অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: দিল্লী চুলতানী প্ৰশাসনত সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক সেৱাৰ বাবদ আবণ্টন দিয়া মাটিৰ খণ্ডক কি বুলি জনা গৈছিল? 

উত্তৰ: দিল্লী চুলতানী যুগত এইদৰে কৰ সংগ্ৰহ আৰু প্ৰশাসন চলোৱাৰ উদ্দেশ্যে সামৰিক বিষয়াসকলক আৱণ্টন কৰা নিৰ্দিষ্ট ভূ-খণ্ডক 'ইকতা' (Iqta) বোলা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: 'ইকতাদাৰী' ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৰাজহ সংগ্ৰহৰ দায়িত্বত থকা প্ৰধান বিষয়াগৰাকীক কি উপাধিৰে নামকৰণ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: ইকতা এটাৰ সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক দায়িত্বত থকা মুৰব্বীজনক সাধাৰণতে 'মুক্তী' (Muqti) বা 'ৱালী' (Wali) বুলি জনা গৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: চুলতান ইলতুৎমিছৰ শাসনকালত চুলতানী ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ পোনপটীয়া নিয়ন্ত্ৰণত থকা ভূমিভাগক কি বুলি কোৱা হৈছিল? 

উত্তৰ: চুলতানৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণাধীন আৰু যাৰ পৰা পোৱা ৰাজহ পোনপটীয়াকৈ ৰাজকোষত জমা হৈছিল, তেনে ভূমিক 'খালিসা' (Khalisa) ভূমি বোলা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ধৰ্মীয় পণ্ডিত, আধ্যাত্মিক গুৰু বা শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানক সম্পূৰ্ণ কৰ-মুক্ত হিচাপে প্ৰদান কৰা ভূমিদানক মধ্যযুগত কি নামেৰে জনা গৈছিল? 

উত্তৰ: এইধৰণৰ ৰাজহ-মুক্ত ধৰ্মীয় ভূমিদানক 'ইনাম' (Inam) বা 'ইদ্ৰাৰাত' (Idrarat) বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ১৩-১৬ শতিকাৰ ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডলৈ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনি দিয়া জলসিঞ্চনৰ যান্ত্ৰিক সঁজুলি 'পাৰ্চী চকা'ক (Persian Wheel) সমকালীন ইতিহাসত কি বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ঐতিহাসিক উৎসসমূহত এই জলসিঞ্চন প্ৰযুক্তিক 'ৰহট' (Araghatta / Rahat) বুলি নামকৰণ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৬: মধ্যযুগীয় ভাৰতত থলুৱাভাৱে কপাহী সূতা উৎপাদন খৰতকীয়া কৰিবলৈ চীনদেশৰ পৰা আমদানি হোৱা কোনটো প্ৰযুক্তিয়ে সৰ্বাধিক সহায় কৰিছিল? 

উত্তৰ: চতুৰ্দশ শতিকাৰ আশে-পাশে ভাৰতত প্ৰৱৰ্তন হোৱা সূতা কটা যঁতৰ বা 'চৰখা'ই (Spinning Wheel) এই ক্ষেত্ৰত মূল ভূমিকা লৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: দিল্লী চুলতানী শাসনৰ সময়ছোৱাত অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰাকৰণ (Monetization) প্ৰক্ৰিয়াক তৰান্বিত কৰিবলৈ চুলতান ইলতুৎমিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা ৰূপৰ মুদ্ৰাটোৰ নাম কি আছিল? 

উত্তৰ: চুলতান ইলতুৎমিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা সেই বিখ্যাত আৰু মানক ৰূপৰ মুদ্ৰাটোৰ নাম আছিল 'টংকা' (Tanka)।

প্ৰশ্ন ৮: টংকাৰ সমান্তৰালভাৱে দৈনিক সৰু-সুৰা কিনা-বেচাৰ সুবিধাৰ বাবে চুলতানী যুগত ব্যৱহৃত হোৱা তামৰ মুদ্ৰাটোক কি বোলা হৈছিল? 

উত্তৰ: চুলতানী আমোলত বহুলভাৱে প্ৰচলিত তামৰ ক্ষুদ্ৰ মুদ্ৰাটোক 'জীতল' (Jital) বুলি জনা গৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: চুলতান আলাউদ্দিন খিলজীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ নীতিৰ অধীনত সমগ্ৰ শস্য বজাৰখন তদাৰক কৰাৰ দায়িত্বত থকা সৰ্বোচ্চ বিষয়াগৰাকীৰ পদবী কি আছিল? 

উত্তৰ: বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৰ সেই সৰ্বোচ্চ নিয়ন্ত্ৰক বা অধীক্ষকগৰাকীক 'শ্বাহনা-ই-মণ্ডী' (Shahna-i-Mandi) বুলি কোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মধ্যযুগত বজাৰৰ চোৰাংচোৱা বা চুলতানৰ ওচৰলৈ গোপন বজাৰৰ খবৰ সৰবৰাহ কৰা বিষয়া কৰ্মচাৰীক কি নামেৰে মাতিছিল? 

উত্তৰ: আলাউদ্দিন খিলজীৰ শাসনকালত বজাৰৰ গুপুত খবৰ যোগান ধৰা এনে চোৰাংচোৱাক 'বৰীড' (Barid) আৰু 'মুন্হিয়ান' (Munhiyan) বোলা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: ত্ৰয়োদশ-চতুৰ্দশ শতিকাত ভাৰতৰ স্থলপথৰ বাণিজ্যৰ জৰিয়তে মধ্য এচিয়া আৰু খোৰাছানৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্যিক চহৰখন কোনখন আছিল? 

উত্তৰ: সেই সময়ত উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ স্থলপথৰ বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ আছিল 'মুলতান' (Multan)।

প্ৰশ্ন ১২: চুলতানী যুগত সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ বাবে ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত আটাইতকৈ ব্যস্ত আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ বন্দৰ চহৰখন কি আছিল? 

উত্তৰ: ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্যৰ অন্যতম প্ৰাণকেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠা গুজৰাটৰ সেই বিখ্যাত বন্দৰখন আছিল 'কাম্বো' বা 'খাম্বাট' (Cambay / Khambhat)।

প্ৰশ্ন ১৩: মধ্যযুগীয় ভাৰতত স্থলপথেৰে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ বৃহৎ পৰিমাণৰ খাদ্যশস্য আৰু মালবস্তু কঢ়িয়াই নিয়া যাযাবৰী ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীটোক কি নামেৰে জনা গৈছিল? 

উত্তৰ: সমকালীন সমাজত তেওঁলোকক 'বঞ্জাৰা' (Banjaras) বুলি নামকৰণ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: চুলতানী অৰ্থনীতিত কাৰিকৰী উদ্যোগ বা ৰাজকীয় উৎপাদন কেন্দ্ৰসমূহক, য’ত চুলতান আৰু অভিজাত বৰ্গৰ বাবে বিলাসী সামগ্ৰী তৈয়াৰ হৈছিল, কি বুলি কোৱা হৈছিল? 

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ তত্ত্বাৱধানত থকা এনে ৰাজকীয় কাৰখানাক 'কাৰখানা' (Karkhanas) বুলি কোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: চুলতান ফিৰোজ শাহ তুঘলকৰ সময়ত খন্দা হোৱা আটাইতকৈ দীঘল আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ পানী নলা বা খালটোৱে কোনটো নদীৰ পানী যমুনা নদীলৈ বোৱাই আনিছিল? 

উত্তৰ: সেই বিখ্যাত ঐতিহাসিক সুঁতিটো আছিল 'উলুগ খানী' (Ulughkhani) খাল, যিয়ে সতলুজ নদীৰ পানী যমুনা নদীৰ সৈতে সংযোগ কৰি কৃষিখণ্ডত জোৱাৰ আনিছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: দিল্লী চুলতানী প্ৰশাসনত 'ইকতা' ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তনৰ অন্তৰালত থকা দুটা মুখ্য উদ্দেশ্য কি আছিল? 

উত্তৰ: ইকতা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তনৰ দুটা মূল উদ্দেশ্য আছিল: 

(ক) দূৰৈৰ প্ৰান্তসমূহৰ পৰা ফলপ্ৰসূভাৱে মাটিৰ কৰ বা ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰা। 

(খ) কেন্দ্ৰীয় কোষাগাৰৰ পৰা নগদ ধন নিদিয়াকৈ একো একোটা বিশাল সামৰিক বাহিনীক ভৰণ-পোষণ দিয়া আৰু অঞ্চলটোত শান্তি-শৃংখলা ৰক্ষা কৰা।

প্ৰশ্ন ২: 'খালিসা' ভূমি আৰু 'ইনাম' ভূমিৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্য দুটা স্পষ্ট কৰা। 

উত্তৰ: মূল পাৰ্থক্য দুটা হ’ল: 

(ক) খালিসা ভূমিৰ পৰা পোৱা ৰাজহ পোনপটীয়াকৈ ৰাজকীয় কোষাগাৰলৈ গৈছিল, কিন্তু ইনাম ভূমিৰ ৰাজহ কোনো ধৰ্মীয় বা বিদগ্ধ ব্যক্তিক পুৰস্কাৰস্বৰূপে এৰি দিয়া হৈছিল। 

(খ) খালিসা ভূমিৰ ওপৰত চুলতানৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণ আছিল, আনহাতে ইনাম ভূমি আছিল বংশানুক্ৰমিক আৰু সম্পূৰ্ণ কৰ-মুক্ত।

প্ৰশ্ন ৩: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ কৃষিকাৰ্যত 'পাৰ্চী চকা' বা 'ৰহট'ৰ ব্যৱহাৰে কেনেদৰে উৎপাদন বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল? 

উত্তৰ: 'পাৰ্চী চকা' আছিল গৰু বা ম’হৰ সহায়ত ঘূৰোৱা এটা বিশেষ যান্ত্ৰিক চকা যিয়ে দ কুঁৱাৰ পৰা সহজে বহুত পানী তুলিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বতে শুকান হৈ থকা ওখ বা দূৰৱৰ্তী পথাৰসমূহতো নিয়মীয়াকৈ জলসিঞ্চন কৰা সম্ভৱ হৈছিল আৰু কৃষি উৎপাদন বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছিল।

প্ৰশ্ন ৪: চুলতানী যুগত কাগজ প্ৰযুক্তিৰ (Paper Technology) আগমন আৰু ইয়াৰ প্ৰসাৰে অৰ্থনৈতিক খণ্ডত কিদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল? 

উত্তৰ: ত্ৰয়োদশ শতিকাত ইছলামীয় জগতৰ পৰা ভাৰতৈ অহা কাগজ তৈয়াৰ কৰাৰ প্ৰযুক্তিয়ে অৰ্থনীতিত দুটা ডাঙৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল: 

(ক) ইয়াৰ ফলত ব্যৱসায়ীসকলৰ বাবে বিতং জমা-খৰচৰ হিচাপ আৰু খাতা (Ledgers) ৰখাটো সহজ হৈ পৰিছিল। 

(খ) কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ বাবে দূৰ-দূৰণিলৈ চৰকাৰী ফৰমান আৰু ৰাজহৰ দস্তাবেজ প্ৰেৰণ কৰাটো সুবিধাজনক হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ঐতিহাসিক জিয়াউদ্দীন বৰণীৰ মতে চুলতান আলাউদ্দিন খিলজীয়ে বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা কিয় বলবৎ কৰিছিল? 

উত্তৰ: বৰণীৰ মতে ইয়াৰ মূল কাৰণ দুটা আছিল: (ক) মংগোল আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ চুলতানক এক বিশাল স্থায়ী সেনাবাহিনীৰ প্ৰয়োজন আছিল, যিসকলক কম দৰমহাতে জীয়াই ৰাখিবলৈ নিত্য ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস কৰাটো জৰুৰী আছিল। (খ) বজাৰত কৃত্ৰিম নাটনি সৃষ্টি কৰা মজুতদাৰী আৰু ক’লা বজাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰা।

প্ৰশ্ন ৬: আলাউদ্দিন খিলজীৰ শাসনকালত দিল্লীত গঢ়ি উঠা দুখন সুকীয়া আৰু বিশেষ বজাৰৰ নাম আৰু সেইবোৰত কি বিক্ৰী হৈছিল উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: সেই বজাৰ দুখন আছিল: 

(ক) 'মণ্ডী': য’ত কেৱল বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ খাদ্যশস্য যেনে ঘেঁহু, চাউল আদি নিয়ন্ত্ৰিত মূল্যত বিক্ৰী কৰা হৈছিল। 

(খ) 'সৰাই-ই-আদল': এইখন আছিল এক বিশেষ কাপোৰৰ বজাৰ, য’ত থলুৱা আৰু বিদেশী দামী কাপোৰ, চেনী, ঘিউ আৰু শুকান ফল বিক্ৰী কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: ১৩ শতিকাৰ পৰা ১৬ শতিকাৰ ভিতৰত ভাৰতত অৰ্থনীতিৰ 'মুদ্ৰাকৰণ' (Monetization) বুলিলে কি বুজা যায়? 

উত্তৰ: চুলতানী আমোলত পূৰ্বৰ বিনিময় প্ৰথা (Barter system) বা কড়িৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰি তাৰ ঠাইত সোণ, ৰূপ আৰু তামৰ মানক মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে বস্তু ক্ৰয়-বিক্ৰয় আৰু কৰ পৰিশোধ কৰাৰ যি সৰ্বাত্মক প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হৈছিল, তাকেই বুৰঞ্জীত অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰাকৰণ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: মধ্যযুগীয় চহৰসমূহৰ বিকাশত অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহে কেনেদৰে অৰিহণা যোগাইছিল? 

উত্তৰ: প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হোৱাৰ উপৰিও নতুন চহৰসমূহ গঢ়ি উঠিছিল উৎপাদন আৰু বাণিজ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি। ইকতা ব্যৱস্থাৰ বাবে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ ৰাজহ চহৰলৈ আহিছিল আৰু চহৰত কাৰিকৰ, শিপিনী আৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ এক বৃহৎ বজাৰ সৃষ্টি হৈছিল, যিয়ে নগৰীকৰণ তৰান্বিত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: চুলতানী আমোলত ভাৰতৰ 'স্থলপথৰ বাণিজ্য' কোন দুটা মূল গিৰিপথৰ মাজেৰে চলিছিল আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে কোনবোৰ অঞ্চল সংলগ্ন হৈছিল? 

উত্তৰ: এই বাণিজ্য মূলতঃ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তৰ 'খাইবাৰ' (Khyber) আৰু 'বোলান' (Bolan) গিৰিপথৰ মাজেৰে চলিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা ভাৰতবৰ্ষৰ বাণিজ্যিক বজাৰসমূহ মধ্য এচিয়া, পাৰস্য (ইৰাণ) আৰু ৰাছিয়াৰ কাস্পিয়ান হ্ৰদৰ পাৰলৈকে সংযোজিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্যৰ (Indian Ocean Trade) পূব উপকূলৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰখন কি আছিল আৰু ইয়াৰ ব্যৱসায়িক তাৎপৰ্য কি আছিল? 

উত্তৰ: পূব উপকূলৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰখন আছিল বংগৰ 'সোণাৰগাঁও' (Sonargaon)। এই বন্দৰৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পূব এচিয়া (যেনে মালাক্কা, সুমাত্ৰা) আৰু চীন দেশৰ সৈতে সুতা, চাউল আৰু মছলাৰ এক বিশাল সামুদ্ৰিক ব্যৱসায় পৰিচালিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় ব্যৱসায়িক সমাজত 'কোঁৱৰ' (Karwans) বা কাফেলাৰ (Caravans) ভূমিকা কি আছিল? 

উত্তৰ: সুদূৰ স্থলপথত ডকাইত বা শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ পৰা বাচিবলৈ ব্যৱসায়ীসকলে কেতিয়াও অকলে যাত্ৰা কৰা নাছিল। তেওঁলোকে সশস্ত্ৰ সুৰক্ষাকৰ্মীৰ সৈতে এশ-এশ উট বা বলদৰ গাড়ী লৈ একোটা ডাঙৰ দল বা 'কাফেলা' গঠন কৰি ফুৰিছিল, যিয়ে আন্তঃআঞ্চলিক বাণিজ্য সুৰক্ষিত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: চুলতানী যুগত নিৰ্মিত হোৱা 'চৰাই' বা সৰাইখানা (Sarais) সমূহৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব কি আছিল? 

উত্তৰ: ঘাইপথসমূহৰ কাষত নিৰ্মাণ কৰা এই সৰাইখানাসমূহে অৰ্থনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল: (ক) ইয়াৰ ফলত দুৰৱৰ্তী অঞ্চলৰ ব্যৱসায়ী আৰু তেওঁলোকৰ পশুধনসমূহে নিৰাপদ আশ্ৰয় পাইছিল। (খ) চৰকাৰী ডাক ব্যৱস্থা (Postal system) সজীৱ কৰি ৰাখিবলৈ এইবোৰত ঘোঁৰা সলনি কৰাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: মধ্যযুগীয় অৰ্থনীতিত 'হু Boat / হুন্ডি' (Hundi) নামৰ ব্যৱসায়িক পত্ৰখনে কেনেকৈ কাম কৰিছিল? 

উত্তৰ: 'হুন্ডি' আছিল বৰ্তমানৰ বেংকৰ চেক বা ক্ৰেডিট নোটৰ দৰে এক বিনিময় পত্ৰ। এজন ব্যৱসায়ীয়ে কোনো এখন চহৰৰ মহাজনৰ ওচৰত ধন জমা দি হুন্ডি এখন লৈ অন্য চহৰলৈ গৈ তাত থকা সহযোগী মহাজনক সেই পত্ৰখন দেখুৱাই নগদ ধন তুলিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত দীঘলীয়া পথত নগদ ধন কঢ়িয়াই নিয়াৰ বিপদাশংকা কমি গৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: চুলতানী ৰাজহ ব্যৱস্থাত 'খাৰাজ' (Kharaj) আৰু 'জাকাত' (Zakat) কৰৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য কি আছিল? 

উত্তৰ: পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল: 

(ক) 'খাৰাজ' আছিল মূলতঃ অনা-মুছলিম কৃষকসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰা ভূমি কৰ, যিটো উৎপাদিত শস্যৰ এক-তৃতীয়াংশৰ পৰা আধা অংশলৈকে হ’ব পাৰিছিল। 

(খ) 'জাকাত' আছিল মুছলিম ধৰ্মালম্বী চহকী লোকসকলে নিজৰ সম্পত্তিৰ ওপৰত স্বেচ্ছাই আগবঢ়োৱা এক ধৰ্মীয় কৰ (সাধাৰণতে ২.৫ শতাংশ), যাৰ ধন দৰিদ্ৰ কল্যাণত খৰচ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত দাস বা গোলামসকলক (Slaves) কেনেকৈ এক অৰ্থনৈতিক সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: চুলতানী আমোলত দাসসকল কেৱল ঘৰুৱা কামতে আৱদ্ধ নাছিল। তেওঁলোকক ৰাজকীয় 'কাৰখানা' বা উদ্যোগসমূহত দক্ষ কাৰিকৰ হিচাপে প্ৰশিক্ষণ দি উৎপাদন কাৰ্যত লগোৱা হৈছিল আৰু বৃহৎ নিৰ্মাণ কাৰ্য (যেনে দুৰ্গ, মছজিদ, খন্দা খাল) আদিত সস্তীয়া শ্ৰমিক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: দিল্লী চুলতানী আমোলত প্ৰৱৰ্তিত 'ইকতা' (Iqta) ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা আৰু এই ব্যৱস্থাই কেনেকৈ সাম্ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰীকৰণত সহায় কৰিছিল?

উত্তৰ: দিল্লী চুলতানী প্ৰশাসন তথা অৰ্থনীতিৰ এক অন্যতম মূল স্তম্ভ আছিল 'ইকতা ব্যৱস্থা' (Iqta System)। চুলতান চামচুদ্দিন ইলতুৎমিছৰ হাতত সুসংগঠিত ৰূপ পোৱা এই ব্যৱস্থাটো আছিল মূলত এক ৰাজহ আবণ্টন পদ্ধতি। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য আৰু প্ৰভাৱসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• অ-বংশানুক্ৰমিক স্বত্ব: ইকতা ব্যৱস্থাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল যে এই মাটিৰ ওপৰত সংগ্ৰাহক বা 'মুক্তী' (Muqti) সকলৰ কোনো স্থায়ী বা বংশানুক্ৰমিক মালিকীস্বত্ব নাছিল। চুলতানে ইচ্ছা কৰিলে যিকোনো সময়তে এজন মুক্তীক এটা অঞ্চলৰ পৰা আন এটা অঞ্চললৈ বদলি কৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰান্তীয় অঞ্চলত স্থানীয় সামন্ত প্ৰভুৰ সৃষ্টি হোৱাৰ সম্ভাৱনা নাইকিয়া হৈছিল।

• সামৰিক আৰু বিত্তীয় দায়িত্ব: ইকতাদাৰ বা মুক্তীসকলৰ দুটা প্ৰধান দায়িত্ব আছিল— নিজৰ ইকতাৰ পৰা মাটিৰ কৰ (ৰাজহ) সংগ্ৰহ কৰা আৰু সেই ধনেৰে চুলতানৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক অশ্বাৰোহী বাহিনী ভৰণ-পোষণ দিয়া। কৰ সংগ্ৰহৰ পাছত সৈন্যৰ খৰচ আৰু নিজৰ দৰমহা কাটি ৰৈ যোৱা অতিৰিক্ত ধনখিনিক 'ফৱাজিল' (Fawazil) বুলি কোৱা হৈছিল, যাৰ সম্পূৰ্ণ অংশ কেন্দ্ৰীয় ৰাজকোষত জমা কৰিব লাগিছিল।

• কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সাম্ৰাজ্যৰ স্থিৰতা: এই ব্যৱস্থাই দিল্লীৰ কেন্দ্ৰীয় শক্তিক সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত খোপনি পুতিবলৈ সৰ্বাধিক সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে চুলতানে একোটা বিশাল স্থায়ী সেনাবাহিনীক পোনপটীয়াকৈ নগদ ধন নিদিয়াকৈ কেৱল ভূমি ৰাজহৰ জৰিয়তে পৰিচালনা কৰিব পাৰিছিল। লগতে, দূৰৈৰ প্ৰদেশসমূহক দিল্লীৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ পোনপটীয়া ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৃত্তলৈ আনিবলৈ ইকতা ব্যৱস্থাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সেতু হিচাপে কাম কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: ১৩ শতিকাৰ পৰা ১৬ শতিকাৰ মাজভাগলৈ ভাৰতীয় কৃষিখণ্ডত হোৱা প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনসমূহে উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ চুলতানী আমোলটো কেৱল ৰাজনৈতিক উত্থান-পতনৰ বাবেই নহয়, বৰঞ্চ কৃষিখণ্ডত হোৱা কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱন আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ বাবেও স্মৰণীয়। এই সময়ছোৱাত হোৱা মূল প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ আছিল এনেধৰণৰ:

• জলসিঞ্চনত 'ৰহট' বা পাৰ্চী চকাৰ প্ৰয়োগ: এই যুগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কৃষি বৈপ্লৱিক কাৰক আছিল 'পাৰ্চী চকা' (Persian Wheel / Araghatta) বা ৰহটৰ বহুল প্ৰয়োগ। গৰু বা ম’হৰ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি ঘূৰোৱা এই যান্ত্ৰিক চকাটোৰ সহায়ত দ কুঁৱাৰ পৰা কম সময়তে বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী তুলিব পৰা গৈছিল। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বতে শুকান হৈ থকা ওখ ভূমিখণ্ডসমূহতো নিয়মীয়া জলসিঞ্চন সম্ভৱ হৈ উঠিল।

• খাল বা কৃত্ৰিম সুঁতিৰ নিৰ্মাণ: চুলতান গিয়াসুদ্দিন তুঘলক আৰু বিশেষকৈ ফিৰোজ শাহ তুঘলকৰ উদ্যোগত পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানা অঞ্চলত কেইবাটাও বিশাল জলসিঞ্চন খাল খন্দা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পাইছিল আৰু কৃষি উৎপাদনৰ এক স্থায়ী ভেটি গঢ়ি উঠিছিল।

• উৎপাদনৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ: এই নতুন জলসিঞ্চন প্ৰযুক্তিৰ ফলস্বৰূপে ভাৰতীয় খেতিয়কসকলে বছৰত দুটাকৈ (ৰবি আৰু খৰিফ) প্ৰধান শস্য উৎপাদন কৰাৰ সুযোগ পাইছিল। ঘেঁহু, চাউল আৰু কুঁহিয়াৰৰ দৰে অধিক পানীৰ প্ৰয়োজন হোৱা শস্যৰ খেতি বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছিল। একেদৰে কপাহ আৰু নীল (Indigo) ৰ দৰে বাণিজ্যিক শস্যৰ উৎপাদন বাঢ়ি যোৱাৰ বাবে ই সমকালীন বস্ত্ৰ শিল্পৰ বিকাশৰ পথো প্ৰশস্ত কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: চুলতান আলাউদ্দিন খিলজীৰ 'বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ নীতি'ৰ (Market Control Policy) মূল উদ্দেশ্য আৰু অৰ্থনৈতিক ফলাফলসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক ইতিহাসত চুলতান আলাউদ্দিন খিলজীৰ বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ বা মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ নীতি এক অনন্য তথা ব্যতিক্ৰমী পদক্ষেপ আছিল। সমকালীন বুৰঞ্জীবিদ জিয়াউদ্দীন বৰণীৰ বিৱৰণীৰ আধাৰত এই নীতিৰ এক চমু বিশ্লেষণ তলত দাঙি ধৰা হ’ল:

• নীতিটোৰ মূল উদ্দেশ্য: আলাউদ্দিন খিলজীৰ এই কঠোৰ অৰ্থনৈতিক নীতিৰ মূলতে কোনো জনকল্যাণমূলক ভাৱনা নাছিল, ই আছিল সম্পূৰ্ণ সামৰিক প্ৰয়োজনভিত্তিক। সেই সময়ত তীব্ৰতৰ হৈ অহা মংগোল আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ চুলতানক এক বিশাল স্থায়ী সেনাবাহিনীৰ প্ৰয়োজন আছিল। কিন্তু কেন্দ্ৰীয় কোষাগাৰৰ ওপৰত অতিৰিক্ত চাপ নোলোৱাকৈ সৈন্যসকলক কম দৰমহাতে জীয়াই ৰাখিবলৈ হ’লে দিল্লীৰ বজাৰত নিত্য ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস আৰু স্থিৰ কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী আছিল।

• বজাৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু কঠোৰ নিয়ম: চুলতানে দিল্লীত তিনিখন সুকীয়া বজাৰ স্থাপন কৰিছিল— খাদ্যশস্যৰ বাবে 'মণ্ডী', কাপোৰ আৰু বিলাসী সামগ্ৰীৰ বাবে 'সৰাই-ই-আদল', আৰু ঘোঁৰা, গৰু তথা দাস-দাসীৰ বাবে সুকীয়া বজাৰ। প্ৰতিটো বস্তুৰ মূল্য চৰকাৰীভাৱে বান্ধি দিয়া হৈছিল। ওজনত কম দিয়া বা ক’লা বজাৰ কৰা ব্যৱসায়ীক কঠোৰ শাৰীৰিক শাস্তি দিয়া হৈছিল আৰু সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটো 'শ্বাহনা-ই-মণ্ডী' নামৰ এজন উচ্চ পদস্থ বিষয়া আৰু 'মুন্হিয়ান' (চোৰাংচোৱা) দলৰ দ্বাৰা কঠোৰভাৱে তদাৰক কৰা হৈছিল।

• অৰ্থনৈতিক ফলাফল: সাময়িকভাৱে এই নীতি অত্যন্ত সফল হৈছিল, কাৰণ চুলতানে নিজৰ শাসনকালৰ শেষলৈকে সামগ্ৰীৰ মূল্য এক পইচাও বাঢ়িবলৈ দিয়া নাছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁ এক বিশাল সুৰক্ষিত বাহিনী গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছিল। কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদী পৰ্যায়ত ই এক ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পেলাইছিল। খেতিয়ক আৰু ব্যৱসায়ীসকলে নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ উচিত মূল্য নোপোৱাৰ বাবে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু চুলতানৰ মৃত্যুৰ লগে লগেই এই কৃত্ৰিম বজাৰ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে খহি পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ১৩-১৬ শতিকাৰ ভিতৰত দিল্লী চুলতানী সাম্ৰাজ্যত 'মুদ্ৰাকৰণ' (Monetization) আৰু নগৰীয়া কেন্দ্ৰসমূহৰ বিকাশ কেনেকৈ পৰস্পৰ সাঙোৰ খাই আছিল?

উত্তৰ: ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা দিল্লী চুলতানী আমোলে ভাৰতীয় উপমহাদেশত এক 'দ্বিতীয় নগৰীকৰণ'ৰ জোৱাৰ আনিছিল। এই নগৰীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সমকালীন অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰাকৰণ (Monetization) অৰ্থাৎ মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধিৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত আছিল। ইয়াৰ আন্তঃসম্পৰ্ক তলত দিয়া ধৰণে বুজিব পাৰি:

• মানক মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ প্ৰৱৰ্তন: চুলতান ইলতুৎমিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা ৰূপৰ 'টংকা' (Tanka) আৰু তামৰ 'জীতল' (Jital)-এ ভাৰতীয় বাণিজ্যক এক সুনিশ্চিত মানক প্ৰদান কৰিছিল। পূৰ্বৰ বিনিময় প্ৰথা বা স্থানীয় কড়িৰ ব্যৱহাৰৰ ঠাইত সৰ্বত্ৰ মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে লেনদেন হোৱাটোৱে বাণিজ্যিক খণ্ডক গতিশীল কৰি তুলিছিল।

• ৰাজহ সংগ্ৰহৰ মাধ্যম পৰিৱৰ্তন: চুলতানী প্ৰশাসনে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা মাটিৰ কৰ বা ৰাজহ শস্যৰ পৰিৱৰ্তে নগদ ধনেৰে (মুদ্ৰাৰে) সংগ্ৰহ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলত খেতিয়কসকলে নিজৰ উৎপাদিত অতিৰিক্ত শস্য চহৰৰ বজাৰলৈ আনি বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য উৎপাদন চহৰমুখী হৈছিল আৰু চহৰৰ বজাৰসমূহ ক্ৰমান্বয়ে ডাঙৰ হৈ পৰিছিল।

• নগৰীয়া কেন্দ্ৰৰ বিকাশ: মুদ্ৰাভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ বাবে দিল্লী, দৌলতাবাদ, জৌনপুৰ, কৰা, লাহোৰ আৰু মুলতানৰ দৰে ডাঙৰ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰসমূহ অতি সোনকালে উৎপাদন আৰু বাণিজ্যৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। চহৰসমূহত কাৰিকৰ, শিপিনী, কমাৰ, জহৰী আৰু বিভিন্ন ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীৰ এক বিশাল জনবসতি গঢ়ি উঠিছিল। চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনে ব্যৱসায় সহজ কৰি তুলিছিল আৰু এই ব্যৱসায়িক লাভালাভে চহৰসমূহৰ ভৌগোলিক তথা অৰ্থনৈতিক পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰাত ইন্ধন যোগাইছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ এক খতিয়ান দাঙি ধৰি ইয়াৰ স্থলপথ আৰু ভাৰত মহাসাগৰীয় (সামুদ্ৰিক) বাণিজ্যৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৩ শতিকাৰ পৰা ১৬ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনীতি কেৱল ঘৰুৱা উৎপাদনতে আৱদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ই এক বিশাল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৈদেশিক বাণিজ্য নেটৱৰ্কৰ সৈতে সজীৱভাৱে যুক্ত আছিল। এই বৈদেশিক বাণিজ্যক মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰি আলোচনা কৰিব পাৰি:

• স্থলপথৰ বাণিজ্য (Overland Trade): উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ স্থলপথৰ বাণিজ্য মূলতঃ মুলতান আৰু লাহোৰ চহৰক কেন্দ্ৰ কৰি পৰিচালিত হৈছিল। এই বাণিজ্য খাইবার আৰু বোলান গিৰিপথৰ মাজেৰে মধ্য এচিয়া, পাৰস্য (ইৰাণ), আফগানিস্তান আৰু আনকি কাস্পিয়ান হ্ৰদৰ পাৰ হৈ ৰাছিয়াৰ বজাৰলৈকে বিস্তৃত আছিল। এই পথেৰে ভাৰতৰ পৰা মূলতঃ সুতি কাপোৰ, নীল, মছলা আৰু শস্য ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। তাৰ বিপৰীতে মধ্য এচিয়াৰ পৰা সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ আমদানি সামগ্ৰী আছিল উন্নত জাতৰ যুদ্ধৰ ঘোঁৰা, শুকান ফল আৰু বিলাসী গালিচা।

• ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্য (Maritime Trade): সামুদ্ৰিক পথৰ বাণিজ্য আছিল স্থলপথতকৈ বহুত বেছি বিশাল আৰু লাভজনক। ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত থকা গুজৰাটৰ 'খাম্বাট' (Cambay) বন্দৰ আছিল সমগ্ৰ ভাৰত মহাসাগৰীয় বাণিজ্যৰ আটাইতকৈ ব্যস্ত পশ্চিমীয়া প্ৰাণকেন্দ্ৰ, যিয়ে লোহিত সাগৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰৰ জৰিয়তে মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু আফ্ৰিকাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছিল। আনহাতে, পূব উপকূলত থকা বংগৰ 'সোণাৰগাঁও' বন্দৰৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব এচিয়া (যেনে মালাক্কা, সুমাত্ৰা) আৰু চীন দেশৰ সৈতে সামুদ্ৰিক বাণিজ্য চলিছিল।

• অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব: এই দ্বি-মুখী বাণিজ্যৰ ফলত ভাৰতীয় বস্ত্ৰ উদ্যোগ আৰু মছলা উদ্যোগে এক বিশ্বজোৰা বজাৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ ডাঙৰ কথাটো হ’ল, এই বৈদেশিক বাণিজ্যৰ ধনাত্মক ভাৰসাম্যৰ (Balance of Trade) বাবে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা বিশেষকৈ সোণ আৰু ৰূপ বৃহৎ পৰিমাণে ভাৰতলৈ বৈ আহিছিল, যিয়ে চুলতানী সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি আৰু মুদ্ৰা ব্যৱস্থাক দীৰ্ঘদিন ধৰি শক্তিশালী কৰি ৰাখিছিল।