অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতত বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন অনা এবিধ জলসিঞ্চন প্ৰযুক্তিৰ নাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগত কুঁৱাৰ পৰা পানী তোলা কাৰ্য সহজ কৰি তোলা আৰু কৃষি সম্প্ৰসাৰণত সহায় কৰা এবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ জলসিঞ্চন প্ৰযুক্তি আছিল 'ৰহট' বা পাৰ্চী চকৰি (Persian Wheel)।

প্ৰশ্ন ২: চুলতানী যুগত দিল্লীৰ বজাৰ ব্যৱস্থাক কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা চুলতানজন কোন আছিল?

উত্তৰ: আলাউদ্দিন খিলজীয়ে নিজৰ সামৰিক বাহিনীৰ খৰচ যোগাবলৈ দিল্লীৰ বজাৰত নিত্য-ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰীৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণৰ এক অভূতপূৰ্ব নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্য নেটৱৰ্কত পশ্চিম উপকূলৰ আটাইতকৈ ব্যস্ত আৰু প্ৰধান বন্দৰ কোনটো আছিল?

উত্তৰ: গুজৰাটৰ 'কেম্বে' (খাম্বাত) বন্দৰটো মধ্যযুগীয় ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য কেন্দ্ৰ আছিল।

প্ৰশ্ন ৪: চুলতানী শাসনকালত মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হোৱা ৰূপৰ মুদ্ৰাটোক কি নামেৰে জনা গৈছিল?

উত্তৰ: চুলতান ইলতুৎমিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান ভেটি হৈ পৰা ৰূপৰ মুদ্ৰাটোক 'টংকা' বুলি কোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মধ্যযুগীয় ভাৰতত বস্ত্ৰ শিল্পৰ দ্ৰুত বিকাশৰ আঁৰত থকা মূল কাৰিকৰী সঁজুলিবিধ কি আছিল?

উত্তৰ: সূতা কটা কাৰ্য খৰতকীয়া কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা 'চৰখা' বা যঁতৰ আছিল বস্ত্ৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ মূল কাৰিকৰী আধাৰ।

প্ৰশ্ন ৬: চুলতানী অৰ্থনীতিত 'কাৰখানা' শব্দটোৱে মূলতঃ কিহক বুজাইছিল?

উত্তৰ: 'কাৰখানা' আছিল ৰাজকীয় প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাৰ লগতে বিলাসী সামগ্ৰী উৎপাদনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় তত্ত্বাৱধানত পৰিচালিত হোৱা কাৰিকৰী কৰ্মশালা।

প্ৰশ্ন ৭: দিল্লী চুলতানীৰ সময়ছোৱাত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু প্ৰধান নগৰীয়া কেন্দ্ৰ হিচাপে কোনখন চহৰ আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল?

উত্তৰ: সামৰিক, ৰাজনৈতিক আৰু বাণিজ্যিক কাৰণত সেই সময়ত সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতৰ ভিতৰত 'দিল্লী' আছিল আটাইতকৈ বিশাল নগৰীয়া কেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ৮: মধ্যযুগীয় অৰ্থনীতিত 'হুণ্ডি' (Hundi) নামৰ ব্যৱস্থাটোৱে কি সূচাইছিল?

উত্তৰ: 'হুণ্ডি' আছিল নগদ ধনৰ স্থানান্তৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু ব্যৱসায়িক লেনদেন সহজ কৰিবলৈ দেশীয় বেংকাৰ বা মহাজনসকলে ব্যৱহাৰ কৰা এক প্ৰকাৰৰ বিনিময় পত্ৰ (Credit Instrument)।

প্ৰশ্ন ৯: মোগল যুগত কৃষি উৎপাদনত ব্যৱহৃত হোৱা 'জিন্স-ই-কামিল' ধাৰণাটোৱে কি বুজাইছিল?

উত্তৰ: অধিক ৰাজহ উৎপাদনকাৰী আৰু লাভজনক বজাৰমুখী শস্য যেনে— কুঁহিয়াৰ, কপাহ আৰু নীল আদি শস্যক মোগল যুগত 'জিন্স-ই-কামিল' বা উৎকৃষ্ট শস্য বুলি কোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: কোনজন মোগল সম্ৰাটে নিজৰ শাসনকালত মুদ্ৰাৰ বিশুদ্ধতা আৰু মানদণ্ড আটাইতকৈ উন্নত পৰ্যায়লৈ নিছিল?

উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট আকবৰে এক সুসংহত মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰি সোণ, ৰূপ আৰু তামৰ মুদ্ৰাৰ ত্ৰিমাত্ৰিক ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মধ্যযুগত সাগৰীয় পাৰৰ বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত থকা পশ্চিম ভাৰতৰ হিন্দু আৰু জৈন ধৰ্মৰ এক প্ৰভাৱশালী ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীক কি বুলি জনা গৈছিল?

উত্তৰ: গুজৰাট আৰু তাৰ আশে-পাশে থকা উপকূলীয় অঞ্চলৰ বৃহৎ ব্যৱসায় পৰিচালনা কৰা এই আঢ্যৱন্ত শ্ৰেণীটোক 'বানিয়া' বা 'মহাজন' বুলি কোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১২: চুৰাট বন্দৰৰ উত্থানৰ মূল ভৌগোলিক কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: চুৰাট বন্দৰটো তাপ্তী নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে ই একেলগে মক্কাৰ তীৰ্থযাত্ৰী আৰু লোহিত সাগৰ তথা পাৰস্য উপসাগৰৰ বাণিজ্যিক জাহাজসমূহৰ বাবে মুখ্য দুৱাৰ আছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: মধ্যযুগীয় ভাৰতত আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্যৰ বাবে পৰিবহনৰ আটাইতকৈ সুলভ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক মাধ্যমটো কি আছিল?

উত্তৰ: বৃহৎ পৰিমাণৰ গধুৰ সামগ্ৰী কম খৰচত দেশৰ ভিতৰুৱা অঞ্চললৈ কঢ়িয়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা 'নদী পথ' বা জলপথ আছিল আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিবহন মাধ্যম।

প্ৰশ্ন ১৪: চুলতানী আৰু মোগল কালত ঘাইপথ বা বাণিজ্য পথৰ কাষত পথিক আৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ জিৰণিৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা গৃহবোৰক কি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: পৰিবহন আৰু বাণিজ্যৰ সুৰক্ষা তথা সুবিধাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এনে আশ্ৰয়স্থলীবোৰক 'চৰাই' (Sarais) বা ধৰ্মশালা বোলা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: মধ্যযুগীয় কৃষি পদ্ধতিত মাতিৰ উৰ্বৰতা ধৰি ৰাখিবলৈ খেতিয়কসকলে গ্ৰহণ কৰা এটা পৰম্পৰাগত উপায় কি আছিল?

উত্তৰ: মাতিৰ উৎপাদন ক্ষমতা অটুট ৰাখিবলৈ খেতিয়কসকলে একেডৰা মাটিতে ঋতু সলনি কৰি বিভিন্ন শস্যৰ খেতি কৰা 'শস্য আৱৰ্তন' (Crop Rotation) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

 চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় অৰ্থনীতিত কাগজ প্ৰযুক্তিৰ প্ৰৱৰ্তনে কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: ত্ৰয়োদশ শতিকাত ভাৰতত কাগজ নিৰ্মাণ প্ৰযুক্তিৰ প্ৰসাৰে ৰাজকীয় হিচাপ-নিকাচ ৰখা আৰু ধৰ্মীয় পুথি নকল কৰা কাৰ্য সহজ কৰি তুলিছিল। ইয়াৰ ফলত বাণিজ্যিক লেনদেনৰ লিখিত নথি সংৰক্ষণ আৰু চৰকাৰী প্ৰশাসন যোৰদাৰ হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: আলাউদ্দিন খিলজীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাত 'শ্বাহনা-ই-মণ্ডী'ৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: 'শ্বাহনা-ই-মণ্ডী' আছিল চুলতান আলাউদ্দিন খিলজীয়ে বজাৰ পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ নিযুক্তি দিয়া এজন উচ্চপদস্থ বিষয়া বা অধীক্ষক। তেওঁ বজাৰত সামগ্ৰীৰ যোগান নিয়মীয়া কৰা, চৰকাৰী মূল্য তালিকা বলবৎ কৰা আৰু ক'লা বজাৰ বন্ধ কৰাৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্য নেটৱৰ্কত 'কোৰোমণ্ডল উপকূল'ৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ভাৰতৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত কোৰোমণ্ডল অঞ্চলটো বস্ত্ৰ উৎপাদনৰ এক ডাঙৰ কেন্দ্ৰ আছিল। ইয়াৰ পৰাই দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ দেশসমূহ যেনে— মালাক্কা, সুমাত্ৰা আদিৰ সৈতে মচলা আৰু কাপোৰৰ এক লাভজনক সামুদ্ৰিক ব্যৱসায় পৰিচালিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: চুলতানী যুগত প্ৰচলিত 'জীতল' মুদ্ৰাৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: 'জীতল' আছিল চুলতানী আমলত বহুলভাৱে প্ৰচলিত তামৰ এবিধ ক্ষুদ্ৰ মুদ্ৰা। ই দৈনিক সৰু-সুৰা বজাৰৰ লেনদেনৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈছিল আৰু ইয়াৰ মূল্য ৰূপৰ 'টংকা' মুদ্ৰাতকৈ বহুত কম আছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মধ্যযুগত কৃষি ভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সৈতে ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ সম্পৰ্ক কেনে আছিল?

উত্তৰ: চুলতানী আৰু মোগল দুয়োটা শাসনকালতে ৰাষ্ট্ৰই ৰাজহ বৃদ্ধিৰ বাবে হাবি-বন কাটি নতুন কৃষি ভূমি সৃষ্টি কৰিবলৈ খেতিয়কক উৎসাহিত কৰিছিল। নতুনকৈ মাটি চহোৱা খেতিয়কক প্ৰথম কেইবছৰমানৰ বাবে টেক্স বা কৰ ৰেহাই (তাকাভি ঋণৰ জৰিয়তে) দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: মধ্যযুগীয় চহৰসমূহৰ উত্থানত 'বানিজ্যিক পথ' সমূহে কেনেদৰে সহায় কৰিছিল?

উত্তৰ: প্ৰধান আন্তঃৰাজ্যিক পথ আৰু নদী পথসমূহৰ সংযোগস্থলত ব্যৱসায়ী আৰু কাৰিকৰসকল একগোট হৈছিল। সামগ্ৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ এই স্থায়ী কেন্দ্ৰবোৰেই কালক্ৰমত একো একোখন সমৃদ্ধিশালী নগৰ বা বাণিজ্যিক চহৰলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: মোগল অৰ্থনীতিত 'ৰূপৰ টকা' বা 'ৰূপীয়া'ৰ (Rupiya) গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: শ্বেৰাশাহ সূৰীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত মোগলসকলে গ্ৰহণ কৰা ১৭৮ গ্ৰেইন ওজনৰ এই বিশুদ্ধ ৰূপৰ মুদ্ৰাটোৱে সমগ্ৰ দেশৰ বাণিজ্যত এক সুস্থিৰতা আনিছিল। ই আনকি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱসায়তো এক গ্ৰহণযোগ্য মাধ্যম আছিল।

প্ৰশ্ন ৮: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ সাগৰীয় বাণিজ্যত 'মালাবাৰ উপকূল'ৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: কেৰালাৰ মালাবাৰ উপকূল আছিল গোলমৰিচ আৰু অন্যান্য মূল্যৱান মচলা উৎপাদনৰ প্ৰধান স্থলী। এই উপকূলত থকা কালিকাটৰ দৰে বন্দৰে আৰৱ, পাৰস্য আৰু ইউৰোপীয় বণিকসকলক আকৰ্ষণ কৰি এক গোলকীয় বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: মধ্যযুগত লোহা আৰু ধাতু প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে কৃষিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল?

উত্তৰ: লোহাৰ উৎপাদন আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত খেতিয়কসকলে মজবুত লোৰ ফাল থকা নাঙল আৰু কুঠাৰ সাজিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ইয়াৰ ফলত কঠিন মাটি সহজে চহাব পৰা হৈছিল আৰু গভীৰ অৰণ্য পৰিষ্কাৰ কৰি কৃষি কাৰ্য দ্ৰুত কৰা সম্ভৱ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মোগল আমলত চহৰীয়া অৰ্থনীতিত 'কোতৱাল'ৰ (Kotwal) দুটা অৰ্থনৈতিক দায়িত্ব উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: কোতৱালজন চহৰৰ শান্তি-শৃংখলা ৰক্ষাৰ লগতে বজাৰত জোখ-মাখৰ সঁজুলিসমূহ সঠিক আছে নে নাই তাৰ তদাৰক কৰা আৰু চহৰলৈ অহা-যোৱা কৰা ব্যৱসায়ীসকলৰ পৰা স্থানীয় শুল্ক বা কৰ সংগ্ৰহৰ কাম নিৰীক্ষণ কৰাৰ দায়িত্বত আছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মধ্যযুগীয় অৰ্থনীতিত 'বানজাৰা' (Banjaras) সকল কোন আছিল আৰু তেওঁলোকৰ কাম কি আছিল?

উত্তৰ: বানজাৰাসকল আছিল যাযাবৰী শ্ৰেণীৰ এক অন্যতম বৃহৎ পৰিবহনকাৰী আৰু ব্যৱসায়ী গোট। তেওঁলোকে শ শ গৰুৰ গাড়ী আৰু বলধৰ পিঠিত শস্য, নিমখ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী বোজাই কৰি গাঁৱৰ পৰা চহৰৰ বজাৰলৈ আৰু সামৰিক অভিযানৰ সময়ত সৈন্যবাহিনীৰ বাবে খাদ্য কঢ়িয়াই লৈ গৈছিল।

প্ৰশ্ন ১২: সোপ্তদশ শতিকাত 'চুৰাট' বন্দৰ কেনেকৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বপ্ৰধান বাণিজ্য কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল?

উত্তৰ: চুৰাট বন্দৰে সমগ্ৰ উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতৰ উৎপাদন কেন্দ্ৰসমূহক সাগৰীয় পথৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। ইংৰাজ আৰু ওলন্দাজ (Dutch) ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ইয়াত নিজৰ কুঠি স্থাপন কৰাৰ ফলত ই মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণকাৰী গোলকীয় বন্দৰত পৰিণত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: মধ্যযুগীয় ভাৰতত 'আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্যৰ ধৰণ' কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰ: আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্য মূলতঃ দ্বিস্তৰীয় আছিল— প্ৰথমতে, গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা খাদ্যশস্য আৰু কেঁচামাল স্থানীয় বজাৰ বা 'মণ্ডী'লৈ অনা হৈছিল। দ্বিতীয়তে, চহৰত উৎপাদিত বিলাসী কাৰুশিল্প আৰু বস্ত্ৰ দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ বা বন্দৰসমূহলৈ পথ আৰু নদী সংযোগেৰে প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: মধ্যযুগীয় কালত ভাৰতীয় বস্ত্ৰ শিল্পত 'ৰং কৰা প্ৰযুক্তি'ৰ (Dyeing Technology) উন্নয়ন কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: এই যুগত উদ্ভিদ আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ পৰা প্ৰাকৃতিক ৰং প্ৰস্তুত কৰাৰ কৌশল আৰু ৰং স্থায়ী কৰিবলৈ 'মৰ্ডাণ্ট' (Mordant) বা ক্ষাৰকৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সুতাৰ কাপোৰৰ উজ্জ্বলতা আৰু স্থায়িত্ব বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত অপৰিসীম চাহিদা আছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: মধ্যযুগীয় নগৰীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াত ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰসমূহৰ অৱদান কি আছিল?

উত্তৰ: ডাঙৰ ডাঙৰ মন্দিৰ, দৰগাহ বা সূফী সন্তসকলৰ খানকাহসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি বহুতো চহৰ গঢ়ি উঠিছিল। এই স্থানসমূহলৈ অহা হাজাৰ হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰীৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ ব্যৱসায়ী, ফুল বিক্ৰেতা, কাৰিকৰ আৰু খাদ্য যোগানকাৰীসকল স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লৈছিল, যাৰ ফলত তীৰ্থনগৰীৰ সৃষ্টি হৈছিল (যেনে— আজমেৰ বা বাৰাণসী)।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ কৃষি উৎপাদন ব্যৱস্থাত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু ‘ৰহট’ বা পাৰ্চী চকৰিৰ (Persian Wheel) ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান চালিকা শক্তি আছিল কৃষি আৰু এই কৃষি কাৰ্যৰ সম্প্ৰসাৰণত কাৰিকৰী প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱনে এক বৈপ্লৱিক ভূমিকা পালন কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ আধুনিকীকৰণে শস্যৰ ধৰণ আৰু উৎপাদনৰ পৰিমাণ দুয়োটাকে সলনি কৰি দিছিল।

এই প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনৰ আটাইতকেই উৎকৃষ্ট উদাহৰণ আছিল ‘ৰহট’ বা পাৰ্চী চকৰিৰ প্ৰৱৰ্তন। ই আছিল মূলত এক গিয়াৰ বা দন্তযুক্ত চকৰিৰ সজ্জা, যাৰ সহায়ত বলধ বা উটৰ জৰিয়তে অতি গভীৰ কুঁৱাৰ পৰাও ধাৰাবাহিকভাৱে পানী তুলিব পৰা গৈছিল। বাবৰনামাত সম্ৰাট বাবৰে ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতাৰ বিষয়ে বিস্তাৰিত বৰ্ণনা দিছে। ৰহটৰ প্ৰসাৰৰ ফলত নিম্নলিখিত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল:

• শুকান অঞ্চলৰ কৃষি: পূৰ্বতে যিবোৰ অঞ্চলত কেৱল বৰষুণৰ অভাৱত খেতি কৰিব পৰা হোৱা নাছিল (যেনে— পঞ্জাৱ আৰু ৰাজস্থানৰ কিছু অংশ), সেইবোৰ শুকান অঞ্চলতো নিৰন্তৰ জলসিঞ্চন সম্ভৱ হৈ উঠিল।

• বহুশস্য উৎপাদন: ইয়াৰ সহায়ত খেতিয়কসকলে বৰ্ষা ঋতুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ বছৰত দুটা বা তিনিটা শস্য উৎপাদন (Multiple Cropping) কৰাৰ সুবিধা পালে।

• নগৰীয়া খাদ্য সুৰক্ষা: কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি হোৱাৰ লগে লগে সমসাময়িক নগৰীয়া কেন্দ্ৰসমূহলৈ খাদ্য শস্যৰ যোগান নিয়মীয়া হ’ল, যিয়ে মধ্যযুগীয় চহৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াকো তৰান্বিত কৰিলে।

সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, ৰহট বা পাৰ্চী চকৰি কেৱল এটা যান্ত্ৰিক সঁজুলিয়েই নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক গাঁথনি সলনি কৰা এক শক্তিশালী কাৰক।

প্ৰশ্ন ২: চুলতান আলাউদ্দিন খিলজীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণ নীতিৰ অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা।

উত্তৰ: দিল্লী চুলতানীৰ ইতিহাসত আলাউদ্দিন খিলজীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা আছিল এক অভূতপূৰ্ব আৰু অনন্য অৰ্থনৈতিক পৰীক্ষা। এজন দক্ষ প্ৰশাসক হিচাপে তেওঁ বুজি পাইছিল যে সাম্ৰাজ্য ৰক্ষা আৰু মংগোল আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ এখন বিশাল স্থায়ী সেনাবাহিনীৰ প্ৰয়োজন, কিন্তু কোষাগাৰত অতিৰিক্ত চাপ নোলোৱাকৈ তেওঁলোকক কম দৰমহা দি সন্তুষ্ট ৰাখিবলৈ হ’লে বজাৰৰ সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস কৰাটো অপৰিহাৰ্য।

খিলজীৰ এই বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য আৰু অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:

• সামগ্ৰীৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু মূল্য স্থিৰীকৰণ: তেওঁ বজাৰখনক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাইছিল— খাদ্যশস্যৰ বজাৰ (মণ্ডী), কাপোৰ আৰু বিলাসী সামগ্ৰীৰ বজাৰ (চৰাই-ই-আদল) আৰু ঘোঁৰা, দাস তথা পশুধনৰ বজাৰ। প্ৰতিটো বস্তুৰ মূল্য চৰকাৰীভাৱে স্থিৰ কৰি দিয়া হৈছিল।

• কঠোৰ প্ৰশাসনিক তদাৰক: বজাৰসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ‘শ্বাহনা-ই-মণ্ডী’ নামৰ বিষয়া নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। সুলভ মূল্যত খাদ্য যোগান ধৰিবলৈ চৰকাৰী ভঁৰাল (Granaries) নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ওজনক লৈ কৰা প্ৰৱঞ্চনা বা ক’লা বজাৰ কৰিলে কঠোৰ শাৰীৰিক শাস্তিৰ বিধান আছিল।

• গ্ৰাম্য ৰাজহৰ সৈতে সংযোগ: বজাৰত খাদ্যশস্যৰ নাটনি নহ’বলৈ চুলতানে দিল্লীৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলৰ পৰা ৰাজহ হিচাপে নগদ ধনৰ পৰিৱৰ্তে পোনপটীয়াকৈ শস্য সংগ্ৰহ কৰাৰ নিয়ম কৰিছিল।

যিহেতু এই ব্যৱস্থাটো কোনো অৰ্থনৈতিক সূত্ৰৰ ওপৰত নহয়, বৰঞ্চ সামৰিক শক্তিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল, সেয়েহে চুলতানৰ মৃত্যুৰ লগে লগে এই ব্যৱস্থা ভাগি পৰিছিল। তথাপিও সাময়িকভাৱে মূল্যবৃদ্ধিক শূন্য কৰি ৰাখিব পৰাটো খিলজীৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰশাসনৰ এক ডাঙৰ কৃতিত্ব আছিল।

প্ৰশ্ন ৩: মধ্যযুগীয় ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্য নেটৱৰ্কত (Indian Ocean Trade Network) ভাৰতীয় বন্দৰসমূহৰ স্থান আৰু গুৰুত্ব বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় গোলকীয় অৰ্থনীতিত ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্য নেটৱৰ্ক আছিল সৰ্ববৃহৎ সামুদ্ৰিক ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ। ই পূবে দক্ষিণ-পূব এচিয়া আৰু চীনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পশ্চিমে পাৰস্য উপসাগৰ, লোহিত সাগৰ আৰু আফ্ৰিকাৰ পূব উপকূললৈকে বিস্তৃত আছিল। এই সমগ্ৰ নেটৱৰ্কৰ ভৌগোলিক কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ভাৰতীয় উপদ্বীপ, যাৰ ফলত ইয়াৰ উপকূলীয় বন্দৰসমূহে এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংগমস্থল (Entrepot) হিচাপে কাম কৰিছিল।

ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্যত ভাৰতীয় বন্দৰসমূহৰ গুৰুত্বক মূলতঃ দুটা উপকূলৰ আধাৰত বুজিব পাৰি:

• পশ্চিম উপকূলৰ বন্দৰসমূহ (কেম্বে আৰু চুৰাট): গুজৰাটৰ কেম্বে (খাম্বাত) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত চুৰাট বন্দৰে পশ্চিম এচিয়া আৰু ইউৰোপৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছিল। ভাৰতীয় উৎপাদিত কপাহী কাপোৰ, নীল আৰু মচলা এই বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তে হৰমুজ আৰু এডেনলৈ পঠোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতলৈ সোণ, ৰূপ আৰু উন্নত জাতৰ আৰবী ঘোঁৰা আমদানি কৰা হৈছিল।

• পূব আৰু দক্ষিণ উপকূলৰ বন্দৰসমূহ (কোৰোমণ্ডল আৰু কালিকাট): মালাবাৰ উপকূলৰ কালিকাট আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ বন্দৰসমূহে চীন আৰু মালাক্কাৰ দৰে মচলা দ্বীপপুঞ্জৰ সৈতে থকা বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। কোৰোমণ্ডলৰ কাপোৰৰ বিনিময়ত দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ পৰা সুগন্ধি মচলা আৰু চীনৰ চেনি ও পশম আমদানি কৰা হৈছিল।

ভাৰতীয় বন্দৰসমূহ কেৱল সামগ্ৰী আদান-প্ৰদানৰ স্থলিয়েই নাছিল, বৰঞ্চ ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন দেশৰ বণিক (যেনে— আৰৱী, পাৰ্চী, চীনা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ইউৰোপীয়) সকলৰ আগমন ঘটিছিল। ইয়াৰ ফলত এক বহু-সাংস্কৃতিক সমাজৰ সৃষ্টি হৈছিল আৰু ভাৰতীয় ঘৰুৱা উৎপাদন ব্যৱস্থা গোলকীয় বজাৰৰ চাহিদানুসাৰে পৰিচালিত হ’বলৈ বাধ্য হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: চুলতানী আৰু মোগল কালত মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: এখন সুস্থিৰ সাম্ৰাজ্য আৰু গতিশীল বাণিজ্য ব্যৱস্থা পৰিচালনাৰ বাবে এটা নিৰ্ভৰযোগ্য মুদ্ৰা ব্যৱস্থা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। মধ্যযুগীয় ভাৰতত চুলতানী আৰু মোগল শাসকসকলে মুদ্ৰাৰ মানদণ্ড, ওজন আৰু ধাতুৰ বিশুদ্ধতাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দি অৰ্থনীতিক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।

এই দীঘলীয়া সময়ছোৱাত মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশ তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:

• চুলতানী যুগৰ মুদ্ৰা নীতি: চুলতান ইলতুৎমিছে প্ৰথমবাৰৰ বাবে এক সুসংহত আৰবী আৰ্হিৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। তেওঁ ৰূপৰ ‘টংকা’ (Tanka) আৰু তামৰ ‘জীতল’ (Jital) মুদ্ৰাৰ সূচনা কৰে। এই ব্যৱস্থাই বজাৰৰ লেনদেনক এক নিৰ্দিষ্ট মানদণ্ড প্ৰদান কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত মহম্মদ বিন তোগলকে ‘টোকেন মুদ্ৰা’ (Token Currency) বা প্ৰতীকী মুদ্ৰাৰ এক ব্যতিক্ৰমী পৰীক্ষা কৰিছিল, যদিও জাল মুদ্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে ই ব্যৰ্থ হৈছিল।

• মোগল যুগৰ ত্ৰিমাত্ৰিক মুদ্ৰা ব্যৱস্থা: মোগল অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থা আছিল অত্যন্ত উন্নত। শ্বেৰশ্বাহ সূৰীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা ১৭৮ গ্ৰেইনৰ বিশুদ্ধ ৰূপৰ ‘ৰুপীয়া’ (Rupiya) মুদ্ৰাক সম্ৰাট আকবৰে অধিক শক্তিশালী কৰে। মোগল কালত সোণৰ ‘মোহৰ’, ৰূপৰ ‘ৰুপীয়া’ আৰু তামৰ ‘দাম’ (Dam) নামৰ ত্ৰিমাত্ৰিক ধাতুৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থা প্ৰচলিত আছিল। মোগল মুদ্ৰা ইমানেই বিশুদ্ধ আছিল যে ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰতো স্বীকৃতি পাইছিল।

অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ এই স্থিৰতাই দেশৰ আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশীক বাণিজ্য সহজ কৰি তুলিছিল। ৰাষ্ট্ৰই কৰ বা ভূমি ৰাজহ ধনেৰে (নগদ পইচাৰে) সংগ্ৰহ কৰা আৰম্ভ কৰাৰ ফলত গাঁৱৰ খেতিয়কসকলে নিজৰ শস্য চহৰৰ বজাৰত বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল, যিয়ে গ্ৰাম্য আৰু চহৰীয়া অৰ্থনীতিক এক সুদৃঢ় বান্ধোনেৰে সংযোগ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: সপ্তদশ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত ‘চুৰাট’ বন্দৰৰ উত্থান আৰু ইয়াৰ বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।

উত্তৰ: সপ্তদশ শতিকাটো আছিল মোগল অৰ্থনীতিৰ চৰম বিকাশৰ সময় আৰু এই সময়ছোৱাত আটাইতকেই উল্লেখনীয় অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনটো আছিল পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত ‘চুৰাট’ (Surat) বন্দৰৰ অভূতপূৰ্ব উত্থান। গুজৰাটৰ তাপ্তী নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এই চহৰখনে পূৰ্বৰ কেম্বে বন্দৰক পিছ পেলাই মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আটাইতকৈ প্ৰধান সামুদ্ৰিক দুৱাৰমুখ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

চুৰাট বন্দৰৰ বাণিজ্যিক গুৰুত্বক নিম্নলিখিত দিশসমূহৰ পৰা বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• ‘মক্কাৰ দুৱাৰ’ (Bab-al-Makka): চুৰাট কেৱল ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰই নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল হাজাৰ হাজাৰ ইছলামধৰ্মী তীৰ্থযাত্ৰীৰ বাবে মক্কালৈ যোৱাৰ প্ৰধান সাগৰীয় পথ। ইয়াৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰই এই বন্দৰটোক বিশেষ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছিল।

• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ: চুৰাটৰ পৰাই লোহিত সাগৰ, পাৰস্য উপসাগৰ আৰু সমগ্ৰ পশ্চিম এচিয়ালৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সুতিৰ কাপোৰ, মচলা আৰু নীল ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। সপ্তদশ শতিকাত ইংৰাজ, ওলন্দাজ (Dutch) আৰু ফৰাচী ব্যৱসায়ীসকলে চুৰাটতে নিজৰ প্ৰথমটো বাণিজ্যিক ঘাটি বা কুঠি স্থাপন কৰিবলৈ প্ৰতিযোগিতাত অৱতীৰ্ণ হৈছিল।

• আৰ্থিক আৰু বেংকিং ব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰ: চুৰাটত এক শক্তিশালী দেশীয় বেংকিং ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ প্ৰভাৱশালী মহাজন বা ‘শ্ৰেষ্ঠী’ সকলে (যেনে— বীৰজী বোহৰা) কোটি কোটি টকাৰ ব্যৱসায় নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ পৰা জাৰি কৰা ‘হুণ্ডি’ বা বিনিময় পত্ৰ কায়ৰো বা অন্তিম পৰ্যায়ৰ পশ্চিমীয়া বজাৰ পৰ্যন্ত গ্ৰহণযোগ্য আছিল।

সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, সপ্তদশ শতিকাৰ চুৰাট আছিল মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধিৰ দাপোণস্বৰূপ। ই আছিল এনে এখন বিশ্বজনীন চহৰ য’ত গোলকীয় ধনৰ প্ৰৱাহ আৰু ভাৰতীয় কাৰিকৰী শ্ৰমৰ এক অপূৰ্ব মিলন ঘটিছিল।