ্থাৎ, নিম্ন আয়ৰ ব্যক্তিয়ে কম হাৰত আৰু উচ্চ আয়ৰ ব্যক্তিয়ে অধিক হাৰত কৰ পৰিশোধ কৰে।

ৰেখাচিত্ৰৰ বিৱৰণ: অনুভূমিক অক্ষত (X-অক্ষ) 'আয়ৰ স্তৰ' আৰু উলম্ব অক্ষত (Y-অক্ষ) 'কৰৰ হাৰ' ধৰিলে, ক্ৰমবৰ্ধমান কৰ ৰেখাডাল বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ উৰ্ধ্বমুখী (Upward sloping) হয়, যিয়ে আয় বৃদ্ধিৰ লগত কৰৰ হাৰ বৃদ্ধিৰ ধনাত্মক সম্পৰ্ক দেখুৱায়। সুবিধা:

• ১. সামাজিক ন্যায় আৰু সমতা: ই ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ অর্থনৈতিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
• ২. উচ্চ ৰাজহ সংগ্ৰহ: অৰ্থনীতি বিকাশ হোৱাৰ লগে লগে চৰকাৰৰ কৰ সংগ্ৰহ প্ৰচুৰ পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

অসুবিধা:

• ১. অতি উচ্চ কৰ হাৰে ব্যক্তিসকলক অধিক আয় অৰ্জন, সঞ্চয় আৰু নতুন মূলধন বিনিয়োগৰ পৰা নিৰুৎসাহিত কৰে।
• ২. উচ্চ শ্ৰেণীৰ লোকৰ মাজত কৰ ফাঁকি (Tax Evasion) আৰু অবৈধ ধন লুকুওৱাৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰ:
ধাৰণা: প্ৰতিগামী কৰ ব্যৱস্থাত আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে কৰৰ হাৰ ক্ৰমে নিম্নগামী হয়। অৰ্থাৎ, দুখীয়া ব্যক্তিয়ে নিজৰ আয়ৰ এটা ডাঙৰ অংশ কৰ হিচাপে ভৰিবলগীয়া হয়, বিপৰীতে ধনী ব্যক্তিয়ে আয়ৰ অতি কম অংশহে কৰ হিচাপে দিয়ে।

ৰেখাচিত্ৰৰ বিৱৰণ: অনুভূমিক অক্ষত 'আয়' আৰু উলম্ব অক্ষত 'কৰৰ হাৰ' ল'লে, প্ৰতিগামী কৰ ৰেখাডাল বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ নিম্নমুখী (Downward sloping) হয়। সুবিধা:

• ১. উৎপাদন আৰু বিনিয়োগ বৃদ্ধি: ধনী আৰু বিনিয়োগকাৰী শ্ৰেণীৰ ওপৰত কৰৰ বোজা কম হোৱা বাবে তেওঁলোকে সঞ্চয় আৰু অধিক মূলধন বিনিয়োগ কৰিবলৈ উৎসাহিত হয়।
• ২. সহজ প্ৰশাসন: পৰোক্ষ কৰৰ জৰিয়তে সংগ্ৰহ কৰিলে কৰ আদায় অতি সহজ আৰু ব্যয় কম হয়।

অসুবিধা: ই সমাজত বৈষম্য আৰু অন্যায় বৃদ্ধি কৰে, কিয়নো দৰিদ্ৰ জনসাধাৰণৰ প্ৰকৃত কল্যাণ হ্ৰাস পায়।

উত্তৰ: চৰকাৰী বাজেটক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়: ১. ৰাজহ বাজেট (Revenue Budget) আৰু ২. মূলধনী বাজেট (Capital Budget)।

• ১. ৰাজহ বাজেট:
  • ৰাজহ প্ৰাপ্তি (Revenue Receipts): যিবোৰ প্ৰাপ্তিয়ে চৰকাৰৰ কোনো দেনা বৃদ্ধি নকৰে বা সম্পত্তি হ্ৰাস নকৰে। ই দুবিধ— (ক) কৰ ৰাজহ (প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ কৰ) আৰু (খ) অকৰ ৰাজহ (ফী, জৰিমনা, লাভাংশ আদি)।
  • ৰাজহ ব্যয় (Revenue Expenditure): প্ৰশাসনীয় কাম-কাজ, সুত পৰিশোধ, ৰাজসাহায্য (Subsidy) আদি নিয়মীয়া চৰকাৰী পৰিচালনা ব্যয়।
• ২. মূলধনী বাজেট:
  • মূলধনী প্ৰাপ্তি (Capital Receipts): যিয়ে চৰকাৰৰ দেনা সৃষ্টি কৰে বা সম্পত্তি হ্ৰাস কৰে। যেনে— বজাৰৰ পৰা ঋণ গ্ৰহণ, পুৰণি ঋণ উদ্ধাৰ, আৰু বিলগ্নীকৰণ (Disinvestment)।
  • মূলধনী ব্যয় (Capital Expenditure): ৰাস্তা-ঘাট, দলং, চিকিৎসালয় নিৰ্মাণ, মেচিন ক্ৰয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰক দিয়া ঋণ আদি, যাৰ দ্বাৰা ভৱিষ্যতৰ সম্পত্তি বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰ: চৰকাৰৰ আয় আৰু ব্যয়ৰ অসন্তুলন নিৰূপণৰ বাবে তিনিপ্ৰকাৰৰ ঘাটি ব্যৱহাৰ কৰা হয়:

• ১. ৰাজহ ঘাটি (Revenue Deficit): চৰকাৰৰ মুঠ ৰাজহ ব্যয় যেতিয়া মুঠ ৰাজহ প্ৰাপ্তিতকৈ অধিক হয়:
  Revenue Deficit = Revenue Expenditure - Revenue Receipts
  ই চৰকাৰৰ নিজা নিয়মীয়া কাম-কাজ চলোৱাত হোৱা অপচয় বা নাটনিক সূচায়।
• ২. বিত্তীয় ঘাটি (Fiscal Deficit): মুঠ বাজেট ব্যয়ৰ পৰা ঋণ গ্ৰহণৰ বাহিৰে বাকী সকলো প্ৰাপ্তি বাদ দিলে বিত্তীয় ঘাটি ওলায়:
  Fiscal Deficit = Total Expenditure - (Revenue Receipts + Non-debt Capital Receipts)
  ই সেই বিত্তীয় বৰ্ষটোত চৰকাৰে কিমান ঋণ ল'ব লাগিব তাক স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে।
• ৩. প্ৰাথমিক ঘাটি (Primary Deficit): চলিত বিত্তীয় ঘাটিৰ পৰা পুৰণি ঋণৰ সুত পৰিশোধৰ পৰিমাণ বাদ দি প্ৰাথমিক ঘাটি পোৱা যায়:
  Primary Deficit = Fiscal Deficit - Interest Payments

উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ পিতৃ আদাম স্মিথে এখন দেশৰ এক সুষম কৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে চাৰিটা মৌলিক নীতি আগবঢ়াইছে:

• ১. সমতাৰ নীতি (Canon of Equality): প্ৰতিজন নাগৰিকেই তেওঁৰ আৰ্থিক সক্ষমতা অনুসৰি চৰকাৰক কৰ দিয়া উচিত। ধনী লোকে অধিক আৰু দুখীয়া লোকে কম হাৰত কৰ পৰিশোধ কৰা উচিত।
• ২. নিশ্চিততাৰ নীতি (Canon of Certainty): কৰদাতাই কিমান পৰিমাণৰ কৰ, কেতিয়া আৰু কেনেকৈ পৰিশোধ কৰিব লাগিব, সেয়া স্পষ্ট আৰু পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত হ'ব লাগে। ইয়াত কোনো ধৰণৰ প্ৰশাসনিক অনিশ্চয়তা থাকিব নালাগে।
• ৩. সুবিধাৰ নীতি (Canon of Convenience): কৰ এনে এটা সময় আৰু পদ্ধতিৰে সংগ্ৰহ কৰিব লাগে যাতে কৰদাতাৰ বাবে পৰিশোধ কৰাটো অত্যন্ত সুবিধাজনক হয় (যেনে: শস্য চপোৱাৰ সময়ত বা দৰমহা পোৱাৰ সময়ত)।
• ৪. মিতব্যয়িতাৰ নীতি (Canon of Economy): কৰ সংগ্ৰহ কৰোঁতে চৰকাৰৰ প্ৰশাসনিক খৰচ যিমান পাৰি কম হ'ব লাগে, যাতে সংগৃহীত ৰাজহৰ সিংহভাগ ৰাজহুৱা উন্নয়নত ব্যৱহাৰ হ'ব পাৰে।

উত্তৰ:
চাহিদা বিধি: অন্যান্য অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে কোনো সামগ্ৰীৰ দৰ বৃদ্ধি পালে চাহিদাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু দৰ হ্ৰাস পালে চাহিদা বৃদ্ধি পায়। অৰ্থাৎ দৰ আৰু চাহিদাৰ মাজত বিপৰীত সম্পৰ্ক থাকে।

ব্যতিক্ৰমসমূহ:

• ১. গিফেন দ্ৰব্য (Giffen Goods): অতি নিকৃষ্ট মানৰ দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত দৰ হ্ৰাস পালে মানুহে তাৰ চাহিদা নকমি উচ্চমানৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰে আৰু দৰ বাঢ়িলে দৰিদ্ৰতাই বাধ্য হৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰে।
• ২. আড়ম্বৰপূৰ্ণ বা প্ৰতিষ্ঠাসূচক সামগ্ৰী (Veblen Goods): হীৰা, সোণ, অতি দামী গাড়ী আদিৰ দৰ বৃদ্ধি পালে সমাজত প্ৰতিপত্তি দেখুৱাবলৈ ধনী শ্ৰেণীয়ে ইয়াৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰে।
• ৩. ভৱিষ্যতে দৰ পৰিৱৰ্তনৰ সম্ভাৱনা: ভৱিষ্যতে কোনো সামগ্ৰীৰ দৰ আৰু অধিক বৃদ্ধি হোৱাৰ আশংকা থাকিলে বৰ্তমান দৰ বৃদ্ধি পোৱা সত্ত্বেও চাহিদা বৃদ্ধি পায়।
• ৪. অজ্ঞতা আৰু জৰুৰীকালীন অৱস্থা: যুদ্ধ, মহামাৰী বা গ্ৰাহকৰ অজ্ঞানতাৰ বাবেও চাহিদা বিধি কাৰ্যকৰী নহ'ব পাৰে।

উত্তৰ:

• ১. বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত অসংখ্য ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা থাকে। একচেটীয়া বজাৰত মাত্ৰ এজনহে বিক্ৰেতা বা উৎপাদক থাকে।
• ২. সামগ্ৰীৰ প্ৰকৃতি: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত সকলো বিক্ৰেতাই সমজাতীয় (Homogeneous) সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। একচেটীয়া বজাৰত সামগ্ৰীটোৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে।
• ৩. দৰ নিয়ন্ত্ৰণ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ প্ৰতিষ্ঠানবোৰ 'দৰ গ্ৰহণকাৰী' (P = AR = MR), কাৰণ বজাৰৰ চাহিদাই দৰ ঠিক কৰে। একচেটীয়া ব্যৱসায়ী এজন 'দৰ নিৰ্ধাৰণকাৰী' (AR > MR)।
• ৪. প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান সম্পূৰ্ণ মুক্ত। একচেটীয়া বজাৰত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশত আইনী বা প্ৰাকৃতিক কঠোৰ বাধা থাকে।
• ৫. চাহিদা ৰেখাৰ আকৃতি: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিষ্ঠানৰ চাহিদা ৰেখা অনুভূমিক বা সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক (ed = ∞)। একচেটীয়া বজাৰত চাহিদা ৰেখা নিম্নগামী আৰু কম স্থিতিস্থাপক (ed < 1) হয়।

উত্তৰ:
গড় ভোগ প্ৰৱণতা (Average Propensity to Consume - APC): মুঠ আয়ৰ যি অংশ উপভোগ ব্যয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাকে গড় ভোগ প্ৰৱণতা বোলে। ই হ'ল মুঠ উপভোগ ব্যয় (C) আৰু মুঠ আয়ৰ (Y) অনুপাত: আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে সাধাৰণতে APC ৰ মান ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।

প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতা (Marginal Propensity to Consume - MPC): আয়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত উপভোগ ব্যয়ত যি পৰিৱৰ্তন ঘটে, সেই দুয়োৰে অনুপাতকে প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতা বোলে: ইয়াত ΔC হ'ল ভোগৰ পৰিৱৰ্তন আৰু ΔY হ'ল আয়ৰ পৰিৱৰ্তন।

মূল বৈশিষ্ট্য: MPC ৰ মান সদায় ০ তকৈ বেছি আৰু ১ তকৈ কম হয় (0 < MPC < 1)। মন কৰিবলগীয়া যে দৰিদ্ৰ লোকৰ MPC ৰ মান ধনী লোকৰ তুলনাত সদায় বেছি হয়, কিয়নো আয় বাঢ়িলে দৰিদ্ৰ লোকে প্ৰাথমিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে অধিক ব্যয় কৰে।

Answer: A tax is a compulsory financial charge or levy imposed by the government on individuals or entities without any direct, specific quid pro quo (benefit) returned to the taxpayer, collected primarily to fund public expenditures.

Answer: Personal Income Tax in India.

Answer: Goods and Services Tax (GST).

Answer: Fiscal deficit is the excess of total budgetary expenditure over total budgetary receipts, excluding borrowings.

Answer: Opportunity cost is the value or benefit of the next best alternative foregone when making a choice.

Answer: Ceteris paribus (other things remaining constant), as the price of a good increases, its quantity demanded decreases, and vice versa.

Answer: Indirect tax.

Answer: Canon of Equality (or Equity).

Answer: Disposable income is the net personal income available to households for consumption and saving after deducting direct taxes and compulsory statutory dues.

Answer: K = 1 / (1 - MPC) or K = 1 / MPS.

Answer: Domestic Income.

Answer: The investment multiplier measures the ratio of the resultant change in aggregate national output (income) to an initial change in autonomous investment.

Answer: A monopoly is a market structure characterized by a single seller or producer selling a unique product with no close substitutes, shielded by significant barriers to entry.

Answer: A change in consumer income (or changes in tastes, preferences, or prices of related goods).

Answer: Primary deficit is defined as the fiscal deficit minus net interest payments on past borrowings.

Answer: In a direct tax, the initial impact and ultimate incidence fall on the exact same legal entity and cannot be shifted (e.g., Personal Income Tax). In an indirect tax, the tax burden can be shifted forward to final consumers through higher market prices (e.g., GST).

Answer: A tax is buoyant when total tax revenue responds positively and automatically to growth in national income (GDP) as well as discretionary tax policy adjustments (such as tax rate changes or tax base expansions) over time.

Answer: A progressive tax system is one where the tax rate increases as the taxable base or income level increases. Higher-income earners pay a greater proportion of their income relative to lower-income earners. Example: Personal Income Tax in India.

Answer: A regressive tax system is one where the effective tax rate decreases as taxable income increases. It places a disproportionately higher financial burden on low-income individuals compared to high-income earners (e.g., uniform taxes on basic consumption goods).

Answer: Proportionate taxation is a system where a constant, uniform tax rate is levied across all income brackets. Regardless of whether an individual's income is low, medium, or high, the percentage of tax paid remains unchanged.

Answer: The revenue account deals with regular operational receipts and expenditures that neither create assets nor reduce government liabilities (e.g., salaries, tax revenues). The capital account deals with financial transactions that alter asset-liability positions (e.g., market borrowings, infrastructure spending).

Answer: Fiscal deficit reflects the aggregate borrowing requirements of the government during a financial year. Primary deficit reflects this current year's fiscal imbalance without accounting for the committed burden of interest payments on past debt.

Answer: Tax elasticity measures the percentage change in tax revenue purely due to automatic growth in GDP or national income, holding statutory tax rates, exemptions, and legal tax parameters constant.

Answer: Human wants are unlimited, but the productive economic resources available to satisfy them are finite and have alternative uses. This fundamental scarcity forces economic agents to prioritize specific wants and choose between competing alternatives.

Answer: Because an individual firm supplies an infinitesimally small fraction of the total market output and sells identical, homogeneous goods. It exercises zero market power and must sell its entire output at the market-clearing price set by industry demand and supply.

Answer: Consumer's surplus is the economic measure of consumer benefit, defined as the difference between the maximum total amount a consumer is willing and able to pay for a good and the actual market price paid.

Answer: Producer's surplus is the difference between the actual revenue a seller receives from selling a specific quantity of a commodity and the minimum price at which they would have been willing to supply it (marginal cost curve).

Answer: A monopolist is the sole supplier of a commodity with no close substitutes and controls the entire market supply. Due to formidable barriers to entry, the firm faces a downward-sloping demand curve and sets market price or output to maximize profits.

Answer: The unemployment rate is calculated as the percentage of unemployed individuals relative to the total active civilian labour force:

Answer: PPP is an economic theory stating that exchange rates between currencies are in equilibrium when their purchasing power is equivalent, meaning a standard basket of goods costs identical amounts in both nations when converted at the exchange rate.

Answer:
Conceptual Distinction: Direct taxes are levied directly on the income, wealth, or corporate profits of individuals or entities, where the formal liability and economic incidence remain on the same taxpayer (e.g., Income Tax). Indirect taxes are imposed on the manufacture, sale, or provision of goods and services, allowing suppliers to shift the economic incidence forward to the final buyer (e.g., GST).

Direct Taxes:

• Merits: They ensure vertical equity (canons of equality) because rates are progressive, and they provide predictable revenue streams for public budgeting.
• Demerits: They carry high incentives for tax evasion/avoidance and excessively high marginal rates can distort incentives to work, save, and invest.

Indirect Taxes:

• Merits: They have a broad tax base covering almost the entire consumer population, making them convenient to pay at the point of sale and difficult to evade.
• Demerits: They are inherently regressive, taking a higher share of disposable income from low-income groups, and can directly add to inflationary pressures in the economy.

Answer:
Tax elasticity and tax buoyancy are critical metrics used to evaluate the responsiveness and efficiency of a government's revenue mobilization system.

Tax Elasticity: Measures the inherent, automatic sensitivity of tax yields to variations in national income (GDP), strictly controlling for and excluding any discretionary changes in tax laws, statutory rates, exemptions, or administrative machinery. It isolates the natural response of tax revenue generated solely by endogenous growth in the economic base: Tax Buoyancy: Measures the total responsiveness of actual tax revenue collected relative to changes in national income, factoring in both natural economic growth and all explicit discretionary tax measures (e.g., introducing new tax brackets, revising slabs, adjusting GST slabs, or strict enforcement campaigns): Key Analytical Difference: While elasticity examines whether the structural base expands naturally with the economy, buoyancy evaluates the overall success of revenue collection inclusive of state policy interventions. If buoyancy exceeds elasticity, discretionary measures have actively expanded public revenues.

Answer:
Concept: A progressive tax system levies higher tax rates on higher income brackets. It is grounded in the "ability-to-pay" principle, reflecting the diminishing marginal utility of income.

Diagrammatic Representation: If the X-axis represents taxable income (Y) and the Y-axis represents the marginal tax rate (t), the progressive tax curve slopes upward from left to right (Upward sloping), showing that dt/dY > 0. Merits:

• Income Redistribution and Social Justice: By taxing wealthy households at higher rates, it reduces income inequality and finances redistributive social welfare schemes.
• Automatic Fiscal Stabilizer: During economic expansions, rising personal incomes push taxpayers into higher brackets, which naturally raises fiscal revenue and dampens overheating.

Demerits:

• Disincentive to Work and Invest: Heavy tax progression can discourage capital accumulation, reduce productivity, and penalize enterprise efficiency.
• Tax Avoidance: Higher marginal rates incentivize high earners to use accounting loopholes, conceal wealth, or transfer capital overseas.

Answer:
Concept: In a regressive taxation system, the effective tax rate declines as the tax base or individual income increases. Although affluent individuals may pay an equal absolute amount on specific commodities, that payment accounts for a smaller fraction of their total income compared to low-income individuals.

Diagrammatic Representation: When income (Y) is plotted on the horizontal X-axis and the effective tax rate (t) on the vertical Y-axis, the regressive tax curve slopes downward from left to right (Downward sloping), indicating dt/dY < 0. Merits:

• Incentive for Capital Accumulation: Because high-income earners and corporate entities are not penalized with higher tax rates, it protects incentives to work, save, invest, and expand business operations.
• Administrative Ease and High Yield: When implemented through general sales taxes or ad-valorem duties on broad consumer staples, collection is simple, continuous, and has lower enforcement costs.

Demerits: It exacerbates income inequality by disproportionately burdening lower-income groups.

Answer: A government budget is an annual financial statement of estimated receipts and expenditures, structured into two main components: Revenue Budget and Capital Budget.

• 1. Revenue Budget: Deals with day-to-day fiscal operations that do not affect asset-liability balances.
  • Revenue Receipts: Non-redeemable receipts, categorized into:
    • Tax Revenue: Direct taxes (income tax, corporation tax) and indirect taxes (GST, customs duties).
    • Non-Tax Revenue: Interest receipts, dividends from PSUs, administrative fees, fines, and external grants.
  • Revenue Expenditure: Recurring expenditures on public administration, defense maintenance, interest payments on accumulated debt, and subsidies.
• 2. Capital Budget: Deals with financial flows that alter the government's assets and liabilities.
  • Capital Receipts: Receipts that create liabilities or reduce financial assets, such as market borrowings, recoveries of loans, and proceeds from disinvestment.
  • Capital Expenditure: Investments that build physical infrastructure or acquire assets, such as roads, railways, hospitals, and loan advances to state governments.

Answer: Budgetary deficits highlight imbalances between government revenue and public spending across various horizons:

• 1. Revenue Deficit: Occurs when total revenue expenditure exceeds total revenue receipts:
  Revenue Deficit = Revenue Expenditure - Revenue Receipts
  It indicates dissaving by the government, showing that current consumption needs are being funded through borrowing or asset liquidations rather than regular income.
• 2. Fiscal Deficit: Measures the gap between total government expenditure and total receipts excluding borrowings:
  Fiscal Deficit = Total Expenditure - (Revenue Receipts + Non-Debt Capital Receipts)
  It is the standard indicator of macroeconomic health, reflecting the total new debt the government must issue in that financial year.
• 3. Primary Deficit: Obtained by deducting net interest payments on past debt obligations from the current fiscal deficit:
  Primary Deficit = Fiscal Deficit - Interest Payments
  It isolates current fiscal policy by showing the deficit balance without past borrowing commitments.

Answer: In The Wealth of Nations, Adam Smith formulated four foundational canons to guide a fair, efficient tax system:

• 1. Canon of Equality (or Equity): Citizens should contribute toward supporting the government in proportion to their respective revenue or abilities. This provides the theoretical basis for progressive taxation.
• 2. Canon of Certainty: The tax amount, due date, payment method, and calculation rules must be clear, transparent, and known in advance to the taxpayer, preventing arbitrary administrative extortion.
• 3. Canon of Convenience: Taxes should be levied and collected at a time and manner most convenient for the contributor (e.g., agricultural taxes collected post-harvest, or income taxes deducted periodically at the source of wage disbursement).
• 4. Canon of Economy: The administrative cost of collection must be minimized relative to the total revenue generated. If collection costs are too high, the tax wastes public resources.

Answer:
Law of Demand: Ceteris paribus, the quantity demanded of a good is inversely related to its price (P ↑ ⇒ Qd ↓ and P ↓ ⇒ Qd ↑).

Key Exceptions:

• Giffen Goods: Highly inferior basic staples consumed heavily by low-income households. A price rise creates a strong negative real-income effect that outweighs the substitution effect, forcing consumers to buy more of the staple.
• Veblen Goods (Conspicuous Consumption): Status or luxury goods (e.g., luxury sports cars, designer jewelry) whose demand increases with higher prices because high prices signal social prestige.
• Speculative Price Expectations: If buyers expect prices to rise further in the near future, current demand may rise even alongside an initial price increase.
• Emergencies or Consumer Ignorance: During severe supply shocks, panics, or when consumers incorrectly equate higher prices with superior quality, demand can move in the same direction as price.

Answer:

• 1. Number of Sellers and Buyers: Perfect competition features a large number of independent buyers and sellers, none of whom can influence market price individually. Monopoly consists of a single seller dominating the industry.
• 2. Product Characteristics: Perfectly competitive firms sell homogeneous, standardized products with perfect substitutability. Monopolists offer unique goods with no close substitutes.
• 3. Price Control: Perfectly competitive firms are pure "price takers" facing a perfectly elastic horizontal demand curve (P = AR = MR). A monopolist is a "price maker" facing a downward-sloping demand curve (AR > MR).
• 4. Barriers to Entry and Exit: Entry and exit are entirely free under perfect competition. Monopoly is protected by structural, legal, or technological entry barriers.
• 5. Long-Run Equilibrium Output: Competitive firms produce at minimum long-run average cost (P = MC = min AC), achieving allocative and productive efficiency. Monopolies typically restrict output, set prices above marginal cost (P > MC), and earn supernormal profits.

Answer: In Keynesian macroeconomics, consumption behavior is evaluated through two fundamental metrics:

Average Propensity to Consume (APC): The ratio of aggregate consumption expenditure (C) to aggregate income (Y) at a given income level: As national income increases, APC generally declines because basic consumption needs take up a progressively smaller share of total income.

Marginal Propensity to Consume (MPC): The ratio of the incremental change in consumption expenditure (ΔC) to an incremental change in income (ΔY): Core Characteristics:

• The value of MPC typically lies strictly between zero and one (0 < MPC < 1).
• Lower-income groups have a higher MPC than affluent households because a larger share of extra income is allocated immediately toward unsatisfied consumer needs.
• MPC determines the value of the Keynesian investment multiplier: K = 1 / (1 - MPC).