পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):
এই গোটটোত অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ সংজ্ঞা, বিস্তৃতি আৰু সম্পদৰ আধুনিক ধাৰণা পৰ্যালোচনা কৰা হৈছে। প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ প্ৰেক্ষাপটত মানুহৰ বিভিন্ন জীৱন-জীৱিকা আৰু সম্পদৰ উৎপাদন-বিতৰণৰ স্থানিক অধ্যয়নেই হ’ল ইয়াৰ মূল পৰিসৰ। ইয়াত অধ্যাপক জিমাৰমেনৰ ‘কাৰ্যকাৰী তত্ত্ব’ৰ আধাৰত বাখ্যা কৰা হৈছে যে সম্পদ কোনো স্থিৰ বস্তু নহয়, বৰঞ্চ মানুহৰ জ্ঞান আৰু কাৰ্যকাৰী ক্ষমতাৰ দ্বাৰা বিকশিত এক গতিশীল প্ৰক্ৰিয়াহে। পাঠ্যক্ৰমখনত সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি সম্পদ অধ্যয়নৰ বাবে পৰম্পৰাগত ‘পদ্ধতিগত’ আৰু ‘আঞ্চলিক’ দৃষ্টিভংগীৰ লগতে মানৱীয় প্ৰমূল্যযুক্ত আধুনিক ‘আচৰণবাদী’ আৰু ‘কল্যাণকামী’ দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰতো বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত ধাৰণক্ষম উন্নয়নৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক ভূগোল বুলিলে মূলতঃ কি বুজা যায়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত মানুহৰ বিভিন্ন জীৱন-জীৱিকা আৰু সম্পদ উৎপাদন, বিতৰণ তথা ভোগৰ স্থানিক তাৰতম্য বিজ্ঞানসন্মতভাৱে অধ্যয়ন কৰা ভূগোলৰ বিশেষ শাখাটোকে অৰ্থনৈতিক ভূগোল বোলে।
প্ৰশ্ন ২: সম্পদ (Resource) শব্দটোৰ আধুনিক ভৌগোলিক অৰ্থ কি?
উত্তৰ: কেৱল কোনো বস্তুৱেই সম্পদ নহয়; পৰিৱেশৰ যিবোৰ উপাদানৰ মানুহৰ অভাৱ দূৰ কৰিব পৰা কাৰ্যকাৰী ক্ষমতা (Functionality) আৰু উপযোগিতা থাকে, তাকহে সম্পদ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: সম্পদৰ ‘কাৰ্যকাৰী তত্ত্ব’ (Functional Theory of Resource) কোনে সৰ্বপ্ৰথম জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল?
উত্তৰ: প্ৰখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ তথা অধ্যাপক ইৰিচ ডব্লিউ জিমাৰমেন (Erich W. Zimmermann)-এ তেওঁৰ লিখনিত এই তত্ত্বটো প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ অধ্যয়নত ‘আঞ্চলিক দৃষ্টিভংগী’ (Regional Approach) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলক একক হিচাপে লৈ, সেই অঞ্চলটোৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু সম্পদৰাজিৰ পৰ্যালোচনা কৰা পদ্ধতিয়েই হ’ল আঞ্চলিক দৃষ্টিভংগী।
প্ৰশ্ন ৫: ‘পদ্ধতিগত দৃষ্টিভংগী’ (Systematic/Topical Approach) মানে কি?
উত্তৰ: সমগ্ৰ বিশ্বক এটা গোট হিচাপে ধৰি লৈ কোনো এটা বিশেষ অৰ্থনৈতিক উপাদান বা সম্পদ (যেনে— লো-তীখা উদ্যোগ বা ঘেঁহু খেতি) সমগ্ৰ পৃথিৱীত কেনেকৈ বিতৰণ হৈ আছে, তাক ক্ৰমবদ্ধভাৱে অধ্যয়ন কৰা শৈলী।
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰা যিকোনো এটা প্ৰাথমিক বৃত্তিৰ (Primary Activity) নাম লিখা।
উত্তৰ: কৃষি কাৰ্য বা খনিজ পদাৰ্থ আহৰণ।
প্ৰশ্ন ৭: সম্পদৰ এক অপৰিহাৰ্য মানসিক বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: মানুহৰ প্ৰতিৰোধ বা বাধা নেওচি আগবাঢ়ি যাব পৰা ‘মানসিক সংস্কৃতি আৰু জ্ঞান’।
প্ৰশ্ন ৮: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ কোনটো দৃষ্টিভংগীয়ে মানুহৰ ব্যৱহাৰ আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়াক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে?
উত্তৰ: আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগী (Behavioral Approach)।
প্ৰশ্ন ৯: এটা চিৰস্থায়ী বা অপূৰণীয় সম্পদৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কয়লা বা খাৰুৱা তেল (যিবোৰ ব্যৱহাৰৰ পিছত চিৰদিনৰ বাবে শেষ হৈ যায়)।
প্ৰশ্ন ১০: নবীকৰণযোগ্য সম্পদ (Renewable Resource) কি?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ যিবোৰ সম্পদ ধাৰাবাহিক ব্যৱহাৰৰ পিছতো স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে পুনৰ সৃষ্টি বা পূৰণ কৰিব পৰা যায়, যেনে— সৌৰশক্তি।
প্ৰশ্ন ১১: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ ‘পৰিৱেশতন্ত্ৰীয় দৃষ্টিভংগী’ (Ecological Approach) ৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: মানুহৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু প্ৰকৃতিৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্যৰ মাজত থকা আন্তঃসম্পৰ্কৰ বিশ্লেষণ কৰা।
প্ৰশ্ন ১২: জিমাৰমেনৰ মতে সম্পদৰ আটাইতকেই গতিশীল উপাদানটো কি?
উত্তৰ: মানুহৰ জ্ঞান, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘অৰ্থনৈতিক স্থান’ (Economic Space) ধাৰণাটো কিহৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: বজাৰ, উৎপাদন কেন্দ্ৰ আৰু পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ মাজত থকা ভৌগোলিক দূৰত্ব আৰু অৱস্থানৰ সংযোগৰ সৈতে।
প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ক্ৰমবিকাশত চতুৰ্থ পৰ্যায়ৰ বৃত্তিয়ে (Quaternary Activity) কি সূচায়?
উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তি, গৱেষণা, আৰু উচ্চ পৰ্যায়ৰ বৌদ্ধিক সেৱা কাৰ্য।
প্ৰশ্ন ১৫: সম্পদ সৃষ্টিত ‘প্ৰকৃতি’ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিয়ে সম্পদ সৃষ্টিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কেঁচামাল আৰু ভৌতিক আধাৰ বা পৰিৱেশ যোগান ধৰে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ মূল পৰিসৰ (Scope) চমুকৈ বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অত্যন্ত ব্যাপক। ই মানুহৰ সম্পদ উৎপাদনকাৰী প্ৰাথমিক বৃত্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ঔদ্যোগিক ৰূপান্তৰ (দ্বিতীয়ক), বাণিজ্য-পৰিবহন (তৃতীয়ক) আৰু আধুনিক তথ্য-প্ৰযুক্তিভিত্তিক বৌদ্ধিক কাৰ্যকলাপৰ স্থানিক বিশ্লেষণ তথা ইয়াৰ গোলকীয় প্ৰভাৱ সামৰি লয়।
প্ৰশ্ন ২: "সম্পদ স্থিৰ নহয়, ই গতিশীল"— কথাষাৰৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিত থকা কোনো নিষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থ আজি সম্পদ নহবও পাৰে, কিন্তু মানুহৰ জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ লগে লগে ভৱিষ্যতে সেই একেই পদাৰ্থই উপযোগিতা লাভ কৰি সম্পদ হৈ পৰিব পাৰে। সেয়েহে সম্পদৰ ধাৰণাটো সময় আৰু সভ্যতাৰ অগ্ৰগতিৰ লগত পৰিৱৰ্তনশীল বা গতিশীল।
প্ৰশ্ন ৩: সম্পদ আৰু নিৰপেক্ষ সামগ্ৰী (Neutral Stuff) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিত মুক্তভাৱে থকা যিবোৰ উপাদানে মানুহৰ কোনো উপকাৰ বা অপকাৰ নকৰে, সেইবোৰ হ'ল নিৰপেক্ষ সামগ্ৰী (যেনে- ভূগৰ্ভত অজ্ঞাত হৈ থকা খনিজ)। আনহাতে, যেতিয়াই সেই সামগ্ৰীটোক মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকে, তেতিয়া ই সম্পদত ৰূপান্তৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী (Welfare Approach) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ১৯৭০ ৰ দশকত গা কৰি উঠা এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ নামত সমাজত সৃষ্টি হোৱা আঞ্চলিক বৈষম্য, দৰিদ্ৰতা আৰু সম্পদৰ অসম বিতৰণ দূৰ কৰি কেনেকৈ সৰ্বসাধাৰণ মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিব পাৰি, তাৰ ভৌগোলিক সমাধান বিচৰা।
প্ৰশ্ন ৫: সম্পদৰ সংৰক্ষণ (Conservation of Resources) কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: পৃথিৱীত অপূৰণীয় বা সীমিত সম্পদসমূহৰ পৰিমাণ সীমিত। ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু বৰ্তমান সমাজৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ তথা অপচয় ৰোধ কৰি পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ সম্পদৰ সংৰক্ষণ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগী (Historical Approach) ৰ প্ৰাসংগিকতা কি?
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলৰ বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিটো হঠাতে গঢ়ি উঠা নাই। অতীতৰ সময়ৰ সোঁতত ঐতিহাসিক কাৰক, ঔপনিবেশিক নীতি বা পুৰণি বাণিজ্য পথসমূহে বৰ্তমানৰ অৰ্থনীতি কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছে, তাক বুজিবলৈ এই দৃষ্টিভংগী প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৭: প্ৰতিৰোধক (Resistances) কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: প্ৰকৃতি বা মানৱ সমাজত থকা যিবোৰ উপাদানে সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু মানুহৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ গতিপথত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে, তাক প্ৰতিৰোধক বোলা হয়। যেনে— বানপানী, মৰুভূমিৰ চৰম জলবায়ু বা মানুহৰ অন্ধবিশ্বাস।
প্ৰশ্ন ৮: সম্পদ সৃষ্টিৰ ত্ৰিমাত্ৰিক ধাৰণাটো (Three-dimensional concept) কি কি উপাদানৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: প্ৰখ্যাত ভূগোলবিদসকলৰ মতে সম্পদ এককভাৱে সৃষ্টি নহয়; ই হ’ল—
(ক) প্ৰকৃতি (Nature),
(খ) মানুহ (Man), আৰু
(গ) সংস্কৃতি বা প্ৰযুক্তি (Culture) — এই তিনিওটা উপাদানৰ যুটীয়া আন্তঃক্ৰিয়াৰ ফল।
প্ৰশ্ন ৯: অৰ্থনৈতিক ভূগোল অধ্যয়নৰ প্ৰতিষ্ঠানিক দৃষ্টিভংগী (Institutional Approach) কি?
উত্তৰ: এই দৃষ্টিভংগীয়ে সূচায় যে কোনো দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন কেৱল প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে চৰকাৰী নীতি, সামাজিক নিয়ম, আইন-কানুন আৰু বেংকিং আদি প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কেনেকৈ সম্পদৰ বিতৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১০: বিৰল বা দুষ্প্ৰাপ্য সম্পদ (Ubiquitous vs localized resources) ৰ ভিত্তিত স্থানিক বিতৰণ কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: কিছুমান সম্পদ সকলো ঠাইতে পোৱা যায় (যেনে— বায়ু বা সূৰ্যৰ পোহৰ)। কিন্তু আন কিছুমান বিশেষ সম্পদ পৃথিৱীৰ কেৱল কেইটামান নিৰ্দিষ্ট স্থানতহে কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, যেনে— দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ হীৰা বা মধ্য প্ৰাচ্যৰ খনিজ তেল। ইয়াকে স্থানীয়কৰণ সম্পদ বোলে।
প্ৰশ্ন ১১: অৰ্থনৈতিক ভূগোলত ‘স্থানিক সংগঠন’ (Spatial Organization) ধাৰণাটোৱে কি বুজায়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত বিভিন্ন উৎপাদন কেন্দ্ৰ, কেঁচামালৰ উৎস, পৰিবহনৰ জালিকা আৰু গ্ৰাহক বজাৰসমূহ কেনেকৈ ইটোৱে সিটোৰ লগত ভৌগোলিকভাৱে সংযোজিত হৈ এটা কাৰ্যক্ষম অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে, তাকে স্থানিক সংগঠনে প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: মানৱ সম্পদ (Human Resource) ক কিয় আটাইতকৈ শ্ৰেষ্ঠ সম্পদ বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: মানুহ কেৱল সম্পদৰ ভোক্তাই নহয়, ই নিজেই এক বৃহৎ উৎপাদিকা শক্তি। মানুহৰ অবিহনে প্ৰকৃতিৰ নিষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থসমূহ কেতিয়াও কাৰ্যকাৰী সম্পদত পৰিণত হব নোৱাৰে। মানুহৰ বুদ্ধিমত্তাই সমগ্ৰ বিশ্বৰ অৰ্থনীতি পৰিচালনা কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: পৰিৱেশীয় সংৰক্ষণবাদ বনাম অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সংঘাত চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ বুকুত অবাধে কুঠাৰঘাত কৰা হয়, যাৰ ফলত গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ দৰে সংকট আহে। সেয়েহে অৰ্থনৈতিক ভূগোলত বৰ্তমান এনে এক সন্তুলনৰ প্ৰয়োজন, য’ত প্ৰকৃতি ধবংস নকৰাকৈ উন্নয়ন সম্ভৱ হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ বস্তুনিষ্ঠ দৃষ্টিভংগী (Commodity/Product Approach) ৰ এটা সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: এই দৃষ্টিভংগীত কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰী বা ফচলৰ উৎপাদন আৰু বাণিজ্য সুকীয়াকৈ অধ্যয়ন কৰা হয়। ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা হ’ল— ই সামগ্ৰীটোৰ ওপৰত ইমান বেছি গুৰুত্ব দিয়ে যে অঞ্চলটোৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক জটিলতা আৰু সামাজিক-পৰিৱেশীয় কাৰকসমূহ প্ৰায়েই আওকাণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: ধাৰণক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) ৰ সৈতে সম্পদৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: ধাৰণক্ষম উন্নয়নৰ মূল ভেটি হ’ল সম্পদৰ যুক্তিসংগত ব্যৱহাৰ। বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক লাভৰ বাবে সম্পদসমূহ নিঃশেষ কৰি নেপেলাই, এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে যাতে প্ৰকৃতিৰ ক্ষতি নোহোৱাকৈ অনাগত প্ৰজন্মইও নিজৰ প্ৰয়োজন পুৰণ কৰিবলৈ সমানেই সুযোগ পায়।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ মূল পৰিসৰ (Scope) সম্পৰ্কে এক বহল আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত মানৱ জাতিৰ বিভিন্ন জীৱন-জীৱিকা, সম্পদৰ আহৰণ, উৎপাদন, বিতৰণ, বিনিময় আৰু ভোগৰ স্থানিক তথা আঞ্চলিক তাৰতম্যসমূহক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ প্ৰেক্ষাপটত বৈজ্ঞানিকভাৱে বিশ্লেষণ কৰা ভূগোলৰ প্ৰধান শাখাটোৱেই হ’ল অৰ্থনৈতিক ভূগোল।
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ:
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পৰিসৰ অতি গতিশীল আৰু ব্যাপক। মানুহৰ আদিমতম বৃত্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক যুগৰ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ প্ৰয়োগলৈকে সকলোবোৰ কাৰ্যকলাপ ইয়াৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াক প্ৰধানকৈ চাৰিটা দিশত ভাগ কৰি আলোচনা কৰিব পাৰি—
১. প্ৰাথমিক বৃত্তিসমূহৰ স্থানিক অধ্যয়ন: প্ৰকৃতিৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰা কাৰ্যসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। যেনে— বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ কৃষি কাৰ্য, খনিজ সম্পদ আহৰণ, বনাঞ্চল ধবংস নকৰাকৈ কাঠ সংগ্ৰহ, আৰু মৎস্য চিকাৰৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু কাৰকসমূহ ইয়াৰ পৰিসৰৰ প্ৰথম ভেটি।
২. দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক বৃত্তিৰ বিশ্লেষণ: কেঁচামালক মানৱ ব্যৱহাৰোপযোগী সামগ্ৰী পৰিণত কৰা ঔদ্যোগিক প্ৰক্ৰিয়া (দ্বিতীয়ক) আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী গ্ৰাহকৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা বাণিজ্য, পৰিবহন, যাতায়াত তথা বজাৰ ব্যৱস্থাৰ (তৃতীয়ক) স্থানিক সংগঠন আৰু ইয়াৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰভাৱ ইয়াৰ পৰিসৰক চহকী কৰে।
৩. উচ্চস্তৰীয় বৌদ্ধিক সেৱা কাৰ্য: বৰ্তমান যুগত চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম পৰ্যায়ৰ কাৰ্যকলাপ, যেনে— গৱেষণা, তথ্য প্ৰযুক্তিৰ গোলকীকৰণ, চৰকাৰী নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্তসমূহে কেনেকৈ গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ মানচিত্ৰ সলনি কৰিছে, সেই জটিল বিষয়বোৰো ইয়াৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত সোমাই পৰিছে।
৪. মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক: মানুহৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱ, যেনে— সম্পদৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ প্ৰতিকাৰ বিচাৰি উলিওৱাটো ইয়াৰ পৰিসৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ।
প্ৰশ্ন ২: সম্পদৰ ধাৰণা সন্দৰ্ভত ইৰিচ ডব্লিউ জিমাৰমেন (Erich W. Zimmermann)-ৰ কাৰ্যকাৰী তত্ত্বটো (Functional Theory of Resource) পুংখানুপুংখভাৱে বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ তথা ভূগোলবিদ ইৰিচ ডব্লিউ জিমাৰমেনে ১৯৩৩ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থ 'World Resources and Industries'-ত সম্পদৰ এক নতুন আৰু বৈপ্লৱিক ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ এই তত্ত্বটোক সম্পদৰ ‘কাৰ্যকাৰী তত্ত্ব’ (Functional Theory) বুলি জনা যায়।
জিমাৰমেনৰ এই তত্ত্বৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বাখ্যা কৰিব পাৰি—
১. "সম্পদ কোনো বস্তু নহয়, ই হ’ল বস্তুৰ কাৰ্যকাৰী ক্ষমতা": জিমাৰমেনৰ মতে, প্ৰকৃতিত পৰি থকা যিকোনো জড় পদাৰ্থই সম্পদ নহয়। কোনো এটা বস্তু বা পদাৰ্থই যেতিয়ালৈকে মানুহৰ অভাৱ দূৰ কৰিব নোৱাৰে বা মানুহক কোনো সেৱা আগবঢ়াব নোৱাৰে, তেতিয়ালৈকে তাক সম্পদ বুলিব নোৱাৰি। সম্পদ হ’বলৈ বস্তুবিধৰ ‘কাৰ্যকাৰী ক্ষমতা’ (Functionality) আৰু ‘উপযোগিতা’ (Utility) থাকিব লাগিব।
২. সম্পদ সৃষ্টিশীল আৰু গতিশীল: জিমাৰমেনে কৈছিল— "Resources are not, they become" অৰ্থাৎ সম্পদ কোনো স্থিৰ ধাৰণা নহয়, ই ধাৰাবাহিকভাৱে সৃষ্টি হৈ থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, খনিজ তেল ভূগৰ্ভত কোটি কোটি বছৰ ধৰি আছিল, কিন্তু মানুহে যেতিয়ালৈকে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ জনা নাছিল, তেতিয়ালৈকে ই কেৱল এটা ‘নিৰপেক্ষ সামগ্ৰী’ (Neutral Stuff) আছিল। মানুহৰ জ্ঞানৰ বিকাশেহে তাক কেইটামান শতিকাৰ ভিতৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ চহকী সম্পদত পৰিণত কৰিলে।
৩. ত্ৰিমাত্ৰিক ক্ৰিয়াৰ ফল: তেওঁৰ মতে সম্পদ সৃষ্টি হয় তিনিটা উপাদানৰ আন্তঃক্ৰিয়াৰ ফলত— প্ৰকৃতি (যিয়ে কেঁচামাল দিয়ে), মানুহ (যিয়ে শ্ৰম আৰু চাহিদা সৃষ্টি কৰে) আৰু সংস্কৃতি (বিজ্ঞান, জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা)।
৪. প্ৰতিৰোধকৰ ধাৰণা: জিমাৰমেনে সম্পদৰ বিপৰীতে ‘প্ৰতিৰোধক’ (Resistances)-ৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল। প্ৰকৃতিৰ যিবোৰ উপাদানে মানুহৰ বিকাশত বাধা দিয়ে (যেনে- প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, মৰুভূমিৰ চৰম জলবায়ু), সেইবোৰ হ'ল প্ৰতিৰোধক। মানুহে নিজৰ সংস্কৃতি আৰু প্ৰযুক্তিৰে এই প্ৰতিৰোধকসমূহ হ্ৰাস কৰি নতুন সম্পদৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: অৰ্থনৈতিক ভূগোল অধ্যয়নৰ পদ্ধতিগত দৃষ্টিভংগী (Systematic Approach) আৰু আঞ্চলিক দৃষ্টিভংগী (Regional Approach) ৰ মাজৰ তুলনাত্মক পাৰ্থক্য বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ বিশাল পৰিসৰটোক বিজ্ঞানসন্মতভাৱে অধ্যয়ন কৰিবলৈ ভূগোলবিদসকলে বিভিন্ন দৃষ্টিভংগী ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগী দুটা হ’ল পদ্ধতিগত দৃষ্টিভংগী আৰু আঞ্চলিক দৃষ্টিভংগী। তলত ইয়াৰ পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
| তুলনামূলক ভিত্তি | পদ্ধতিগত দৃষ্টিভংগী (Systematic Approach) | আঞ্চলিক দৃষ্টিভংগী (Regional Approach) |
| মূল ধাৰণা | সমগ্ৰ পৃথিৱীক এক একক গোট হিচাপে ধৰি লৈ কোনো এক বিশেষ অৰ্থনৈতিক উপাদান বা সম্পদ ধাৰাবাহিকভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়। | পৃথিৱীখনক বিভিন্ন সুকীয়া ভৌগোলিক অঞ্চলত বিভক্ত কৰি, একোটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ সকলোবোৰ সম্পদ আৰু অৰ্থনীতি একেলগে অধ্যয়ন কৰা হয়। |
| অধ্যয়নৰ শৈলী | ইয়াক বিষয়ভিত্তিক বা উপাদানভিত্তিক (Topical) বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি থকা এটা নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ বিতৰণ চোৱা হয়। | ইয়াক স্থানভিত্তিক বা আঞ্চলিক বুলি কোৱা হয়। ইয়াত এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান বা প্ৰদেশৰ সমগ্ৰ অৰ্থনৈতিক চিত্ৰখন ফুটি উঠে। |
| উদাহৰণ | যদি আমি সমগ্ৰ পৃথিৱীত ‘লো-তীখা উদ্যোগ’ কেনেকৈ বিতৰণ হৈ আছে বা ইয়াৰ উৎপাদনৰ গোলকীয় ধাৰা কি, তাক অধ্যয়ন কৰোঁ, সেয়া পদ্ধতিগত হ’ব। | যদি আমি কেৱল ‘উত্তৰ আমেৰিকা’ বা ‘অসম’ক এটা সুকীয়া অঞ্চল হিচাপে লৈ তাত থকা কৃষি, উদ্যোগ, খনিজ সকলোবোৰ একেলগে অধ্যয়ন কৰোঁ, সেয়া আঞ্চলিক হ’ব। |
| সাধাৰণীকৰণ | এই দৃষ্টিভংগীৰ জৰিয়তে গোলকীয় পৰ্যায়ত নীতি বা সূত্ৰ তৈয়াৰ কৰা সহজ হয়, কাৰণ ই উপাদানটোৰ বিশ্বজনীন চৰিত্ৰ বিশ্লেষণ কৰে। | ইয়াত গোলকীয় সূত্ৰ তৈয়াৰ কৰাতকৈ এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ অন্তৰ্নিহিত সমস্যা, সম্ভাৱনা আৰু বিশিষ্ট লক্ষণসমূহ বুজাতহে বেছি গুৰুত্ব দিয়া হয়। |
| প্ৰৱক্তা | এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল ভেটি প্ৰখ্যাত জাৰ্মান ভূগোলবিদ আলেকজেণ্ডাৰ ভন হামবল্ড (Alexander von Humboldt)-ৰ লিখনিত পোৱা যায়। | এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল বিকাশ ঘটিছিল কাৰ্ল ৰিটাৰ (Carl Ritter) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ফৰাচী ভূগোলবিদসকলৰ হাতত। |
প্ৰশ্ন ৪: বিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে অৰ্থনৈতিক ভূগোলত গা কৰি উঠা ‘কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী’ (Welfare Approach) আৰু ‘আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগী’ (Behavioral Approach) ৰ তাৎপৰ্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:
পৰম্পৰাগতভাৱে অৰ্থনৈতিক ভূগোল কেৱল সম্পদৰ পৰিসংখ্যা আৰু ব্যৱসায়িক লাভ-লোকচানৰ হিচাপতে সীমাবদ্ধ আছিল। কিন্তু ১৯ ৭০ আৰু ৮০ ৰ দশকত মানৱীয় প্ৰমূল্যক অগ্ৰাধিকাৰ দি কেইবাটাও নতুন আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ জন্ম হয়। ইয়াৰ ভিতৰত কল্যাণকামী আৰু আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগী অত্যন্ত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।
১. কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী (Welfare Approach):
তাৎপৰ্য: এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল— "কাৰ বাবে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন?" (Who gets what, where and how)। ইয়াৰ মতে, অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ কাম কেৱল কল-কাৰখানা বা বজাৰৰ অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰাই নহয়, বৰঞ্চ সমাজত চলি থকা দৰিদ্ৰতা, অৱনতি, সম্পদৰ অসম বিতৰণ আৰু আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰ কৰা।
প্ৰাসংগিকতা: ডেভিড হাৰ্ভে আৰু ডি. এম. স্মিথৰ দৰে ভূগোলবিদসকলে ইয়াৰ সমৰ্থন কৰিছিল। ই মানুহৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা (যেনে— স্বাস্থ্য, শিক্ষা, বাসস্থান আৰু পুষ্টি) সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে সমভাৱে পাইছেনে নাই, তাৰ ওপৰত ভৌগোলিক গৱেষণা চলোৱাত গুৰুত্ব দিয়ে। ই এক সমতাভিত্তিক সমাজ গঠনৰ পোষকতা কৰে।
২. আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগী (Behavioral Approach):
তাৎপৰ্য: পৰম্পৰাগত অৰ্থনৈতিক তত্ত্বসমূহে ধৰি লৈছিল যে মানুহ এজন সম্পূৰ্ণ যুক্তিসংগত অৰ্থনৈতিক জীৱ (Economic Man), যিয়ে সদায় কেৱল সৰ্বাধিক লাভৰ কথাহে চিন্তা কৰে। কিন্তু আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে এই ধাৰণাটো নাকচ কৰে। ইয়াৰ মতে, মানুহে বাস্তৱ পৃথিৱীখন যেনেধৰণে নিজৰ মনত অনুভব কৰে (Mental Map বা Cognitive Environment), তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত লয়।
প্ৰাসংগিকতা: এজন কৃষকে কোনো এটা নতুন খেতি কৰিবনে নকৰে, বা এজন উদ্যোগীয়ে ক’ত উদ্যোগ স্থাপন কৰিব, সেয়া কেৱল লাভৰ অংকই ঠিক নকৰে। তাত মানুহজনৰ ব্যক্তিগত ভয়, সংস্কৃতি, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, অতীতৰ অভিজ্ঞতা আৰু সীমিত তথ্যৰ পৰিসৰে প্ৰভাৱ পেলায়। গতিকে মানুহৰ মনস্তাত্ত্বিক আচৰণ বুজিহে সম্পদৰ সপ্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৫: ধাৰণক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) মানে কি? অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সম্পদ সংৰক্ষণৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ধাৰণক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞা: ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুণ্টলেণ্ড ৰিপ’ৰ্ট (Brundtland Report) অনুসৰি— বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ সম্পদসমূহ এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা, যাতে অনাগত ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ধৰণৰ আপোচ বা নাটনিৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া নহয়, তাকেই ধাৰণক্ষম উন্নয়ন বোলে।
সম্পদ সংৰক্ষণৰ ভূমিকা:
অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সুৰক্ষাৰ মাজত এক স্বাস্থ্যকৰ সন্তুলন বজাই ৰাখিবলৈ সম্পদ সংৰক্ষণে এক মেৰুদণ্ডস্বৰূপ ভূমিকা পালন কৰে:
১. অপূৰণীয় সম্পদৰ আয়ুস বৃদ্ধি: কয়লা, খনিজ তেল বা বিভিন্ন ধাতুসমূহ পৃথিৱীত সীমিত পৰিমাণে আছে। অবাধ ব্যৱহাৰে অনাগত কেইটামান শতিকাত সমগ্ৰ বিশ্বতে এক গভীৰ শক্তি সংকটৰ সৃষ্টি কৰিব। সম্পদ সংৰক্ষণৰ জৰিয়তে আমি এই অপূৰণীয় সম্পদবোৰ অপচয় নকৰাকৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰোঁ।
২. বিকল্প শক্তিৰ সন্ধান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ: সংৰক্ষণৰ নীতিয়ে আমাক অপূৰণীয় সম্পদৰ পৰা আঁতৰি আহি নবীকৰণযোগ্য সম্পদ, যেনে— সৌৰশক্তি, জলবিদ্যুৎ আৰু বতাহ শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ইয়াৰ ফলত গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি (Global Warming) ৰ দৰে পৰিৱেশীয় সংকট হ্ৰাস পায়।
৩. ৩-আৰ (3 R’s) নীতিৰ প্ৰয়োগ: আধুনিক অৰ্থনৈতিক ভূগোলত সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে Reduce (ব্যৱহাৰ কম কৰা), Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা) আৰু Recycle (পুনৰাবৰ্তন) নীতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা হ্ৰাস পায় আৰু নতুন কেঁচামাল আহৰণৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পৰা চাপ বহু পৰিমাণে কমি যায়।
৪. পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ সুৰক্ষা: মাটিত থকা খনিজ বা বনাঞ্চলৰ সম্পদসমূহ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে সংৰক্ষণ কৰিলে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সুৰক্ষিত হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ হয়, পানীৰ উৎসসমূহ বিশুদ্ধ থাকে আৰু মানৱ সমাজ এক সুস্থ পৰিৱেশত জীয়াই থাকিবলৈ সমৰ্থ হয়। চমু কথাত, সম্পদ সংৰক্ষণ অবিহনে ধাৰণক্ষম অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন কেতিয়াও সম্ভৱ নহয়।
পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):
এই পাঠটিত মানুহৰ জীৱন ধাৰণ আৰু সম্পদ উপাৰ্জনৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন (প্ৰাথমিক, দ্বিতীয়ক, তৃতীয়ক, চতুৰ্থক আৰু পঞ্চম পৰ্যায়) বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও, যিকোনো সামগ্ৰী বা সেৱা উৎপাদনৰ বাবে আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানসমূহৰ ভূমিকা ইয়াত বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। এই উপাদানসমূহৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিক সম্পদ হিচাপে 'ভূমি', মানুহৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক প্ৰচেষ্টা হিচাপে 'শ্ৰম', আৰু পুনৰ উৎপাদনৰ বাবে মানৱ-নিৰ্মিত সঁজুলি তথা সঞ্চিত পুঁজি হিচাপে 'মূলধন'ৰ কাৰ্যকাৰিতাক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে। সংক্ষেপে, প্ৰকৃতিৰ আধাৰত শ্ৰম আৰু মূলধনৰ সঠিক সমন্বয়ৰ জৰিয়তে কেনেকৈ একোখন দেশৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা পৰিচালিত আৰু বিকশিত হয়, সেই ভৌগোলিক তথা অৰ্থনৈতিক ধাৰণাই হৈছে এই পাঠটোৰ মূল ভেটি।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ দৃষ্টিৰে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুলিলে কি বুজি পোৱা যায়?
উত্তৰ: মৰ্যাদা তথা জীৱন ধাৰণৰ বাবে মানুহে সম্পদ উৎপাদন, বিতৰণ আৰু ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত হৈ যিবোৰ অৰ্থ উপাৰ্জনকাৰী কাম কৰে, তাকেই অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বোলে।
প্ৰশ্ন ২: চিকাৰ কৰা আৰু বন্য ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰাটো কোন শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিক বৃত্তিত পৰে?
উত্তৰ: এইয়া সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বাবে ই প্ৰাথমিক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ অন্তৰ্গত।
প্ৰশ্ন ৩: দ্বিতীয়ক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মূল লক্ষ্য বা বৈশিষ্ট্যটো কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক কেঁচামালৰ ভৌতিক ৰূপ সলনি কৰি মানুহৰ ব্যৱহাৰোপযোগী মূল্যবান সামগ্ৰী উৎপাদন কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৪: সেৱা খণ্ড বুলি জনাজাত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: তৃতীয়ক শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপক (Tertiary Activity) সেৱা খণ্ড বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: চতুৰ্থক কাৰ্যকলাপৰ (Quaternary Activity) এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তিৰ গৱেষণা আৰু কম্পিউটাৰ ছফ্টৱেৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনীতিৰ কোনটো উচ্চ স্তৰৰ কাৰ্যকলাপক 'গ’ল্ড কলাৰ' (Gold Collar) বৃত্তি বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: পঞ্চম পৰ্যায়ৰ বা অতি উচ্চ স্তৰৰ নীতি-নিৰ্ধাৰণকাৰী (Quinary) কাৰ্যকলাপক।
প্ৰশ্ন ৭: উৎপাদন পদ্ধতি বা প্ৰণালীত 'ভূমি' (Land) বুলিলে কেৱল মাটিক বুজায়নে?
উত্তৰ: নুবুজায়; ভূগোলত ভূমি বুলিলে মাটিৰ উপৰিও প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা পানী, খনিজ সম্পদ, অৰণ্য আদিকো সামৰি লোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: অৰ্থনীতিত 'শ্ৰম' (Labour) শব্দটোৱে কি প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰ: উৎপাদন কাৰ্যত নিয়োজিত কৰা মানুহৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুয়োবিধ প্ৰচেষ্টা বা পাৰদৰ্শিতাক বুজায়।
প্ৰশ্ন ৯: উৎপাদনৰ উপাদান হিচাপে 'মূলধন' (Capital) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: অধিক উৎপাদন বা উপাৰ্জনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা মানৱ-নিৰ্মিত আহিলা, যন্ত্ৰ-পাতি, কাৰখানা আৰু সঞ্চিত ধন।
প্ৰশ্ন ১০: কোনো এটা অঞ্চলৰ বস্ত্ৰ উদ্যোগটো অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ কোনটো শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব?
উত্তৰ: ই কেঁচামাল (কপাহ) সংশোধন কৰি কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰে বাবে দ্বিতীয়ক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ভিতৰত পৰে।
প্ৰশ্ন ১১: বেংক সেৱা আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থা কোন শ্ৰেণীৰ কাৰ্যকলাপ?
উত্তৰ: এইবোৰ সমাজৰ উৎপাদনকাৰী আৰু গ্ৰাহকৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰা তৃতীয়ক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ।
প্ৰশ্ন ১২: ভূগৰ্ভৰ পৰা কয়লা বা খনিজ তেল আহৰণ কৰা কাৰ্যটো কি বৃত্তি?
উত্তৰ: ই প্ৰকৃতিৰ বুকুত পোনে পোনে কৰা কাৰ্য বাবে ই এক প্ৰাথমিক অৰ্থনৈতিক বৃত্তি।
প্ৰশ্ন ১৩: উৎপাদন প্ৰণালীত ভূস্বামীক দিয়া প্ৰতিদানক অৰ্থনীতিৰ ভাষাত কি বোলা হয়?
উত্তৰ: ভূমি ব্যৱহাৰৰ বাবদ দিয়া প্ৰতিদানক 'খাজনা' বা 'ভূমি ৰাজহ' (Rent) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: শ্ৰমিকক তেওঁৰ মানসিক বা শাৰীৰিক শ্ৰমৰ বাবে আগবঢ়োৱা পাৰিতোষিকক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: ইয়াক মজুৰি বা দৰমহা (Wages) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: আধুনিক জ্ঞান-ভিত্তিক অৰ্থনীতিত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকা শক্তি কোনটো অৰ্থনৈতিক স্তৰ?
উত্তৰ: চতুৰ্থক কাৰ্যকলাপ বা তথ্য আৰু গৱেষণামূলক খণ্ড।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাথমিক আৰু দ্বিতীয়ক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য দুটা লিখা।
উত্তৰ: প্ৰাথমিক কাৰ্যকলাপ প্ৰকৃতিৰ পৰা সম্পদ আহৰণৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ জড়িত (যেনে— কৃষি), কিন্তু দ্বিতীয়ক কাৰ্যকলাপে সেই আহৰিত প্ৰাকৃতিক সম্পদক যান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াৰে অধিক উপযোগী সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰে (যেনে— লো-তীখা উদ্যোগ)।
প্ৰশ্ন ২: ভৌগোলিক পৰিৱেশে মানুহৰ প্ৰাথমিক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰ: প্ৰাথমিক কাৰ্যকলাপ যেনে— খেতি-বাতি বা মীন পালন সম্পূৰ্ণৰূপে জলবায়ু, মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু পানীৰ উপলব্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, নদীৰ উপত্যকা অঞ্চলত পলসুৱা মাটি থকা বাবে তাত কৃষিকাৰ্য প্ৰধান অৰ্থনৈতিক বৃত্তি হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৩: তৃতীয়ক কাৰ্যকলাপক কিয় 'সেৱামূলক কাৰ্যকলাপ' বোলা হয়? চমুকৈ বুজাই লিখা।
উত্তৰ: এই শ্ৰেণীৰ কাৰ্যকলাপে কোনো দৃশ্যমান সামগ্ৰী উৎপাদন নকৰে, বৰঞ্চ প্ৰাথমিক আৰু দ্বিতীয়ক খণ্ডৰ বিকাশৰ বাবে আৰু সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন যাত্ৰা সুগম কৰিবলৈ ব্যৱসায়, বাণিজ্য, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য আদিৰ দৰে প্ৰয়োজনীয় সেৱাহে আগবঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ৪: উৎপাদনৰ উপাদান হিচাপে 'ভূমি'ৰ দুটা অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ১/ ভূমি প্ৰকৃতিৰ এক বিনামূলীয়া উপহাৰ যাৰ যোগান সীমিত আৰু ইয়াক মানুহে নিজাববীয়াকৈ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।
২/ ভূমিৰ স্থানান্তৰ যোগ্যতা নাই, অৰ্থাৎ ইয়াক ভৌগোলিকভাৱে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ৫: শ্ৰমৰ গতিশীলতা (Mobility of Labour) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া এজন শ্ৰমিকে উন্নত সংস্থাপন বা অধিক মজুৰিৰ আশাত এক ভৌগোলিক অঞ্চলৰ পৰা আন এক অঞ্চললৈ (ভৌগোলিক গতিশীলতা) অথবা এটা বৃত্তি এৰি আন এটা বৃত্তিলৈ (বৃত্তিগত গতিশীলতা) স্থানান্তৰিত হয়, তাকেই শ্ৰমৰ গতিশীলতা বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: মূলধনক কিয় 'উৎপাদিত উৎপাদনৰ উপাদান' (Produced Means of Production) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: মূলধন (যেনে— মেচিন বা টকা) প্ৰকৃতিৰ পৰা পোনপটীয়াভাৱে পোৱা নাযায়। ই মানুহৰ অতীতৰ শ্ৰম আৰু ভূমিৰ যুটীয়া ব্যৱহাৰৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা এক সম্পদ, যাক পুনৰ ভৱিষ্যতৰ উৎপাদন কাৰ্য ক্ষিপ্ৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: চতুৰ্থক আৰু পঞ্চম পৰ্যায়ৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মাজত থকা সূক্ষ্ম প্ৰভেদটো স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: চতুৰ্থক কাৰ্যকলাপ প্ৰধানকৈ তথ্য সংগ্ৰহ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু জ্ঞানৰ বিস্তাৰৰ সৈতে জড়িত (যেনে— শিক্ষকতা বা ছফ্টৱেৰ ডেভেলপমেণ্ট)। আনহাতে, পঞ্চম কাৰ্যকলাপ হ’ল সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়ৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু চৰকাৰী বা কৰ্পোৰেট নীতি নিৰ্ধাৰণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত (যেনে— বিজ্ঞানী বা উচ্চস্তৰীয় নীতি নিৰ্ধাৰক)।
প্ৰশ্ন ৮: বৰ্তমানৰ গোলকীকৰণৰ যুগত 'মূলধন'ৰ ভূমিকা কিয় বৃদ্ধি পাইছে?
উত্তৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু বৃহৎ উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে বিশাল পৰিমাণৰ বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সুচাৰুৰূপে চলাবলৈ, আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰিবলৈ আৰু বজাৰ দখল কৰিবলৈ মূলধন হৈছে আটাইতকৈ শক্তিশালী উপাদান।
প্ৰশ্ন ৯: উৎপাদন প্ৰণালীত 'শ্ৰমৰ বিভাজন' (Division of Labour) ধাৰণাটোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: কোনো এটা উৎপাদন কাৰ্য এজন শ্ৰমিকে অকলে সম্পূৰ্ণ নকৰি, সমগ্ৰ কামটোক বিভিন্ন সৰু সৰু ভাগত ভগাই লৈ যোগ্যতা অনুসৰি বেলেগ বেলেগ শ্ৰমিকৰ দ্বাৰা দক্ষতাপূৰ্বক সম্পন্ন কৰোৱা কাৰ্যকেই শ্ৰমৰ বিভাজন বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু ভূমিৰ গুণাগুণৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা?
উত্তৰ: কোনো দেশৰ ভূমি যদি খনিজ সম্পদেৰে চহকী হয় বা সাগৰীয় বন্দৰৰ ওচৰত অৱস্থিত হয়, তেন্তে তাত উদ্যোগ আৰু বাণিজ্য খৰতকীয়া হয়। ঠিক তেনেদৰে, উৰ্বৰ ভূমিয়ে দেশৰ খাদ্য সুৰক্ষা আৰু কৃষিভিত্তিক উদ্যোগ নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: "মানৱ সম্পদ অবিহনে উৎপাদনৰ অন্য উপাদানবোৰ অচল"— কথাষাৰৰ যুক্তিযুক্ততা দৰ্শাই দুটা বাক্য লিখা।
উত্তৰ: ভূমি আৰু মূলধন যিমানেই প্ৰচুৰ পৰিমাণে নাথাকক কিয়, মানুহৰ শ্ৰম, বুদ্ধি আৰু প্ৰযুক্তিগত জ্ঞান ব্যৱহাৰ নকৰিলে সেইবোৰৰ পৰা একো উৎপাদন কৰিব নোৱাৰি। মানুহেই হৈছে উৎপাদন প্ৰণালীৰ একমাত্ৰ সক্ৰিয় আৰু সচেতন শক্তি।
প্ৰশ্ন ১২: সঞ্চয় আৰু মূলধন গঠনৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছে?
উত্তৰ: মানুহে তেওঁলোকৰ উপাৰ্জনৰ সকলো অংশ খৰচ নকৰি যি সঞ্চয় কৰে, সেই সঞ্চিত ধন যেতিয়া উৎপাদনমূলক কামত বা উদ্যোগত বিনিযোগ কৰা হয়, তেতিয়াই নতুন মূলধনৰ সৃষ্টি হয়। অৰ্থাৎ, সুস্থ সঞ্চয়েই হৈছে মূলধন গঠনৰ মূল ভেটি।
প্ৰশ্ন ১৩: কুটিৰ উদ্যোগ আৰু বৃহৎ উদ্যোগৰ মাজত উৎপাদনৰ উপাদানসমূহৰ ব্যৱহাৰ কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: কুটিৰ উদ্যোগত মূলধনৰ ব্যৱহাৰ সীমিত আৰু ইয়াত শ্ৰম হিচাপে ঘৰুৱা লোকসকল নিৰ্ভৰশীল হয়। আনহাতে, বৃহৎ উদ্যোগত বিশাল পৰিমাণৰ মূলধন, যন্ত্ৰ-পাতি আৰু বহুসংখ্যক দক্ষ ক্ৰীত-শ্ৰমিকৰ (Hired Labour) প্ৰয়োজন হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক ভূগোলত পৰিৱেশ অনুকূল বা বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ (Sustainable Economic Activity) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত কৰি ৰাখি, পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ বৰ্তমান সময়ৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে কৰা উৎপাদন আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰচেষ্টাকে বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫: অৰ্থনীতি এখন প্ৰাথমিক খণ্ডৰ পৰা সেৱা খণ্ডলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাটোৱে কিহৰ সংকেত দিয়ে?
উত্তৰ: ই দেশখনৰ উন্নত প্ৰযুক্তি, উচ্চ শিক্ষাৰ বিস্তাৰ, ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধিৰ সংকেত দিয়ে। সাধাৰণতে অনুন্নত অৰ্থনীতি কৃষিৰ ওপৰত আৰু উন্নত অৰ্থনীতি সেৱা বা জ্ঞান-ভিত্তিক খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন সম্পৰ্কে এক বহল আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: মানৱ সভ্যতাৰ আদিম কালৰে পৰা বৰ্তমানৰ আধুনিক তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ যুগত উপনীত হোৱালৈকে মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ পদ্ধতি আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। অৰ্থনৈতিক ভূগোলত মানুহৰ এই উপাৰ্জনমুখী কৰ্মৰাজীক প্ৰধানকৈ পাঁচটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:
প্ৰাথমিক কাৰ্যকলাপ (Primary Activities): এইবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পোনপটীয়া ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উদাহৰণস্বৰূপে— আদিম চিকাৰ কাৰ্য, অৰণ্যৰ পৰা খাদ্য সংগ্ৰহ, কৃষি, খনিজ সম্পদ আহৰণ আৰু মীন পালন। এই খণ্ডত নিয়োজিত লোকসকলক 'ৰেড কলাৰ' (Red Collar) শ্ৰমিক বোলা হয়।
দ্বিতীয়ক কাৰ্যকলাপ (Secondary Activities): ইয়াত প্ৰাথমিক খণ্ডৰ পৰা আহৰণ কৰা কেঁচামালসমূহক যন্ত্ৰ বা প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যবান সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। যেনে— কপাহৰ পৰা বস্ত্ৰ উৎপাদন, আকৰিক লোৰ পৰা তীখা নিৰ্মাণ আদি ঔদ্যোগিক কাৰ্য। ইয়াৰ শ্ৰমিকসকলক 'ব্লু কলাৰ' (Blue Collar) শ্ৰমিক বোলে।
তৃতীয়ক কাৰ্যকলাপ (Tertiary Activities): ইয়াক মূলতঃ 'সেৱা খণ্ড' বুলি কোৱা হয়। এই খণ্ডই কোনো বস্তু উৎপাদন নকৰে, কিন্তু প্ৰাথমিক আৰু দ্বিতীয়ক খণ্ডক গতিশীল কৰাত সহায় কৰে। যেনে— পৰিবহণ, যোগাযোগ, বাণিজ্য, বেংকিং আৰু শিক্ষা ব্যৱস্থা। ইয়াৰ কৰ্মচাৰীসকলক 'পিংক কলাৰ' (Pink Collar) শ্ৰমিক বোলা হয়।
চতুৰ্থক কাৰ্যকলাপ (Quaternary Activities): এইয়া এক বিশেষ ধৰণৰ জ্ঞান-ভিত্তিক সেৱা খণ্ড, যিটো গৱেষণা, তথ্য সংগ্ৰহ, বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য প্ৰযুক্তিৰ (IT Sector) সৈতে জড়িত। যেনে— চফ্টৱেৰ ডেভেলপমেণ্ট, উচ্চ শিক্ষাৰ গৱেষণা আদি। ইয়াৰ পেচাদাৰীসকলক 'হোৱাইট কলাৰ' (White Collar) বুলি জনা যায়।
পঞ্চম কাৰ্যকলাপ (Quinary Activities): ই অৰ্থনীতিৰ সৰ্বোচ্চ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণকাৰী আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণকাৰী খণ্ড। চৰকাৰৰ শীৰ্ষ পৰ্যায়ৰ মন্ত্ৰী-বিষয়া, বহুজাতিক কোম্পানীৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী (CEO) আৰু বিশেষ বিজ্ঞানীসকল ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ গুৰুত্বৰ বাবে ইয়াক 'গ’ল্ড কলাৰ' (Gold Collar) বৃত্তি বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: উৎপাদনৰ এক অপৰিহাৰ্য উপাদান হিচাপে 'ভূমি' (Land) ৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ অনন্য বৈশিষ্ট্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক ভূগোল আৰু উৎপাদন প্ৰণালীত 'ভূমি' এক অতি প্ৰাথমিক আৰু নিষ্ক্ৰিয় কিন্তু অপৰিহাৰ্য উপাদান। সাধাৰণ অৰ্থত ভূমি বুলিলে কেৱল মাটিক বুজালেও, ভৌগোলিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰেক্ষাপটত ই মাটিৰ উপৰিও প্ৰকৃতিৰ পৰা উপহাৰস্বৰূপে পোৱা সকলো সম্পদ যেনে— নদী, হ্ৰদ, অৰণ্য, সূৰ্যৰ পোহৰ, আৰু ভূগৰ্ভস্থ খনিজ পদাৰ্থক প্ৰকাশ কৰে।
ভূমিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
প্ৰকৃতিৰ একক দান: ভূমি মানৱ-নিৰ্মিত নহয়। মানুহে শ্ৰম আৰু মূলধনৰ দ্বাৰা ইয়াৰ গুণাগুণ সলনি কৰিব পাৰে, কিন্তু ইয়াক নতুনকৈ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।
সীমিত যোগান: পৃথিৱীৰ সৰ্বমুঠ ভৌগোলিক পৰিসীমা বা মাটিৰ পৰিমাণ স্থিৰ। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে ভূমিৰ চাহিদা বাঢ়ে কিন্তু ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক যোগান বৃদ্ধি কৰিব নোৱাৰি।
ভৌগোলিক অৱস্থানৰ অপৰিৱৰ্তনীয়তা: ভূমি এক সম্পূৰ্ণ অপ্ৰব্ৰজনকাৰী বা অস্থানান্তৰযোগ্য উপাদান। ভাৰতৰ উৰ্বৰ পলসুৱা মাটিক প্ৰয়োজন হ’লে আমেৰিকালৈ কঢ়িয়াই নিব নোৱাৰি।
গুণগত ভিন্নতা: সকলো অঞ্চলৰ ভূমিৰ উৰ্বৰতা বা উৎপাদন ক্ষমতা একে নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ভূমি কৃষিকাৰ্যৰ বাবে যিমান উপযোগী, ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলৰ ভূমি সিমান উপযোগী নহয়।
অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব: ভূমিয়েই হৈছে যিকোনো কৃষি, উদ্যোগ, যাতায়াত ব্যৱস্থা তথা চহৰীকৰণৰ মূল আধাৰ। ভূমিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই এখন দেশৰ প্ৰাথমিক আৰু দ্বিতীয়ক অৰ্থনীতি গঢ়ি উঠে।
প্ৰশ্ন ৩: উৎপাদন প্ৰণালীত 'শ্ৰম' (Labour) ৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা আৰু শ্ৰমৰ কাৰ্যদক্ষতা প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ প্ৰকাশ কৰা।
উত্তৰ: উৎপাদনৰ উপাদানসমূহৰ ভিতৰত 'শ্ৰম' হৈছে একমাত্ৰ সক্ৰিয় আৰু সচেতন উপাদান। সম্পদ উৎপাদনৰ বাবে মানুহে কৰা যিকোনো শাৰীৰিক আৰু মানসিক প্ৰচেষ্টাক, যাৰ বিনিময়ত অৰ্থনৈতিক পাৰিতোষিক বা মজুৰি পোৱা যায়, তাকেই শ্ৰম বোলা হয়। শ্ৰমিক অবিহনে ভূমি আৰু মূলধন সম্পূৰ্ণ অচল হৈ পৰে।
শ্ৰমৰ কাৰ্যদক্ষতা প্ৰভাৱিত কৰা মূল ভৌগোলিক আৰু সামাজিক কাৰকসমূহ:
স্বাস্থ্য আৰু পুষ্টি: শ্ৰমিকসকলৰ শাৰীৰিক সক্ষমতা আৰু সুস্বাস্থ্যই তেওঁলোকৰ উৎপাদন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। জলবায়ু আৰু উপযুক্ত খাদ্যই ইয়াত প্ৰধান ভূমিকা লয়।
শিক্ষা আৰু কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ: এজন অশিক্ষিত শ্ৰমিকতকৈ এজন কাৰিকৰীভাৱে শিক্ষিত আৰু প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শ্ৰমিকৰ উৎপাদন ক্ষমতা বহুত বেছি হয়। ই আধুনিক যন্ত্ৰ-পাতি পৰিচালনাত সহায় কৰে।
কৰ্মক্ষেত্ৰৰ পৰিৱেশ: উদ্যোগ বা কাৰখানাৰ ভিতৰৰ পৰিৱেশ (বায়ু চলাচল, পোহৰ, নিৰাপত্তা) অনুকূল হ’লে শ্ৰমিকৰ কৰ্মস্পৃহা বাঢ়ে।
জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ: ভৌগোলিক দিশৰ পৰা নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ুৰ অঞ্চলৰ শ্ৰমিকসকলে অতিশয় উষ্ণ বা চৰম শীতল জলবায়ুৰ অঞ্চলৰ শ্ৰমিকতকৈ ভাগৰ নোলোৱাকৈ দীৰ্ঘসময় কাম কৰিব পাৰে।
অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে কেৱল শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধিয়েই যথেষ্ট নহয়, শ্ৰমৰ গুণগত মান আৰু কৰ্মদক্ষতা বৃদ্ধি কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী।
প্ৰশ্ন ৪: 'মূলধন' (Capital) বুলিলে কি বুজা? মূলধন গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু অৰ্থনৈতিক ভূগলত ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: সাধাৰণতে মূলধন বুলিলে কেৱল হাতত থকা নগদ ধনক বুজায়, কিন্তু অৰ্থনৈতিক ভূগোলত ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাপক। মূলধন হৈছে মানুহৰ শ্ৰমৰ দ্বাৰা উৎপাদিত সম্পদৰ সেই অংশ, যাক পোনপটীয়া ভোগৰ বাবে ব্যৱহাৰ নকৰি পুনৰ অধিক উৎপাদন কাৰ্যত নিয়োজিত কৰা হয়। কাৰখানাৰ ভৱন, গধুৰ যন্ত্ৰ-পাতি, কেঁচামাল, পৰিবহণৰ বাহন আদি সকলো মূলধনৰ অন্তৰ্গত। সেইবাবে ইয়াক "উৎপাদিত উৎপাদনৰ উপাদান" বুলি কোৱা হয়।
মূলধন গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া (Process of Capital Formation): মূলধন গঠন হ’বলৈ প্ৰধানকৈ তিনিটা পৰ্যায়ৰ প্ৰয়োজন:
সঞ্চয়ৰ সৃষ্টি (Creation of Savings): মানুহে তেওঁলোকৰ আয়ৰ সম্পূৰ্ণ অংশ খৰচ নকৰি ভৱিষ্যতৰ বাবে যি ধন ৰাহি কৰে, সেয়াই হ’ল সঞ্চয়।
সঞ্চয়ৰ সংগ্ৰহ (Mobilization of Savings): জনসাধাৰণৰ সিঁচৰিত হৈ থকা সঞ্চয়সমূহ বেংক, বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান আদিৰ জৰিয়তে একত্ৰিত কৰা হয়।
সঞ্চয়ৰ বিনিয়োগ (Investment of Savings): একত্ৰিত হোৱা এই সঞ্চয়খিনিক যেতিয়া নতুন উদ্যোগ, প্ৰযুক্তি ক্ৰয় বা আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণত খৰচ কৰা হয়, তেতিয়াই প্ৰকৃত মূলধন গঠন হয়।
অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব: আধুনিক উদ্যোগীকৰণ আৰু গোলকীয় বাণিজ্য সম্পূৰ্ণৰূপে মূলধনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। যিবোৰ দেশত মূলধন গঠনৰ হাৰ বেছি (যেনে— পশ্চিমীয়া উন্নত দেশসমূহ), সেইবোৰ দেশৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু আন্তঃগাঁথনি অত্যন্ত শক্তিশালী হয়।
প্ৰশ্ন ৫: আধুনিক উৎপাদন ব্যৱস্থাত 'সংগঠন বা উদ্যোগী' (Organization/Entrepreneur) ক কিয় উৎপাদনৰ চালিকা শক্তি বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: উৎপাদন প্ৰণালীৰ চতুৰ্থ আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানটো হৈছে 'সংগঠন' বা 'উদ্যোগ'। যিজন ব্যক্তিয়ে বা ব্যক্তিসমষ্টিয়ে উৎপাদনৰ বাকী তিনিটা উপাদান— ভূমি, শ্ৰম আৰু মূলধনক একত্ৰিত কৰি কোনো এটা উদ্যোগ লাভজনকভাৱে পৰিচালনা কৰে, তেওঁক উদ্যোগী বা সংগঠক (Entrepreneur) বোলা হয়।
উদ্যোগীক চালিকা শক্তি বুলি গণ্য কৰাৰ কাৰণসমূহ:
উপাদানসমূহৰ সমন্বয় সাধন: ভূমি, শ্ৰম আৰু মূলধন নিজে নিজে সক্ৰিয় হ’ব নোৱাৰে। এজন সংগঠকেহে সিদ্ধান্ত লয় যে কিমান মাটিত, কিমান শ্ৰমিক লগাই আৰু কিমান মূলধন বিনিয়োগ কৰি উৎপাদন কাৰ্য কৰা হ’ব।
pil শংকা বা বিপদমুক্ত কৰাৰ ক্ষমতা (Risk Bearing): ব্যৱসায় বা উৎপাদন কাৰ্যত সদায় অনিশ্চয়তা আৰু লোকচানৰ সম্ভাৱনা থাকে। এজন উদ্যোগীয়ে সেই অৰ্থনৈতিক শংকা নিজৰ কান্ধত পাতি লয়।
নবীকৰণ আৰু প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ (Innovation): বজাৰৰ চাহিদা বুজি নতুন সামগ্ৰী আৱিষ্কাৰ কৰা, উৎপাদনৰ নতুন কলা-কৌশল প্ৰয়োগ কৰা আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰাটো সংগঠকৰে কাম।
ভৌগোলিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ: উদ্যোগটো কোনটো অঞ্চলত স্থাপন কৰিলে কেঁচামালৰ সুবিধা হ’ব বা বজাৰৰ ওচৰ হ’ব, সেই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক সিদ্ধান্ত সংগঠকে গ্ৰহণ কৰে।
সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, সংগঠক হৈছে উৎপাদন কাৰ্যৰ মূল মগজু। তেওঁৰ সলিল আৰু দূৰদৰ্শিতাৰ ওপৰতে সমগ্ৰ উদ্যোগ তথা দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন নিৰ্ভৰ কৰে।
পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):
এই পাঠটিত গোলকীয় কৃষি ব্যৱস্থাৰ ভৌগোলিক ভেটি আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত কৃষিকাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰাকৃতিক (জলবায়ু, মাটি, ভূ-প্ৰকৃতি) আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিস্তৃত বাণিজ্যিক কৃষিলৈকে বিভিন্ন কৃষি পদ্ধতিৰ পাৰ্থক্য ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰ উপৰিও, বজাৰৰ দূৰত্ব আৰু পৰিবহন ব্যয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা 'ভন থুনেনৰ কৃষি স্থানকৰণ আৰ্হি'ৰ ৬ টা বলয়ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত, বিশ্বৰ প্ৰধান শস্য— ধান, ঘেঁহু, চাহ আৰু কফি উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অনুকূল ভৌগোলিক পৰিৱেশ আৰু বিশ্বজুৰি ইয়াৰ বিতৰণ তথা উৎপাদনৰ এক সম্যক আভাস ডাঙি ধৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: কৃষিকাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা এটা প্ৰধান সামাজিক-অৰ্থনৈতিক কাৰক কি?
উত্তৰ: কৃষকৰ বাবে বজাৰৰ সুলভতা আৰু উন্নত পৰিবহন ব্যৱস্থা হ'ল কৃষিকাৰ্যক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক কাৰক।
প্ৰশ্ন ২: ভন থুনেনৰ (Von Thunen) কৃষি স্থানকৰণৰ আৰ্হিটো পোনপ্ৰথমে কেতিয়া প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰ: জাৰ্মান অৰ্থনীতিবিদ জোহান হাইনৰিখ ভন থুনেনৰ এই যুগান্তকাৰী আৰ্হিটো ১৮২৬ চনত তেওঁৰ 'দ্য আইছ’লেটেড ষ্টেট' (The Isolated State) নামৰ গ্ৰন্থখনত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩: নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষি (Intensive Subsistence Agriculture) সাধাৰণতে পৃথিৱীৰ কোনটো অঞ্চলত বেছিকৈ দেখা যায়?
উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ ঘন চাপ থকা দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মৌচুমী জলবায়ু প্ৰধান অঞ্চলসমূহত এই ধৰণৰ কৃষি পদ্ধতি সচৰাচৰ দেখা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: ধান খেতিৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশৰ বাবে কেনেধৰণৰ মাটিৰ প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ: পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা থকা গভীৰ পলসুৱা আলতীয়া মাটি (Clayey loam soil) ধান উৎপাদনৰ বাবে আটাইতকৈ উৎকৃষ্ট।
প্ৰশ্ন ৫: কফি উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত বৰ্তমান পৃথিৱীৰ ভিতৰত শীৰ্ষস্থান অধিকাৰ কৰা দেশখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশৰ ব্ৰাজিল হ'ল বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক কফি উৎপাদনকাৰী দেশ।
প্ৰশ্ন ৬: চাহ খেতিৰ বাবে গড় বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ কিমান হোৱাটো বাঞ্ছনীয়?
উত্তৰ: সুষমভাৱে বিতৰণ হোৱা প্ৰায় ১৫০ ৰ পৰা ২৫০ চেণ্টিমিটাৰ বাৰ্ষিক বৰষুণ চাহ গছৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ বাবে অনুকূল।
প্ৰশ্ন ৭: ভন থুনেনৰ আৰ্হি অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় বজাৰৰ ঠিক কাষৰ প্ৰথম বলয়টোত কেনেধৰণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা হয়?
উত্তৰ: বজাৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰথম বৃত্তাকাৰ বলয়টোত সোনকালে নষ্ট হৈ যোৱা দুগ্ধজাত সামগ্ৰী আৰু সতেজ শাক-পাচলিৰ খেতি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: ঝুম খেতি (Jhum Cultivation) কি ধৰণৰ কৃষিৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: ঝুম খেতি হ'ল এক প্ৰাচীন পৰম্পৰাগত স্থানান্তৰিত কৃষি (Shifting Cultivation) পদ্ধতিৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৯: ঘেঁহু খেতি চপোৱাৰ সময়ত জলবায়ু কেনেকুৱা হ'ব লাগে?
উত্তৰ: ঘেঁহু শস্য পকিবৰ বাবে আৰু চপোৱাৰ সময়ত ডাৱৰমুক্ত, উজ্জ্বল ৰ’দঘাই আৰু শুকান বতৰৰ প্ৰয়োজন হয়।
প্ৰশ্ন ১০: চাহ গছৰ শিপাত পানী জমা হ’লে কি ক্ষতি হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: চাহ গছৰ শিপাত পানী জমা হ’লে শিপাবোৰ গেলি যায় আৰু গছজোপা সম্পূৰ্ণৰূপে মৰি যাব পাৰে, সেয়ে ইয়াৰ বাবে ঢালযুক্ত মাটিৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ১১: 'ফেজেণ্ডা' (Fazendas) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: ব্ৰাজিলত অৱস্থিত বিশাল আকাৰৰ বাণিজ্যিক কফি বাগিচাবোৰক স্থানীয় ভাষাত 'ফেজেণ্ডা' বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ১২: পৃথিৱীৰ কোনখন দেশক 'ধানৰ পাত্ৰ' বা সৰ্বাধিক ধান উৎপাদনকাৰী হিচাপে গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: এছিয়া মহাদেশৰ চীন দেশ হ'ল বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্ববৃহৎ ধান উৎপাদনকাৰী ৰাষ্ট্ৰ।
প্ৰশ্ন ১৩: কোন প্ৰকাৰৰ চাহক 'অৰ্ধ-পাচন' (Semi-fermented) চাহ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: টাইৱান আৰু চীনত বিশেষভাৱে উৎপাদিত 'উলোং চাহ'ক (Oolong Tea) আংশিকভাৱে কিম্বন বা অৰ্ধ-পাচন কৰা চাহ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: বাণিজ্যিকভাবে কৰা ফল-মূল আৰু শাক-পাচলিৰ কৃষিক কি নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: উদ্যান শস্য বা বজাৰ কেন্দ্ৰিক শাক-পাচলিৰ এনে বিশেষ কৃষিকাৰ্যক 'হৰ্টিকালচাৰ' (Horticulture) বা ট্ৰাক ফাৰ্মিং বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: ভন থুনেনৰ কৃষি আৰ্হিত পৰিবহন ব্যয় কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰ: এই আৰ্হি অনুসৰি পৰিবহন ব্যয় সামগ্ৰীৰ ওজন আৰু কেন্দ্ৰীয় বজাৰৰ পৰা দূৰত্বৰ ওপৰত পোনপটীয়াভাৱে নিৰ্ভৰ কৰে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: কৃষি ভূগোলত 'স্থানান্তৰিত কৃষি' (Shifting Cultivation) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: ই হৈছে এক আদিম কৃষি পদ্ধতি, য'ত বনাঞ্চলৰ কোনো এক অংশ কাটি আৰু পুৰি পৰিষ্কাৰ কৰি তাত অস্থায়ীভাৱে খেতি কৰা হয়। মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পালে কৃষকসকলে সেই স্থান পৰিত্যাগ কৰি পুনৰ অন্য এক নতুন ভূখণ্ডত একে প্ৰক্ৰিয়াৰে কৃষি কাৰ্য আৰম্ভ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: ভন থুনেনৰ কৃষি স্থানকৰণ আৰ্হিৰ দুটা প্ৰধান ধাৰণা (Assumptions) উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: আৰ্হিটোৰ দুটা প্ৰধান ধাৰণা হ'ল—
(ক) কৃষি অঞ্চলটো এখন একক আৰু সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন ৰাজ্য (Isolated State), য'ত মাত্ৰ এটা কেন্দ্ৰীয় বজাৰ বা চহৰ থাকে।
(খ) সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ ভূমিভাগ সমতল আৰু ইয়াৰ মাটিৰ উৰ্বৰতা তথা জলবায়ু সকলো স্থানতে একে বা সমসত্ব (Homogeneous)।
প্ৰশ্ন ৩: ঘেঁহু উৎপাদনৰ বাবে কেনেধৰণৰ উষ্ণতা আৰু বৰষুণৰ প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ: ঘেঁহুৰ অঙ্কুৰণ আৰু বৃদ্ধিৰ সময়ত কিছু ঠাণ্ডা জলবায়ু অৰ্থাৎ ১০° চেলচিয়াছৰ পৰা ১৫° চেলচিয়াছ উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন। আনহাতে, বাৰ্ষিক ৫০ ৰ পৰা ৭৫ চেণ্টিমিটাৰ মধ্যমীয়া বৰষুণ ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ উপযোগী।
প্ৰশ্ন ৪: কফি গছৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশৰ বাবে ছাঁৰ (Shade) কিয় প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ: কফি গছৰ কোমল পুলিবোৰে পোনপটীয়া তীব্ৰ সূৰ্যৰ ৰশ্মি আৰু প্ৰবল বতাহ সহ্য কৰিব নোৱাৰে। সেইবাবে কফি বাগিচাবোৰত কফি পুলিৰ সুৰক্ষাৰ বাবে মাজেমাজে কল গছ বা অন্য ওখ ডাঙৰ ছাঁ প্ৰদানকাৰী গছ ৰোপণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: বসন্তকালীন ঘেঁহু (Spring Wheat) আৰু শীতকালীন ঘেঁহুৰ (Winter Wheat) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: অত্যন্ত ঠাণ্ডা অঞ্চল য'ত শীতকালত বৰফ পৰে, তাত বসন্তকালৰ আৰম্ভণিতে বীজ সিঁচি গ্ৰীষ্মৰ শেষত চপোৱা শস্যই হ'ল বসন্তকালীন ঘেঁহু (যেনে- কানাডা)। আনহাতে, তুলনামূলকভাৱে মৃদু ঠাণ্ডা অঞ্চলত শৰৎকালত বীজ সিঁচি জহকালৰ আৰম্ভণিতে চপোৱা শস্যই হ'ল শীতকালীন ঘেঁহু (যেনে- ইউ এছ এ)।
প্ৰশ্ন ৬: চাহ খেতি পাহাৰীয়া ঢালযুক্ত মাটিত কিয় কৰা হয়?
উত্তৰ: চাহ গছৰ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰচুৰ পানীৰ প্ৰয়োজন যদিও ইয়াৰ শিপাত পানী জমা হ'লে গছজোপা নষ্ট হয়। পাহাৰীয়া ঢাল মাটিত বৰষুণৰ পানী অতি সোনকালে বৈ যাব পাৰে আৰু মাটিৰ আদ্ৰতাও বজাই ৰাখে, যাৰ বাবে পাহাৰীয়া এঢলীয়া ভূমি চাহ খেতিৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৭: কফিৰ প্ৰধান দুটা প্ৰকাৰ কি কি আৰু ইয়াৰ চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰ: কফিৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ দুটা হ'ল— 'কফি আৰাবিকা' (Coffee Arabica) আৰু 'কফি ৰোবাষ্টা' (Coffee Robusta)। আৰাবিকা গুণগতভাৱে উৎকৃষ্ট আৰু সুগন্ধিযুক্ত কিন্তু ই কিছু সংবেদনশীল। আনহাতে, ৰোবাষ্টা সামান্য তিতা সোৱাদযুক্ত আৰু ইয়াৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বেছি।
প্ৰশ্ন ৮: বজাৰ কেন্দ্ৰিক বা বাণিজ্যিক দুগ্ধ উৎপাদন কৃষি (Dairy Farming) কি?
উত্তৰ: এইটো এটা অতি আধুনিক আৰু মূলধন চহকী কৃষি পদ্ধতি, য'ত বিশেষভাৱে গাখীৰ আৰু অন্যান্য দুগ্ধজাত সামগ্ৰী (যেনে- মাখন, চীজ) উৎপাদনৰ বাবে উন্নত প্ৰজাতিৰ গৰু-মহ পালন কৰা হয়। ই সাধাৰণতে ডাঙৰ চহৰ বা উদ্যোগিক অঞ্চলৰ ওচৰত গঢ়ি উঠে।
প্ৰশ্ন ৯: ধান খেতিক কিয় 'শ্ৰম-নিবিড়' (Labor Intensive) কৃষি বোলা হয়?
উত্তৰ: ধান খেতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ পৰা শেষলৈকে, যেনে— পুলি তোলা, ৰোৱা, অপতৃণ নিৰাময়, শস্য কটা আৰু ধান মৰা আদি প্ৰায়বোৰ কাৰ্যতে যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ সীমিত আৰু ইয়াৰ বাবে প্ৰচুৰ মানৱ শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়। সেইবাবে ইয়াক শ্ৰম-নিবিড় কৃষি বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: ভন থুনেনৰ আৰ্হিত বৰ্ণিত 'অৰণ্য বলয়' বা দ্বিতীয় বলয়টোৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: ভন থুনেনৰ সময়ত (ঊনবিংশ শতিকাত) ঘৰ নিৰ্মাণ আৰু ইন্ধন হিচাপে কাঠৰ ভূমিকা অপৰিসীম আছিল। কাঠ গধুৰ আৰু পৰিবহন কৰিবলৈ কঠিন হোৱাৰ বাবে, চহৰৰ পৰিবহন ব্যয় হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেন্দ্ৰীয় বজাৰৰ ঠিক পিছৰ অৰ্থাৎ দ্বিতীয় বলয়টোত কাঠ উৎপাদনৰ বাবে অৰণ্য অঞ্চল সংৰক্ষিত কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১: মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) 'কৰ্ণ বেল্ট' (Corn Belt) আৰু 'হুইট বেল্ট' (Wheat Belt) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মধ্য অংশত অবস্থিত যি ভৌগোলিক অঞ্চলত মাকৈৰ খেতি সৰ্বাধিক কৰা হয়, তাক 'কৰ্ণ বেল্ট' বোলে। আনহাতে, ইয়াৰ পশ্চিমৰ ক্ৰমান্বয়ে শুকান আৰু সমতল প্ৰেইৰী অঞ্চলটো য'ত বিশাল পৰিমাণে ঘেঁহুৰ খেতি কৰা হয়, তাক 'হুইট বেল্ট' বুলি জনা যায়।
প্ৰশ্ন ১২: ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষিৰ (Mediterranean Agriculture) দুটা অনন্য বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: এই কৃষি পদ্ধতিৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য হ'ল—
(ক) ইয়াত বাণিজ্যিকভাবে বিভিন্ন টেঙা জাতীয় ফল যেনে— আঙুৰ, নেমু, কমলা আদিৰ ব্যাপক উৎপাদন কৰা হয়।
(খ) এই অঞ্চলৰ জলবায়ুত শীতকালত বৰষুণ হয় আৰু গ্ৰীষ্মকাল শুকান থাকে, যি আঙুৰৰ পৰা উৎকৃষ্ট মানৰ ৱাইন (Wine) প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ বা আধুনিক প্ৰযুক্তিয়ে কৃষিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছে?
উত্তৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তি যেনে— সেউজ গৃহ (Greenhouse) আৰু ড্ৰিপ ইৰিগেশ্যনৰ সহায়ত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিকূল জলবায়ু থকা অঞ্চলতো কৃত্ৰিমভাৱে উষ্ণতা আৰু পানী নিয়ন্ত্ৰণ কৰি বছৰৰ যিকোনো সময়তে উচ্চ মূল্যৰ শস্য আৰু অফ-চিজন শাক-পাচলি উৎপাদন কৰিব পৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৪: কফি উৎপাদনৰ বাবে 'টেৰা ৰক্সা' (Terra Roxa) মাটি কিয় উপযোগী?
উত্তৰ: 'টেৰা ৰক্সা' হ'ল ব্ৰাজিলৰ মালভূমি অঞ্চলত পোৱা এক প্ৰকাৰৰ বিশেষ আগ্নেয়গিৰিৰ লাভাৰে গঠিত ৰঙা মাটি। এই মাটিত প্ৰচুৰ পৰিমাণে লোহা আৰু পটাছ থাকে আৰু ইয়াৰ পানী নিষ্কাশন ক্ষমতা অসাধাৰণ, যি কফি গছৰ শিপাৰ স্বাস্থ্য আৰু শস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে অত্যন্ত জৰুৰী।
প্ৰশ্ন ১৫: বিশ্বৰ চাহ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰীলংকাৰ ভূমিকা কেনেকুৱা?
উত্তৰ: শ্ৰীলংকা বিশ্বৰ অন্যতম অগ্ৰণী চাহ উৎপাদনকাৰী আৰু ৰপ্তানিকাৰী দেশ। শ্ৰীলংকাৰ পাহাৰীয়া কেন্দ্ৰীয় অঞ্চলৰ জলবায়ু আৰু মাটি উৎকৃষ্ট মানৰ 'চিলন চাহ' (Ceylon Tea) উৎপাদনৰ বাবে বিখ্যাত, আৰু ই দেশখনৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ এক প্ৰধান উৎস।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: কৃষিকাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰাকৃতিক বা ভৌতিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কৃষি হ’ল প্ৰকৃতিৰ ওপৰত আটাইতকৈ বেছি নিৰ্ভৰশীল এক প্ৰাথমিক অৰ্থনৈতিক কাৰ্য। কোনো এটা অঞ্চলত কেনে ধৰণৰ শস্য উৎপাদন হ’ব, তাৰ মূল আধাৰ প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহে নিৰূপণ কৰে। তলত ইয়াৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
জলবায়ু (Climate): জলবায়ুৰ দুটা মূল অংশ— উষ্ণতা আৰু বৰষুণে কৃষিক আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱিত কৰে। প্ৰতিবিধ শস্যৰ বাবে একোটা নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্ৰা আৰু অংকুৰণৰ সময়ৰ প্ৰয়োজন। যেনে, ধানৰ বাবে গৰম আৰু আদ্ৰ জলবায়ুৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ বিপৰীতে ঘেঁহুৰ বাবে মৃদু ঠাণ্ডা জলবায়ুৰ প্ৰয়োজন। বৰষুণৰ পৰিমাণে জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু শস্যৰ প্ৰকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ভূ-অৱয়ব বা ভূ-প্ৰকৃতি (Relief/Topography): ভূমিৰ ঢাল আৰু উচ্চতাই কৃষিত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়। নদী উপত্যকাৰ সমতল ভূমিভাগ যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ আৰু পৰিবহনৰ বাবে সহজ, যাৰ বাবে ইয়াত নিবিড় কৃষি কাৰ্য কৰা হয়। আনহাতে, পাহাৰীয়া থিয় ঢালযুক্ত অঞ্চলত মাটি ক্ষয় হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি বাবে তাত ঢাপ খেতি বা বাগিচা কৃষি (যেনে— চাহ, কফি) কৰা হয়।
মৃত্তিকা বা মাটি (Soil): মাটি হ’ল শস্যৰ খাদ্যপ্ৰাণ। মাটিৰ গাঁথনি, অম্লতা (pH) আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শস্যৰ উৎপাদন সলনি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, নদীৰ পলসুৱা মাটি ধান আৰু মৰাপাটৰ বাবে উৎকৃষ্ট, আনহাতে দাক্ষিণাত্যৰ ক’লা মাটি বা লাভা সৃষ্ট মাটি কপাহ খেতিৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।
পানীৰ সুলভতা (Water Availability): বৰষুণ অনিয়মিত হ’লে কৃষি কাৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে ভূ-গৰ্ভস্থ পানী বা নদীৰ পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে। নৈকট্যৱৰ্তী পানীৰ উৎসই জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা সুচল কৰি তুলি মৰুভূমি বা অৰ্ধ-শুকান অঞ্চলকো সুজলা-সুফলা কৰি তুলিব পাৰে (যেনে— ভাৰতৰ ইন্দিৰা গান্ধী খাল প্ৰকল্পৰ দ্বাৰা ৰাজস্থানৰ কৃষি বিপ্লৱ)।
প্ৰশ্ন ২: নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষি (Intensive Subsistence Agriculture) আৰু বিস্তৃত বাণিজ্যিক কৃষিৰ (Extensive Commercial Agriculture) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কৃষিৰ প্ৰকাৰ ভিন্ন হোৱা দেখা যায়। তলত এই দুই বিপৰীতধৰ্মী কৃষি পদ্ধতিৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ উল্লেখ কৰা হ’ল:
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষি | বিস্তৃত বাণিজ্যিক কৃষি |
| ১. মূল উদ্দেশ্য | ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য হ’ল স্থানীয় কৃষকৰ পৰিয়ালটোৰ খাদ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা। বজাৰত বিক্ৰীৰ বাবে অতিৰিক্ত শস্য বৰ বিশেষ নাথাকে। | ই সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰিক। উৎপাদিত শস্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বা স্থানীয় বজাৰত বিক্ৰী কৰি লাভ অৰ্জন কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য। |
| ২. ভূমিৰ আকাৰ | জনসংখ্যাৰ আধিক্যৰ বাবে কৃষি ভূমিৰ আকাৰ অতি সৰু আৰু খণ্ড-বিখণ্ড হয়। | জনসংখ্যা কম থকা অঞ্চলত এই খেতি কৰা বাবে কৃষি পাম বা ফাৰ্মসমূহৰ আকাৰ অত্যন্ত বিশাল (হাজাৰ হাজাৰ হেক্টৰ) হয়। |
| ৩. শ্ৰমিক আৰু যন্ত্ৰ | ইয়াত যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ অতি সীমিত। ঘৰুৱা মানৱ শ্ৰমিক আৰু পৰম্পৰাগত সঁজুলিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি খেতি কৰা হয়। | ইয়াত মানৱ শ্ৰমিকৰ ব্যৱহাৰ অতি নগণ্য। বীজ সিঁচাৰ পৰা শস্য কটা আৰু পেকেজিং কৰালৈকে সকলো কাম বৃহৎ যন্ত্ৰৰ (যেনে— কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰ) সহায়ত কৰা হয়। |
| ৪. উৎপাদনৰ হাৰ | ইয়াত প্ৰতি একক ভূমিত (Per unit area) উৎপাদনৰ হাৰ অধিক হয়, কিন্তু প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ হিচাপত উৎপাদন কম। | ইয়াত বিশাল ভূমিৰ বাবে প্ৰতি একক ভূমিত উৎপাদন কম হ’লেও, শ্ৰমিকৰ সংখ্যা অতি কম হোৱাৰ বাবে প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদনৰ হাৰ বহুত বেছি। |
| ৫. ভৌগোলিক অঞ্চল | ঘাইকৈ দক্ষিণ, দক্ষিণ-পূব আৰু পূব এছিয়াৰ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ মৌচুমী জলবায়ু অঞ্চলত দেখা যায়। | উত্তৰ আমেৰিকাৰ প্ৰেইৰী, ইউৰেছিয়াৰ ষ্টেপছ্ আৰু আৰ্জেণ্টিনাৰ পাম্পাছ আদি বিস্তীৰ্ণ তৃণভূমি অঞ্চলত এই কৃষি দেখা যায়। |
প্ৰশ্ন ৩: জোহান হাইনৰিখ ভন থুনেনৰ (Von Thunen) কৃষি স্থানকৰণ আৰ্হিৰ (Model of Agricultural Location) কেন্দ্ৰীয় ধাৰণাটো ইয়াৰ বিভিন্ন বলয়সমূহৰ সৈতে চিত্ৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৮২৬ চনত জাৰ্মান অৰ্থনীতিবিদ ভন থুনেনে বজাৰৰ পৰা দূৰত্ব আৰু পৰিবহন ব্যয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৃষি ভূমিৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন হয়, তাৰ এক গাণিতিক আৰু ভৌগোলিক আৰ্হি ডাঙি ধৰিছিল। তেওঁ ধাৰণা কৰিছিল যে বজাৰৰ ওচৰৰ ভূমিয়ে বেছি খাজানা (Land Rent) লাভ কৰে।
তেওঁ এখন একক বজাৰকেন্দ্ৰিক ‘বিচ্ছিন্ন ৰাজ্য’ (Isolated State) কল্পনা কৰি বজাৰৰ চাৰিওফালে ৬ টা বৃত্তাকাৰ বলয়ৰ (Concentric Zones) উল্লেখ কৰিছিল:
[বজাৰ (Market)] ↓ (১ম বলয়: শাক-পাচলি আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী) ↓ (২য় বলয়: কাঠ আৰু ইন্ধন উৎপাদনকাৰী অৰণ্য) ↓ (৩য় বলয়: নিবিড় শস্য উৎপাদন — পৰিৱৰ্তনশীল ব্যৱস্থা) ↓ (৪ৰ্থ বলয়: বিস্তৃত শস্য উৎপাদন আৰু পৰ্য্যায়ক্ৰমিক কৃষি) ↓ (৫ম বলয়: ত্ৰি-ক্ষেত্ৰ ব্যৱস্থা/পতিত ভূমিযুক্ত খেতি) ↓ (৬ষ্ঠ বলয়: পশুপালন বা পশুচাৰণ অঞ্চল)
প্ৰথম বলয়: বজাৰৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ অঞ্চল। ইয়াত সোনকালে নষ্ট হৈ যোৱা আৰু গধুৰ সামগ্ৰী যেনে— কেঁচা শাক-পাচলি আৰু গাখীৰ উৎপাদন কৰা হয়, যাতে পৰিবহনত পলম নহয়।
দ্বিতীয় বলয়: এই বলয়ত অৰণ্য বা কাঠ উৎপাদন কৰা হয়। ঊনবিংশ শতিকাত কাঠ ঘৰ সজা আৰু ইন্ধনৰ বাবে গধুৰ সামগ্ৰী আছিল, গতিকে বজাৰৰ পৰা বেছি দূৰ হ’লে পৰিবহন ব্যয় অত্যাধিক হ’ব বাবে ইয়াক দ্বিতীয় স্থানত ৰখা হৈছিল।
তৃতীয়, চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম বলয়: এই মধ্যৱৰ্তী বলয়সমূহত ক্ৰমান্বয়ে নিবিড়তা হ্ৰাস পাই আহে। ইয়াত বিভিন্ন খাদ্যশস্য যেনে— ঘেঁহু, ৰাই আদি খেতি কৰা হয়। চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম বলয়ত পৰ্যায়ক্ৰমে পতিত ভূমি বা চৰণীয়া পথাৰৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।
ষষ্ঠ বলয়: ই আটাইতকৈ দূৰৱৰ্তী অঞ্চল। যিহেতু পশু চৰাই বজাৰলৈ খোজকঢ়াই আনিব পাৰি (পৰিবহন ব্যয় শূন্য), সেয়ে বজাৰৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰৈৰ কম খাজানাযুক্ত ভূমিত কেৱল পশুপালন কৰা হয়।
সীমাবদ্ধতা: আধুনিক যুগত দ্ৰুত পৰিবহন, শীতলীকৰণ ব্যৱস্থা (Refrigeration) আৰু গোলকীয় বজাৰৰ বাবে ভন থুনেনৰ এই সৰলীকৃত আৰ্হিটো বৰ্তমান হুবহু প্ৰযোজ্য নহয়, যদিও কৃষি ভূগোলত ভূমি ব্যৱহাৰৰ অধ্যয়নৰ ই এক শক্তিশালী ভেটি।
প্ৰশ্ন ৪: বিশ্বত ধান খেতিৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু ইয়াৰ উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌগোলিক কাৰকসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ধান হ’ল সমগ্ৰ বিশ্বৰ, বিশেষকৈ এছিয়া মহাদেশৰ আধাতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰ প্ৰধান খাদ্য। ই এক ক্ৰান্তীয় আৰু উপ-ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ প্ৰধান শস্য।
উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌগোলিক কাৰকসমূহ:
উষ্ণতা: ধান খেতিৰ বাবে উচ্চ উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন। শস্যৰ বৃদ্ধিৰ সময়ত গড় উষ্ণতা ২০° চেলচিয়াছৰ পৰা ২৭° চেলচিয়াছ হ’ব লাগে। ১৯° চেলচিয়াছতকৈ কম উষ্ণতাত ধানৰ বৃদ্ধি ব্যাহত হয়।
বৰষুণ: ধান এবিধ জলপ্ৰিয় শস্য। ইয়াৰ বাবে ১০০ ৰ পৰা ২০০ চেণ্টিমিটাৰ প্ৰচুৰ বৰষুণৰ প্ৰয়োজন। শস্য ৰোৱাৰ সময়ত পথাৰত পানী জমা হৈ থকাটো অপৰিহাৰ্য। কম বৰষুণ হোৱা অঞ্চলত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজন হয়।
মাটি: নদী উপত্যকা আৰু ব-দ্বীপ অঞ্চলৰ সাৰুৱা পলসুৱা মাটি (Alluvial Soil) য’ত তলত আলতীয়া মাটিৰ তৰপ থাকে আৰু পানী ধৰি ৰাখিব পাৰে, তেনে মাটি ধানৰ বাবে সৰ্বোৎকৃষ্ট।
বিশ্বজুৰি ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু উৎপাদন:
বিশ্বৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশতকৈও অধিক ধান কেৱল এছিয়া মহাদেশতে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
চীন দেশ: বৰ্তমান বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক ধান উৎপাদনকাৰী দেশ হ’ল চীন। ইয়াৰ য়াংজে কিয়াং নদী উপত্যকা, জেচোৱান অৱবাহিকা আৰু দক্ষিণ চীনৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ ধান খেতিৰ বাবে বিখ্যাত।
ভাৰতবৰ্ষ: উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থান বিশ্বৰ ভিতৰত দ্বিতীয়। উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল (যেনে— পশ্চিমবঙ্গ, উত্তৰ প্ৰদেশ, পঞ্জাৱ, অসম) আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা আৰু কাবেৰী নদীৰ ব-দ্বীপ অঞ্চলত ব্যাপক হাৰত ধান খেতি কৰা হয়।
অন্যান্য দেশ: দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়া, বাংলাদেশ, ভিয়েটনাম, থাইলেণ্ড আৰু ম্যানমাৰ আদি দেশেও বিপুল পৰিমাণে ধান উৎপাদন কৰে। থাইলেণ্ড আৰু ভিয়েটনামক বিশ্বৰ প্ৰধান ধান ৰপ্তানিকাৰী দেশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: বিশ্বৰ চাহ আৰু কফি খেতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহৰ এটা তুলনামূলক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: চাহ আৰু কফি— এই দুয়োবিধেই বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় পনীয় শস্য আৰু এই দুয়োবিধ কৃষিয়েই বাগিচা কৃষি (Plantation Agriculture) হিচাপে কৰা হয়। যদিও দুয়োবিধ ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ শস্য, তথাপিও ইহঁতৰ অনুকূল ভৌগোলিক কাৰকৰ মাজত কিছু সূক্ষ্ম প্ৰভেদ আছে। তলত ইয়াৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হ’ল:
| ভৌগোলিক কাৰক | চাহ খেতি (Tea Cultivation) | কফি খেতি (Coffee Cultivation) |
| ১. উষ্ণতা (Temperature) | চাহ খেতিৰ বাবে ১৫° ৰ পৰা ৩০° চেলচিয়াছৰ এক মৃদু আৰু সমভাৱাপন্ন উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন। অত্যাধিক গৰম ইয়াৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। | কফিৰ বাবে কিছু বেছি গৰম জলবায়ুৰ প্ৰয়োজন। ইয়াৰ অনুকূল উষ্ণতা হ’ল ১৫° ৰ পৰা ২৮° চেলচিয়াছ। কফিয়ে তীব্ৰ সূৰ্যৰ ৰশ্মি সহ্য কৰিব নোৱাৰে বাবে ছাঁৰ প্ৰয়োজন হয়। |
| ২. বৰষুণ (Rainfall) | চাহ গছৰ বাবে ১৫০ ৰ পৰা ২৫০ চেণ্টিমিটাৰ বৰষুণৰ প্ৰয়োজন। গোটেই বছৰটোত সমভাৱে বৰষুণ হ’লে চাহ গছৰ কুঁহিপাতবোৰ সুন্দৰকৈ ওলায়। | কফিৰ বাবে গড়ে ১৫০ ৰ পৰা ২০০ চেণ্টিমিটাৰ বৰষুণৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু শস্য পকিবৰ সময়ত একেবাৰে শুকান বতৰ আৰু উজ্জ্বল ৰ’দৰ প্ৰয়োজন হয়। |
| ৩. ভূ-প্ৰকৃতি আৰু নিষ্কাশন | চাহ গছৰ শিপাত সামান্য পানী জমা হ’লেও গছজোপা গেলি মৰি যায়। সেইবাবে ইয়াৰ বাবে তীব্ৰ পাহাৰীয়া ঢালযুক্ত ভূমিৰ প্ৰয়োজন, য’ৰ পৰা পানী সহজে তললৈ বৈ যায়। | কফিৰ বাবেও পানী জমা নোহোৱা এঢলীয়া মাটিৰ প্ৰয়োজন, কিন্তু ই চাহৰ দৰে তীব্ৰ ঢাল নহ’লেও হয়। ওখ মালভূমি অঞ্চল বা মৃদু পাহাৰীয়া ঢাল ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ উপযোগী। |
| ৪. মৃত্তিকা বা মাটি | লো আৰু হিউমাছ (Humus) যুক্ত গভীৰ পলসুৱা অম্লীয় মাটি চাহ খেতিৰ বাবে উত্তম। | লো আৰু পটাছযুক্ত আগ্নেয়গিৰিৰ লাভাজাত ৰঙা মাটি (যেনে ব্ৰাজিলৰ 'টেৰা ৰক্সা') কফিৰ বাবে উৎকৃষ্ট। |
| ৫. বিশ্ব বিতৰণ (Distribution) | বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ চাহ উৎপাদনকাৰী দেশ হ’ল চীন, ইয়াৰ পিছতে ভাৰত (ঘাইকৈ অসম আৰু ডাৰ্জিলিং), কেনিয়া আৰু শ্ৰীলংকাৰ স্থান। | বিশ্বৰ এক-তৃতীয়াংশতকৈও অধিক কফি কেৱল ব্ৰাজিলে উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ পিছতে ভিয়েটনাম, কলম্বিয়া আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ স্থান আহে। |
পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):
এই পাঠটিত বিশ্বৰ উৎপাদন খণ্ড (Manufacturing Sector)বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই পাঠটিত উদ্যোগ স্থাপনৰ ভৌগোলিক তথা অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ আৰু আলফ্ৰেড ৱেবাৰৰ উদ্যোগিক অৱস্থান তত্ত্ব বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে ইয়াতে কেঁচা সামগ্ৰী আৰু আকাৰ অনুযায়ী উদ্যোগৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হৈছে। বিশ্বৰ প্ৰধান মূল উদ্যোগ যেনে— লো-তীখা উদ্যোগ, মুক্ত উদ্যোগ হিচাপে পৰিচিত কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগ আৰু আধুনিক জ্ঞান-ভিত্তিক তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) উদ্যোগৰ কাৰক, বিতৰণ তথা উৎপাদনৰ ওপৰত ইয়াত বিশেষ আলোকপাত কৰা হৈছে। শেষত, আধুনিক গোলকীয় অৰ্থনীতিত বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZ) আৰু প্ৰযুক্তি উদ্যানৰ ভূমিকা ও গুৰুত্ব সুন্দৰকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: উৎপাদন খণ্ড (Manufacturing Sector) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰাথমিক খণ্ডৰ কেঁচা সামগ্ৰীবোৰক যন্ত্ৰ বা শ্ৰমৰ সহায়ত মানুহৰ ব্যৱহাৰোপযোগী মূল্যবান উৎপাদিত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়, তাকে উৎপাদন খণ্ড বোলে।
প্ৰশ্ন ২: উদ্যোগ এটা স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য ভৌগোলিক কাৰকটো কি?
উত্তৰ: উদ্যোগ এটা স্থাপনৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক ভৌগোলিক কাৰকটো হৈছে গুণগত কেঁচা সামগ্ৰীৰ সহজলভ্যতা।
প্ৰশ্ন ৩: আলফ্ৰেড ৱেবাৰে কৰা উদ্যোগিক অৱস্থান তত্ত্বটোৰ মূল ভিত্তি কি আছিল?
উত্তৰ: আলফ্ৰেড ৱেবাৰৰ উদ্যোগিক অৱস্থান তত্ত্বটো (Industrial Location Theory) মূলতঃ আটাইতকৈ কম পৰিবহণ ব্যয় (Least Transport Cost) ধাৰণাটোৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৪: কেঁচা সামগ্ৰীৰ উৎসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উদ্যোগসমূহক কি কি প্ৰধান ভাগত ভগাব পাৰি?
উত্তৰ: কেঁচা সামগ্ৰীৰ উৎস অনুযায়ী উদ্যোগসমূহক মূলতঃ কৃষি-ভিত্তিক, খনিজ-ভিত্তিক আৰু অৰণ্য-ভিত্তিক উদ্যোগ হিচাপে ভগাব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৫: লো আৰু তীখা উদ্যোগক কিয় 'মূল উদ্যোগ' (Basic Industry) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ আন সকলো সৰু-বৰ উদ্যোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় যন্ত্ৰ-পাতি আৰু সঁজুলিসমূহ লো আৰু তীখাৰ পৰাই নিৰ্মাণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: আধুনিক জগতত কোনটো অঞ্চলক 'পৃথিৱীৰ তীখা ৰাজধানী' বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পেনছিলভেনিয়া প্ৰদেশৰ পিটচবাৰ্গ (Pittsburgh) চহৰক পৃথিৱীৰ তীখা ৰাজধানী বুলি অভিহিত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: কিয় কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগক এক 'মুক্ত উদ্যোগ' (Footloose Industry) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: যিহেতু কপাহ এবিধ ওজন অপৰিবৰ্তিত (Pure Raw Material) কেঁচা সামগ্ৰী, সেয়েহে এই উদ্যোগ কেঁচা সামগ্ৰীৰ উৎসৰ বাহিৰে বজাৰ বা যিকোনো সুবিধাজনক স্থানত স্থাপন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৮: তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) উদ্যোগৰ মূল কেঁচা সামগ্ৰী কি?
উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগৰ মূল কেঁচা সামগ্ৰী কোনো ভৌগোলিক বস্তু নহয়, ই হৈছে মানুহৰ মেধা, জ্ঞান আৰু তথ্য (Data)।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ কোনখন চহৰক 'চিলিকন ভেলী' (Silicon Valley) বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তি খণ্ডৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশৰ বাবে কৰ্ণাটকৰ বেংগালুৰু (Bengaluru) চহৰক ভাৰতৰ চিলিকন ভেলী বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: SEZ-ৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: SEZ-ৰ সম্পূৰ্ণ ইংৰাজী ৰূপটো হৈছে Special Economic Zone, যাক অসমীয়াত 'বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল' বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: প্ৰযুক্তি উদ্যান (Technology Park) কি?
উত্তৰ: প্ৰযুক্তি উদ্যান হৈছে চৰকাৰ বা ব্যক্তিগত খণ্ডই উন্নয়ন কৰা এনে এক নিৰ্দিষ্ট এলেকা, য’ত উচ্চখাপৰ আইটি (IT) আৰু ছফ্টৱেৰ উদ্যোগসমূহক সকলো আধুনিক আন্তঃগাঁথনিৰ সুবিধা একেলগে প্ৰদান কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: আলফ্ৰেড ৱেবাৰে ব্যৱহাৰ কৰা 'আইচ’ডাপেন' (Isodapane) শব্দটোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: আইচ’ডাপেন হৈছে মানচিত্ৰত অংকন কৰা এনে কিছুমান ৰেখা, যিবোৰে কেন্দ্ৰীয় স্থানৰ পৰা সমান পৰিমাণৰ অতিৰিক্ত পৰিবহণ ব্যয় থকা বিন্দুসমূহক সংযোগ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: কুটিৰ উদ্যোগ (Cottage Industry) কি?
উত্তৰ: অতি কম মূলধন খটুৱাই, থলুৱা কেঁচা সামগ্ৰীৰে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ সহায়ত ঘৰুৱাভাৱে চলোৱা পৰম্পৰাগত উদ্যোগক কুটিৰ উদ্যোগ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: বৰ্তমান বিশ্বত কপাহী বস্ত্ৰ উৎপাদনত প্ৰথম স্থান অধিকাৰ কৰা দেশখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: বৰ্তমান বিশ্বৰ ভিতৰতে চীন দেশে কপাহী বস্ত্ৰ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিত প্ৰথম স্থান লাভ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১৫: কোনটো ভৌগোলিক কাৰকে তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগৰ গোলকীকৰণত আটাইতকৈ বেছি সহায় কৰিছে?
উত্তৰ: উন্নত উপগ্ৰহ সংযোগ আৰু দ্ৰুতবেগী ইণ্টাৰনেট ব্যৱস্থাই তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগক ভৌগোলিক সীমাৰ পৰা মুক্ত কৰি গোলকীকৰণত সহায় কৰিছে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: উদ্যোগ এটাৰ স্থান নিৰ্বাচনত বজাৰৰ গুৰুত্ব চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ গ্ৰাহকৰ ওচৰলৈ দ্ৰুত আৰু কম খৰচত পঠিয়াবলৈ বজাৰৰ সান্নিধ্য অতি প্ৰয়োজন। বিশেষকৈ পচনশীল আৰু গধুৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা উদ্যোগসমূহ বজাৰৰ ওচৰত স্থাপন কৰাটো লাভজনক।
প্ৰশ্ন ২: ৱেবাৰৰ উদ্যোগিক অৱস্থান তত্ত্বৰ দুটা মূল আসোঁৱাহ বা সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ক) ৱেবাৰে ধাৰণা কৰিছিল যে বজাৰ আৰু শ্ৰমিকৰ উৎস নিৰ্দিষ্ট, কিন্তু প্ৰকৃত অৰ্থনীতিত এইবোৰ পৰিৱৰ্তনশীল।
খ) তেওঁ পৰিবহণ ব্যয়ক কেৱল দূৰত্ব আৰু ওজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা বুলি ধৰিছিল, যিটো বৰ্তমানৰ জটিল পৰিবহণ ব্যৱস্থাত সম্পূৰ্ণ প্ৰযোজ্য নহয়।
প্ৰশ্ন ৩: আকাৰ বা মূলধন বিনিয়োগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উদ্যোগসমূহক কেনেকৈ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়?
উত্তৰ: মূলধনৰ পৰিমাণ, শ্ৰমিকৰ সংখ্যা আৰু উৎপাদন ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি উদ্যোগসমূহক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়:
ক) বৃহৎ উদ্যোগ (Large-scale industries)
খ) ক্ষুদ্র উদ্যোগ (Small-scale industries)
গ) কুটিৰ উদ্যোগ (Cottage industries)
প্ৰশ্ন ৪: লো-তীখা উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে কেনেধৰণৰ কেঁচা সামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ: লো-তীখা উদ্যোগৰ বাবে প্ৰধানকৈ প্ৰকৃতিৰ পৰা আহৰণ কৰা গধুৰ আৰু অশুদ্ধ কেঁচা সামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন হয়। ইয়াৰ ভিতৰত লোহা আকৰিক (Iron ore), ক’কিং কয়লা (Coking coal), চূনশিল (Limestone) আৰু মেংগানিজ প্ৰধান।
প্ৰশ্ন ৫: বিশ্বৰ ভিতৰত গ্ৰেট ব্ৰিটেইনৰ 'লেংকাচায়াৰ' (Lancashire) অঞ্চল কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে কিয় বিখ্যাত আছিল?
উত্তৰ: লেংকাচায়াৰ অঞ্চলটো ইয়াৰ সেমেকা জলবায়ু (যিয়ে সূতা কটা কাৰ্যত সূতাবোৰ চিঙি নোযোৱাকৈ ৰাখে), উন্নত সাগৰীয় বন্দৰৰ সুবিধা আৰু কয়লা খনিৰ কাষৰীয়া অৱস্থিতিৰ বাবে বিশ্বৰ এক প্ৰধান কপাহী বস্ত্ৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: ক) এই উদ্যোগ কোনো ধোঁৱা বা প্ৰদূষণ সৃষ্টি নকৰা এক পৰিষ্কাৰ উদ্যোগ (Knowledge-based industry)।
খ) এই উদ্যোগে অতি কম সময়ৰ ভিতৰত বিশ্বৰ অৰ্থনীতিক একত্ৰিত কৰিব পাৰে আৰু ই উচ্চ শিক্ষিত মানৱ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ৭: চৰকাৰে 'বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল' (SEZ) কিয় গঠন কৰে? ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: দেশলৈ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰা, ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা আৰু নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি কৰাই হৈছে SEZ স্থাপনৰ মূল উদ্দেশ্য। ইয়াত ব্যৱসায় কৰিবলৈ চৰকাৰে কৰ ৰেহাই আৰু সহজ নিয়ম প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: প্ৰযুক্তি উদ্যান আৰু পৰম্পৰাগত উদ্যোগিক অঞ্চলৰ মাজৰ দুটা মূল পাৰ্থক্য কি কি?
উত্তৰ: ক) পৰম্পৰাগত উদ্যোগিক অঞ্চলে গধুৰ যন্ত্ৰ আৰু ধোঁৱা নিৰ্গমনকাৰী উৎপাদনক বুজায়, আনহাতে প্ৰযুক্তি উদ্যানে পৰিষ্কাৰ, ডিজিটেল আৰু ছফ্টৱেৰ কেন্দ্ৰিক কাৰ্যকলাপক বুজায়।
খ) প্ৰযুক্তি উদ্যানত শাৰীৰিক শ্ৰমৰ সলনি মেধা বা মানসিক শ্ৰমৰ প্ৰয়োগ সৰ্বাধিক হয়।
প্ৰশ্ন ৯: ছোভিয়েত ইউনিয়নৰ (বৰ্তমান ৰাছিয়া) 'ইউৰাল অঞ্চল' (Ural Region) লো-তীখা উদ্যোগত চহকী হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ: ইউৰাল পৰ্বতমালা অঞ্চলটো প্ৰাকৃতিকভাৱে বিশাল পৰিমাণৰ উচ্চ মানদণ্ডৰ লোহা আকৰিক আৰু অন্যান্য খনিজ পদাৰ্থৰ ভাণ্ডাৰেৰে পৰিপূৰ্ণ। ইয়াৰ উপৰি এই অঞ্চলত প্ৰয়োজনীয় শক্তি বা ইন্ধনৰ বাবে কয়লাৰ সহজলভ্যতাই ইয়াক লো-তীখা উদ্যোগৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ কৰি তুলিছে।
প্ৰশ্ন ১০: কেঁচা সামগ্ৰীৰ 'ওজন হ্ৰাস পোৱা' (Weight-losing) ধাৰণাটোৱে উদ্যোগ এটাৰ স্থান কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰ: যিবোৰ উদ্যোগৰ কেঁচা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত উৎপাদিত বস্তুৰ ওজন বহুত কমি যায় (যেনে— কুঁহিয়াৰৰ পৰা চেনী), সেই উদ্যোগসমূহ পৰিবহণ খৰচ বছাবলৈ সদায় কেঁচা সামগ্ৰী পোৱা অঞ্চল বা খনিৰ ওচৰতে স্থাপন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: জাপানে নিজাকৈ খনিজ সম্পদ নথকা সত্ত্বেও কেনেকৈ বিশ্বৰ এখন আগশাৰীৰ লো-তীখা উৎপাদনকাৰী দেশ হ’ব পাৰিলে?
উত্তৰ: জাপানে ইয়াৰ সুন্দৰ উপকূলীয় বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তে বিদেশৰ পৰা (যেনে— ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া) সুলভ মূল্যত লোহা আকৰিক আমদানি কৰে আৰু নিজৰ উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যা তথা দক্ষ শ্ৰমিকৰ বলত উন্নত মানৰ তীখা উৎপাদন কৰি বিশ্ব বজাৰ দখল কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১২: গংগা-যমুনা উপত্যকাত কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগ গঢ়ি উঠাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: ক) এই অঞ্চলটো ভাৰতৰ আটাইতকৈ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ এলেকা হোৱাৰ বাবে ইয়াত উৎপাদিত বস্ত্ৰৰ বাবে এক বিশাল বজাৰ উপলব্ধ।
খ) উত্তৰ ভাৰতৰ এই সমভূমি অঞ্চলত যাতায়াত তথা ৰেল পৰিবহণ ব্যৱস্থা অতি সুগম, যাৰ বাবে দাক্ষিণাত্যৰ পৰা কপাহ অনাটো সহজ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্বাচনত জলবায়ু আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডে কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: যিহেতু তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগত উচ্চ শিক্ষিত আৰু দক্ষ অভিযন্তাসকলে কাম কৰে, সেয়েহে তেওঁলোকক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ অনুকূল, শান্ত জলবায়ু আৰু আধুনিক সুযোগ-সুবিধা থকা চহৰৰ প্ৰয়োজন হয়। ঠিক যেনেকৈ আমেৰিকাৰ কেলিফৰ্ণিয়া বা ভাৰতৰ বেংগালুৰুৰ জলবায়ু অতি মনোরম।
প্ৰশ্ন ১৪: চৰকাৰী নীতিয়ে উদ্যোগ এখনৰ অৱস্থান কেনেকৈ সলনি কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: চৰকাৰে আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ পিছপৰা অঞ্চলসমূহলৈ উদ্যোগ আকৰ্ষণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে কৰ (Tax) ৰেহাই, সস্তা মাটি আৰু বিদ্যুৎ যোগান ধৰে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগপতিসকলে লাভৰ আশাত চৰকাৰে নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়া ঠাইত উদ্যোগ স্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: উদ্যোগিক পুঞ্জীকৰণ বা 'এগ্ল’মাৰেচন ইক’নমি' (Agglomeration Economies) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া বহুতো ভিন ভিন উদ্যোগ একেটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলতে গঢ়ি উঠে আৰু ইটোৱে সিটোৰ আন্তঃগাঁথনি, পৰিবহণ, বেংকিং আৰু বজাৰৰ সুবিধা ভগাই লৈ উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰে, তাকে উদ্যোগিক পুঞ্জীকৰণ বা একত্ৰীকৰণৰ অৰ্থনীতি বোলে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: উদ্যোগ এটাৰ স্থান নিৰ্বাচনত প্ৰভাৱ পেলোৱা প্ৰধান প্ৰাকৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলত উদ্যোগ গঢ়ি উঠা বা নুঠা কাৰ্যটো কেইবাটাও জটিল ভৌগোলিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এই কাৰকসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহ:
কেঁচা সামগ্ৰীৰ সহজলভ্যতা: উদ্যোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কেঁচা সামগ্ৰী ওচৰতে পোৱা গ’লে পৰিবহণ ব্যয় বহুত কমি যায়। বিশেষকৈ লো-তীখা বা চেনীৰ দৰে গধুৰ আৰু ওজন হ্ৰাস পোৱা উদ্যোগসমূহ কেঁচা সামগ্ৰীৰ উৎসৰ ওচৰত গঢ়ি উঠে।
শক্তিৰ উৎস: মেচিন চলোৱাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য ইন্ধন যেনে— কয়লা, খনিজ তেল বা জলবিদ্যুৎ শক্তিৰ উৎসৰ ওচৰত উদ্যোগ স্থাপন কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ব্ৰিটেইনৰ প্ৰাৰম্ভিক উদ্যোগসমূহ কয়লা খনিৰ কাষত গঢ়ি উঠিছিল।
পানীৰ যোগান: বহুতো উদ্যোগ যেনে— বস্ত্ৰ উদ্যোগ, ৰাসায়নিক উদ্যোগ আৰু কাগজ উদ্যোগত প্ৰচুৰ পৰিমাণে পানীৰ প্ৰয়োজন হয়। সেইবাবে নদী বা হ্ৰদৰ কাষৰীয়া অঞ্চল উদ্যোগৰ বাবে অনুকূল।
অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ:
বজাৰৰ সান্নিধ্য: উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ বিক্ৰী কৰিবলৈ আৰু পচনশীল বা ভংগুৰ সামগ্ৰী গ্ৰাহকৰ ওচৰলৈ কম সময়ত পঠিয়াবলৈ এক শক্তিশালী বজাৰৰ প্ৰয়োজন।
পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ: কেঁচা সামগ্ৰী কাৰখানালৈ আনিবলৈ আৰু উৎপাদিত বস্তু বজাৰলৈ নিবলৈ উন্নত ৰেল, পথ বা জলপথৰ জাল থকাটো অত্যন্ত জৰুৰী।
শ্ৰমিকৰ সস্তীয়া সৰবৰাহ: উদ্যোগিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে দক্ষ আৰু অদক্ষ দুয়োবিধ শ্ৰমিকৰে প্ৰয়োজন হয়। ঘন জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহে এই নাটনি দূৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: আলফ্ৰেড ৱেবাৰৰ উদ্যোগিক অৱস্থান তত্ত্বটো (Industrial Location Theory) ইয়াৰ মূল ধাৰণাসহ সমালোচনা কৰি বুজাই লিখা।
উত্তৰ: জাৰ্মান অৰ্থনীতিবিদ আলফ্ৰেড ৱেবাৰে ১৯০৯ চনত উদ্যোগ এখন ক’ত স্থাপন কৰিলে আটাইতকৈ বেছি লাভজনক হ’ব, সেই সন্দৰ্ভত 'নূন্যতম পৰিবহণ ব্যয় তত্ত্ব' (Least Cost Theory) আগবঢ়াইছিল।
মূল ধাৰণা: ৱেবাৰৰ মতে, এটা উদ্যোগ স্থাপনৰ স্থান এনে এটা বিন্দু হ’ব লাগে য’ত কেঁচা সামগ্ৰী কাৰখানালৈ অনা আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী বজাৰলৈ নিয়াৰ সৰ্বমুঠ পৰিবহণ খৰচ আটাইতকৈ কম হয়। তেওঁ কেঁচা সামগ্ৰীক দুটা ভাগত ভগাইছিল— 'শুদ্ধ কেঁচা সামগ্ৰী' (যেনে— কপাহ, যাৰ ওজন উৎপাদনৰ পিছত নকমায়) আৰু 'অশুদ্ধ বা ওজন হ্ৰাস পোৱা কেঁচা সামগ্ৰী' (যেনে— লোহা আকৰিক বা কয়লা)। ৱেবাৰে দেখুৱাইছিল যে ওজন হ্ৰাস পোৱা সামগ্ৰীৰ উদ্যোগসমূহ সদায় কেঁচা সামগ্ৰীৰ উৎসৰ ওচৰত আৰু শুদ্ধ সামগ্ৰীৰ উদ্যোগসমূহ বজাৰৰ ওচৰত গঢ়ি উঠে। তেওঁ সমান অতিৰিক্ত পৰিবহণ ব্যয় থকা অঞ্চলসমূহক সংযোগ কৰিবলৈ 'আইচ’ডাপেন' (Isodapane) ধাৰণাটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
সমালোচনা বা সীমাবদ্ধতা:
অপৰিৱৰ্তনশীল বজাৰৰ ধাৰণা: ৱেবাৰে বজাৰৰ চাহিদা আৰু স্থান নিৰ্দিষ্ট বুলি ধৰি লৈছিল, কিন্তু বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত বজাৰৰ পৰিসৰ আৰু চাহিদা সদায় পৰিৱৰ্তনশীল।
পৰিবহণ ব্যয়ৰ সৰলীকৰণ: তেওঁ ধৰি লৈছিল যে পৰিবহণ খৰচ কেৱল দূৰত্ব আৰু ওজনৰ ওপৰত সমহাৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কিন্তু আধুনিক যুগত পৰিবহণৰ মাধ্যম (ৰেল, জাহাজ, ট্ৰাক) আৰু চৰকাৰী ৰেহাইৰ বাবে এই খৰচ সমহাৰত নাথাকে।
শ্ৰমিকৰ সহজলভ্যতা: তেওঁ ধৰি লৈছিল শ্ৰমিকৰ কেন্দ্ৰসমূহ স্থিৰ আৰু তেওঁলোকৰ মজুৰি নিৰ্দিষ্ট, যিটো বৰ্তমানৰ মুক্ত শ্ৰমিক বজাৰত দেখা নাযায়।
প্ৰশ্ন ৩: বিশ্বত লো আৰু তীখা উদ্যোগৰ আঞ্চলিক বিতৰণৰ এক ভৌগোলিক আভাষ দিয়া।
উত্তৰ: লো আৰু তীখা উদ্যোগক আধুনিক উদ্যোগিক সভ্যতাৰ মেৰুদণ্ড বা 'মূল উদ্যোগ' বুলি কোৱা হয়। গধুৰ কেঁচা সামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন হোৱা বাবে এই উদ্যোগ বিশ্বৰ প্ৰধান কয়লা আৰু লোহা খনি থকা অঞ্চলসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠিছে। বিশ্বৰ প্ৰধান বিতৰণ তলত দিয়া ধৰণৰ:
এছিয়া মহাদেশ (চীন আৰু জাপান): বৰ্তমান বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক তীখা উৎপাদন কৰে চীনে। চীনৰ আনচান (Anshan), উহান (Wuhan) আৰু চাংহাই অঞ্চল প্ৰধান তীখা উৎপাদনকাৰী কেন্দ্ৰ। আনহাতে, জাপানে খনিজ সম্পদত দুখীয়া হ’লেও কেৱল উচ্চ প্ৰযুক্তি আৰু উপকূলীয় বন্দৰৰ (যেনে— টকিঅ’-য়োকোহামা, ওছাকা-কোবে অঞ্চল) সহায়ত আমদানি কৰা কেঁচা সামগ্ৰীৰে বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম তীখা উৎপাদক দেশ হ’ব পাৰিছে।
উত্তৰ আমেৰিকা (আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ): আমেৰিকাৰ বিখ্যাত 'পিটচবাৰ্গ-ইয়ংচটাউন' (Pittsburgh-Youngstown) অঞ্চলক এসময়ত পৃথিৱীৰ তীখা ৰাজধানী বোলা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি সুপীৰিয়ৰ হ্ৰদৰ কাষৰীয়া মেচাবী খনি আৰু শিকাগো-গেৰী (Chicago-Gary) অঞ্চল আন এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ।
ইউৰোপ (ৰাছিয়া, জাৰ্মানী আৰু ব্ৰিটেইন): ৰাছিয়াৰ ইউৰাল পৰ্বতমালা (Ural) আৰু কুজনেতস্ক (Kuznetsk) অঞ্চল লো-তীখাৰ বাবে বিখ্যাত। জাৰ্মানীৰ 'ৰূৰ উপত্যকা' (Ruhr Valley) কয়লা আৰু তীখা উদ্যোগৰ এক ঐতিহাসিক প্ৰাণকেন্দ্ৰ। ব্ৰিটেইনৰ বাৰ্মিংহাম আৰু দক্ষিণ ৱেলছ অঞ্চল ইয়াৰ পুৰণি উৎপাদনকাৰী খণ্ড।
ভাৰতবৰ্ষ: ভাৰতৰ ছোটনাগপুৰ মালভূমি অঞ্চলত লোহা আৰু কয়লাৰ প্ৰচুৰ ভাণ্ডাৰ থকা বাবে ইয়াতেই জামছেদপুৰ (TISCO), বোকাৰো, ভিলাই আৰু ৰূৰকেলা আদি প্ৰধান তীখা কাৰখানাসমূহ অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক যুগত তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) উদ্যোগৰ কাৰক আৰু বিশ্বব্যাপী ইয়াৰ গুৰুত্ব বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: একবিংশ শতিকাক তথ্য প্ৰযুক্তিৰ যুগ বুলি কোৱা হয়। পৰম্পৰাগত উদ্যোগসমূহৰ দৰে আইটি (IT) উদ্যোগ গধুৰ কেঁচা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। ইয়াক এক জ্ঞান-ভিত্তিক ‘মুক্ত উদ্যোগ’ (Footloose Industry) বুলি কোৱা হয়।
স্থান নিৰ্বাচনৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ:
উচ্চ শিক্ষিত মানৱ সম্পদ: এই উদ্যোগৰ বাবে শাৰীৰিক শ্ৰমিকতকৈ দক্ষ ছফ্টৱেৰ ইঞ্জিনিয়াৰ, কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানী আৰু গৱেষকৰ মেধা আটাইতকৈ ডাঙৰ মূলধন।
উন্নত ইনফ্ৰাষ্ট্ৰাকচাৰ: নিৰৱচ্ছিন্ন বিদ্যুৎ যোগান, অতি দ্ৰুতবেগী ইণ্টাৰনেট (Fiber optics) আৰু উপগ্ৰহ যোগাযোগ ব্যৱস্থা এই উদ্যোগৰ প্ৰাণ।
মনোৰম জলবায়ু আৰু চহৰীয়া সা-সুবিধা: উচ্চ মানদণ্ডৰ জীৱন যাপনৰ বাবে শান্ত আৰু সুন্দৰ জলবায়ু থকা মহানগৰসমূহক এই উদ্যোগে আকৰ্ষণ কৰে।
বিশ্বব্যাপী ইয়াৰ গুৰুত্ব:
গোলকীকৰণ আৰু যোগাযোগ: এই উদ্যোগে সমগ্ৰ বিশ্বক এটা 'গোলকীয় গাঁও' (Global Village) লৈ ৰূপান্তৰ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত সময় আৰু দূৰত্বৰ প্ৰাচীৰ নোহোৱা হৈ পৰিছে।
অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু সংস্থাপন: বৰ্তমান বিশ্বৰ জিডিপি (GDP) বৃদ্ধিত ডিজিটেল অৰ্থনীতিৰ অৱদান সৰ্বাধিক। ই লাখ লাখ তৰুণ প্ৰজন্মক উচ্চ দৰমহাৰ সংস্থাপন দিছে।
প্ৰধান কেন্দ্ৰসমূহ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ কেলিফৰ্ণিয়াত থকা 'চিলিকন ভেলী' (Silicon Valley) বিশ্বৰ সৰ্বপ্ৰধান আইটি কেন্দ্ৰ। ভাৰতৰ বেংগালুৰুক 'ভাৰতৰ চিলিকন ভেলী' বুলি জনা যায়, যাৰ সমান্তৰালভাৱে হায়দৰাবাদ আৰু পুনে চহৰো দ্ৰুতগতিত বিকশিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫: বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZ) আৰু প্ৰযুক্তি উদ্যান (Technology Park) কি? ঔদ্যোগিক বিকাশত এইবোৰৰ ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: কোনো এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰযুক্তিগত বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ চৰকাৰী নীতিৰ অধীনত সৃষ্টি কৰা দুটা আধুনিক ব্যৱস্থা হৈছে SEZ আৰু প্ৰযুক্তি উদ্যান।
বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (Special Economic Zone - SEZ): ই হৈছে দেশৰ ভিতৰতে থকা এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক এলেকা, য’ত ব্যৱসায় আৰু বাণিজ্যৰ নিয়মসমূহ দেশৰ বাকী অংশতকৈ বহুত শিথিল আৰু বেলেগ হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হ’ল বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰা আৰু ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰা। ইয়াত উদ্যোগসমূহক কেইবা বছৰলৈকে আয়কৰ ৰেহাই, সুলভ মূল্যত ভূমি আৰু একক খিৰিকী ক্লিয়াৰেন্স (Single window clearance) প্ৰদান কৰা হয়। চীনে ১৯৮০ চনত প্ৰথম শ্বেনঝেন (Shenzhen) অঞ্চলত SEZ স্থাপন কৰি অভূতপূৰ্ব সফলতা লাভ কৰিছিল।
প্ৰযুক্তি উদ্যান (Technology Park / Tech Park): ই হৈছে বিশেষভাৱে কেৱল উচ্চ প্ৰযুক্তি, ছফ্টৱেৰ আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যোগসমূহৰ বাবে আছুতীয়াকৈ নিৰ্মাণ কৰা এক সুসজ্জিত চৌহদ। ইয়াত আধুনিক কম্পিউটাৰ নেটৱৰ্ক, গৱেষণাগাৰ আৰু ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ একেলগে পোৱা যায়। ভাৰতৰ 'Software Technology Parks of India' (STPI) ইয়াৰ এক উত্তম উদাহৰণ।
ঔদ্যোগিক বিকাশত এইবোৰৰ ভূমিকা:
বিদেশী পুঁজিৰ আগমন: এই অঞ্চলবোৰৰ আকৰ্ষণীয় নীতিৰ বাবে বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে (MNCs) দেশত বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন বিনিয়োগ কৰে।
প্ৰযুক্তিৰ হস্তান্তৰ: উন্নত দেশৰ প্ৰযুক্তি আৰু কাৰ্যশৈলী থলুৱা উদ্যোগসমূহৰ মাজলৈ আহে, যাৰ ফলত দেশৰ উৎপাদন ক্ষমতা আধুনিক হৈ পৰে।
কৰ্মসংস্থাপন আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন: ইয়াৰ ফলত অঞ্চলটোত ৰাস্তা-ঘাট, যোগাযোগ আৰু গৃহ নিৰ্মাণ আদিৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু হাজাৰ হাজাৰ যুৱক-যুৱতীৰ নিয়োগৰ পথ প্ৰশস্ত হয়।
পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):
এই গোটটোৱে আঞ্চলিক আৰু গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ ভৌগোলিক আৰু অৰ্থনৈতিক গুৰুত্বক প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াত স্থল, জল, আকাশী আৰু নলীপথ (পাইপলাইন)— এই আটাইকেইটা পৰিবহন মাধ্যমৰ অনন্য বৈশিষ্ট্য আৰু সিহঁতৰ আপেক্ষিক সুবিধা-অসুবিধাসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। পৰিবহন জালিকাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মূল প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহ, যেনে— ভূ-প্ৰকৃতি, জলবায়ু আৰু মৃত্তিকাই কেনেকৈ ইয়াৰ উন্নয়নত প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়ে ইয়াত আলোকপাত কৰা হৈছে। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, প্ৰকৃতিৰ বুকুত সিঁচৰিত হৈ থকা নিষ্ক্ৰিয় সম্পদসমূহক গতিশীল কৰি তোলাত (Resource Mobilization) আৰু দেশৰ সুষম আঞ্চলিক তথা গোলকীয় অৰ্থনৈতিক বিকাশ সাধন কৰি বিশ্বায়নক তৰান্বিত কৰাত সুসংহত পৰিবহন ব্যৱস্থাই কেনেকৈ মেৰুদণ্ড হিচাপে কাম কৰে, সেয়াই এই পাঠৰ মূল বিষয়বস্তু।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ ভৌগোলিক দিশৰ পৰা পৰিবহন ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক স্থানৰ পৰা আন এক স্থানলৈ মানুহ, পণ্য সামগ্ৰী বা তথ্যৰ ভৌতিক স্থানান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়াকে পৰিবহন ব্যৱস্থা বোলা হয়।
২/ স্থল পৰিবহনৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু প্ৰাকৃতিক মাধ্যমটো কি?
উত্তৰ: মানুহৰ খোজকঢ়া পথ বা প্ৰাকৃতিকভাৱে গঢ়ি উঠা পদব্ৰজে চলাচল কৰা পথেই হৈছে স্থল পৰিবহনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মাধ্যম।
৩/ সম্পদ সঞ্চালন (Resource Mobilization) প্ৰক্ৰিয়াত পৰিবহনৰ প্ৰাথমিক ভূমিকা কি?
উত্তৰ: সম্পদৰ উৎপাদন ক্ষেত্ৰৰ পৰা নাটনি থকা ব্যৱহাৰিক বা ঔদ্যোগিক ক্ষেত্ৰলৈ সম্পদসমূহ ক্ষিপ্ৰতাৰে কঢ়িয়াই নিয়াই হৈছে পৰিবহনৰ মূল ভূমিকা।
৪/ আটাইতকৈ কম খৰচী আৰু গধুৰ সামগ্ৰী কঢ়িওৱাৰ বাবে উপযোগী পৰিবহন মাধ্যমটো কি?
উত্তৰ: জল পৰিবহন (Water Transport), বিশেষকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সাগৰীয় পথসমূহ।
৫/ দুৰ্গম পাৰ্বত্য অঞ্চলত যাতায়তৰ বাবে আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী স্থল পৰিবহন মাধ্যম কি?
উত্তৰ: ৰ’পৱে (Ropeway) বা ৰজ্জুপথ।
৬/ পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ আধুনিকতম আৰু দ্ৰুততম মাধ্যম কোনটো?
উত্তৰ: বিমান পৰিবহন বা আকাশী পথ (Air Transport)।
৭/ গেছীয় আৰু তৰল পদাৰ্থ অবিৰতভাৱে সৰবৰাহ কৰিবলৈ ব্যৱহৃত বিশেষ মাধ্যমটো কি?
উত্তৰ: পাইপলাইন বা নলীপথ (Pipeline Transport)।
৮/ অৰ্থনৈতিক ভূগোলত 'সোণালী চতুৰ্ভুজ' (Golden Quadrilateral)-এ কিহক বুজায়?
উত্তৰ: ভাৰতৰ চাৰিখন প্ৰধান মহানগৰ (দিল্লী, মুম্বাই, চেন্নাই আৰু কলকাতা)ক সংযোগ কৰা এক উচ্চ গতিসম্পন্ন ঘাইপথ নেটৱৰ্কক বুজায়।
৯/ সুয়েজ খালে (Suez Canal) কোন দুখন সাগৰক সংযোগ কৰিছে?
উত্তৰ: ভূমধ্য সাগৰ (Mediterranean Sea) আৰু লোহিত সাগৰ (Red Sea)।
১০/ এক প্ৰান্তৰ পৰা আন প্ৰান্তলৈ ঘৰৰ দুৱাৰমুখতে (Door-to-door) সেৱা আগবঢ়োৱা একমাত্ৰ পৰিবহন মাধ্যম কোনটো?
উত্তৰ: পথ পৰিবহন (Road Transport)।
১১/ কোনো এক অঞ্চলৰ ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে কেনেধৰণৰ পৰিবহন ব্যৱস্থা অপৰিহাৰ্য?
উত্তৰ: সুসংহত আৰু গধুৰ সামগ্ৰী কঢ়িয়াব পৰা ৰেল তথা পথ পৰিবহন ব্যৱস্থা।
১২/ মহাদেশীয় পৰিবহনৰ মেৰুদণ্ড স্বৰূপ 'ট্ৰেন্স-চাইবেৰিয়ান ৰেলপথ' ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰ: বিশ্বৰ এই দীৰ্ঘতম ৰেলপথটো ৰাছিয়াত অৱস্থিত, যিয়ে চেইণ্ট পিটাৰ্চবাৰ্গক ভ্লাডিভষ্টকৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।
১৩/ পানামা খালে (Panama Canal) কোন দুটা মহাসাগৰক সংযোগ কৰি অৰ্থনৈতিক দূৰত্ব হ্ৰাস কৰিছে?
উত্তৰ: আটলাণ্টিক মহাসাগৰ আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰ।
১৪/ পৰিবহনৰ ক্ষেত্ৰত 'আন্তঃগাঁথনি' (Infrastructure) শব্দটোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: পৰিবহন কাৰ্যক্ষম কৰি তুলিবলৈ প্ৰয়োজনীয় স্থায়ী পথ, ৰেলপথ, বন্দৰ, বিমানবন্দৰ আদিৰ সমগ্ৰ প্ৰণালীটোক বুজায়।
১৫/ বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে পৰিবহন ব্যৱস্থা কেনেকুৱা হোৱা উচিত?
উত্তৰ: পৰিৱেশ-অনুকূল, কম কাৰ্বন নিৰ্গমনকাৰী আৰু খৰচৰ দিশৰ পৰা মিতব্যয়ী হোৱা উচিত।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান মাধ্যমসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৰিবহন ব্যৱস্থাক ঘাইকৈ চাৰিটা মাধ্যমত ভগাব পাৰি— স্থল পৰিবহন (পথ আৰু ৰেলপথ), জল পৰিবহন (আভ্যন্তৰীণ আৰু সাগৰীয়), আকাশী পৰিবহন আৰু নলীপথ (পাইপলাইন) পৰিবহন।
২/ পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ বিকাশত ভূ-প্ৰকৃতিয়ে (Topography) কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: ভূ-প্ৰকৃতিয়ে পৰিবহন নেটৱৰ্ক নিৰ্মাণত পোনপটীয়া প্ৰভাৱ পেলায়। সমভূমি অঞ্চলত পথ বা ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰাটো সহজ আৰু কম খৰচী, আনহাতে ওখ-কোখ পাহাৰীয়া বা মৰুভূমি অঞ্চলত প্ৰাকৃতিক প্ৰতিবন্ধকতাৰ বাবে পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ সম্প্ৰসাৰণ অতি কঠিন আৰু ব্যয়বহুল হয়।
৩/ অৰ্থনৈতিক বিকাশত পৰিবহন ব্যৱস্থাক কিয় 'জীৱন ৰেখা' (Lifeline) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: পৰিবহন ব্যৱস্থাই কেঁচামাল উৎপাদনস্থলৰ পৰা উদ্যোগলৈ আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী বজাৰলৈ কঢ়িয়াই নিয়াত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰি ই আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰ কৰি ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰ ঘটায় বাবেই ইয়াক অৰ্থনীতিৰ জীৱন ৰেখা বোলা হয়।
৪/ সম্পদ সঞ্চালনত (Resource Mobilization) পৰিবহনৰ গুৰুত্ব দুটা বাক্যত লিখা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ বুকুত সিঁচৰিত হৈ থকা অব্যৱহৃত সম্পদসমূহক পৰিবহন ব্যৱস্থাই সঠিক সময়ত উপযুক্ত স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰি ব্যৱহাৰোপযোগী কৰি তোলে। ইয়াৰ ফলত অচল বা নিষ্ক্ৰিয় হৈ থকা প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ সক্ৰিয় অৰ্থনৈতিক মূলধনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
৫/ জল পৰিবহনৰ দুটা প্ৰধান সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ক) জলপথ প্ৰকৃতিদত্ত হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত কোনো খৰচ নহয়, কেৱল বন্দৰ আদিৰহে সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজন হয়।
খ) অতি গধুৰ আৰু বিশাল পৰিমাণৰ বাণিজ্যিক সামগ্ৰী কম খৰচতে সুদূৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়লৈ প্ৰেৰণ কৰিবলৈ ই সৰ্বোত্তম মাধ্যম।
৬/ পাইপলাইন পৰিবহনৰ দুটা ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰ: এই পৰিবহন মাধ্যমৰ সহায়ত তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থ (যেনে- খাৰুৱা তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ) কোনো ধৰণৰ অপচয় নোহোৱাকৈ আৰু যাতায়তৰ যান-জঁটৰ সমস্যা নোহোৱাকৈ অবিৰতভাৱে অতি দূৰৈৰ অঞ্চললৈ পঠিয়াব পাৰি। ইয়াৰ পৰিচালনা ব্যয়ো তুলনামূলকভাৱে বহুত কম।
৭/ জলবায়ুৱে পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ উন্নয়নত কেনেকৈ প্ৰতিবন্ধকতাৰ সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰ: অতিপাত বৃষ্টিপাত, বানপানী, ঘন কুঁৱলী বা তুষাৰপাতে পৰিবহন ব্যৱস্থাত ঘাতক প্ৰভাৱ পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপ, অত্যাধিক তুষাৰপাতৰ বাবে শীতকালত মেৰু অঞ্চলৰ জলপথ বা পাৰ্বত্য পথসমূহ বন্ধ হৈ পৰে আৰু ঘন কুঁৱলীৰ বাবে বিমান সেৱা ব্যাহত হয়।
৮/ আঞ্চলিক অসামঞ্জস্য দূৰীকৰণত পৰিবহনৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: সুগম পৰিবহন ব্যৱস্থাই অনা-উন্নত বা পিছপৰা দুৰ্গম অঞ্চলসমূহক উন্নত নগৰীয়া কেন্দ্ৰসমূহৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। ইয়াৰ ফলত পিছপৰা অঞ্চলসমূহলৈ শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু নিয়োগৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত হয় আৰু আঞ্চলিক বৈষম্য হ্ৰাস পায়।
৯/ বজাৰৰ সম্প্ৰসাৰণত (Market Expansion) পৰিবহনে কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰ: আধুনিক আৰু দ্ৰুত পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ বাবে স্থানীয় বজাৰ এখনৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি পাই ৰাষ্ট্ৰীয় তথা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায় লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। বিশেষকেই পচনশীল সামগ্ৰীসমূহ (যেনে- গাখীৰ, ফল-মূল) কম সময়ৰ ভিতৰতে দূৰৈৰ বজাৰলৈ পঠোৱাটো পৰিবহনৰ বাবেই সম্ভৱ হৈ উঠিছে।
১০/ ৰেল পৰিবহনৰ দুটা প্ৰধান অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
ক) দেশৰ ভিতৰত দূৰণিবটীয়া স্থানলৈ একেলগে বৃহৎ পৰিমাণৰ যাত্ৰী আৰু গধুৰ সামগ্ৰী কম খৰচতে পৰিবহন কৰাৰ ই আটাইতকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য মাধ্যম।
খ) ই কৃষি আৰু ঔদ্যোগিক খণ্ডৰ মাজত এক সুদৃঢ় সংযোগ স্থাপন কৰি আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্যৰ ভেটি মজবুত কৰে।
১১/ পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ বিকাশত প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ (Technology) ভূমিকা কি?
উত্তৰ: প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উন্নয়নে পৰিবহন ব্যৱস্থাক অধিক দ্ৰুত, সুৰক্ষিত আৰু দক্ষ কৰি তুলিছে। যেনে— বুলেট ট্ৰেনৰ আৱিৰ্ভাৱ, জিপিএছ (GPS) ট্ৰেকিং ব্যৱস্থা আৰু কাৰ্গো বিমানৰ আধুনিকীকৰণে বিশ্বায়নৰ প্ৰক্ৰিয়াক তৰান্বিত কৰি তুলিছে।
১২/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত সাগৰীয় পৰিবহন পথসমূহৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: গোলকীয় বাণিজ্যৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশতকৈও অধিক সামগ্ৰী সাগৰীয় পথেৰেই সৰবৰাহ কৰা হয়। বিভিন্ন মহাদেশৰ মাজত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক বজাই ৰখা আৰু খাৰুৱা তেল বা খনিজ সম্পদৰ দৰে গোলকীয় সম্পদসমূহৰ আদান-প্ৰদান কেৱল সাগৰীয় পথৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰশীল।
১৩/ জনসংখ্যাৰ ঘনত্বই পৰিবহন জালিকা (Transport Network) গঢ়ি উঠাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: যিবোৰ অঞ্চলত জনসংখ্যা আৰু জনবসতিৰ ঘনত্ব বেছি, সেইবোৰ অঞ্চলত পৰিবহনৰ চাহিদা সদায় উচ্চ থাকে। ফলস্বৰূপে, তেনে স্থানত (যেনে- নদী উপত্যকা বা ঔদ্যোগিক অঞ্চল) পথ আৰু ৰেলপথৰ এক ঘন জালিকাই গা কৰি উঠে। বিপৰীতভাৱে, বিৰল জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলত পৰিবহন ব্যৱস্থা পাতল হয়।
১৪/ আকাশী পৰিবহনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সলনি বা সীমাবদ্ধতা দুখন কি কি?
উত্তৰ: আকাশী পৰিবহন বা বিমান পৰিবহনৰ প্ৰধান সীমাবদ্ধতা দুখন হ’ল— প্ৰথমতে, ইয়াৰ ভাড়াৰ হাৰ অতি উচ্চ হোৱাৰ বাবে সাধাৰণ মানুহৰ বাবে ই সহজলভ্য নহয়; আৰু দ্বিতীয়তে, ইয়াত অতি গধুৰ বা কম মূল্যৰ বিশাল সামগ্ৰী কঢ়িওৱাটো অৰ্থনৈতিকভাৱে লাভজনক নহয়।
১৫/ সম্পদৰ গতিশীলতা (Mobility of Resources) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সম্পদৰ গতিশীলতা হৈছে সম্পদসমূহক ইয়াৰ নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থাৰ পৰা অৰ্থনৈতিক ক্ৰিয়াকলাপৰ বাবে সক্ৰিয় স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ ক্ষমতা। পৰিবহন ব্যৱস্থাই শ্ৰমিক, মূলধন আৰু কেঁচামাল আদি উপাদানসমূহক গতিশীলতা প্ৰদান কৰি উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াটো সক্ৰিয় কৰি ৰাখে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: সম্পদ সঞ্চালন (Resource Mobilization) প্ৰক্ৰিয়াত পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কোনো এখন দেশ বা অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ সম্পদসমূহৰ সঠিক তথা সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিবহন ব্যৱস্থাই এক অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে। সম্পদ সঞ্চালন প্ৰক্ৰিয়াত পৰিবহনৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:
ভৌগোলিক দূৰত্ব হ্ৰাস আৰু সক্ৰিয়কৰণ: প্ৰকৃতিৰ বুকুত খনিজ, বনজ বা কৃষিভিত্তিক সম্পদসমূহ প্ৰায়েই দুৰ্গম বা একাকী অঞ্চলত আৱদ্ধ হৈ থাকে। এক দক্ষ পৰিবহন জালিকাই এই সম্পদসমূহক নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত কৰি মূল অৰ্থনৈতিক সোঁতৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
উৎপাদন কেন্দ্ৰ আৰু উদ্যোগৰ সংযোগ স্থাপন: কেঁচামালসমূহক খনি বা উৎপাদন ক্ষেত্ৰৰ পৰা ঔদ্যোগিক কাৰখানালৈ ক্ষিপ্ৰতাৰে কঢ়িয়াই নিয়াত পৰিবহনে মুখ্য ভূমিকা লয়। উদাহৰণস্বৰূপ, ৰেল আৰু পথ পৰিবহন অবিহনে গধুৰ লো-তীখা বা কয়লা উদ্যোগৰ দৰে সম্পদভিত্তিক উদ্যোগসমূহ অচল হৈ পৰিব।
শ্ৰম শক্তিৰ গতিশীলতা বৃদ্ধি: পৰিবহন ব্যৱস্থাই কেৱল ভৌতিক সম্পদেই নহয়, বৰঞ্চ মানৱ সম্পদ বা শ্ৰম শক্তিকো গতিশীল কৰি তোলে। দক্ষ আৰু কাৰিকৰী শ্ৰমিকক কামৰ সন্ধানত বা শিল্পক্ষেত্ৰলৈ যাতায়ত কৰাত ই সহায় কৰে, যাৰ ফলত সম্পদৰ উৎপাদনশীলতা বহুগুণে বৃদ্ধি পায়।
আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰীকৰণ: সম্পদৰ আধিক্য থকা অঞ্চলৰ পৰা নাটনি থকা অঞ্চললৈ সম্পদৰ সমতাভিত্তিক বিতৰণ কেৱল পৰিবহনৰ দ্বাৰাহে সম্ভৱ। ই সম্পদৰ বজাৰ মূল্য সুস্থিৰ ৰখাত আৰু অপচয় ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ উন্নয়ন আৰু সম্প্ৰসাৰণক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য প্ৰাকৃতিক বা ভৌগোলিক কাৰকসমূহৰ এটা বিশ্লেষণাত্মক আভাস দিয়া।
উত্তৰ: পৰিবহন ব্যৱস্থাৰ যিকোনো আন্তঃগাঁথনি যেনে— পথ, ৰেলপথ বা বিমানঘাটি নিৰ্মাণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভৌগোলিক পৰিৱেশে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰকৰ ভূমিকা পালন কৰে। এই উন্নয়নক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰধান প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহ হ’ল:
ভূ-প্ৰকৃতি বা ভূ-অৱয়ব (Topography): সমভূমি অঞ্চল পৰিবহন নেটৱৰ্ক গঢ়ি তোলাৰ বাবে আটাইতকৈ উপযুক্ত। ইয়াৰ বিপৰীতে ওখ-কোখ পাহাৰীয়া, মালভূমি বা টিলাযুক্ত অঞ্চলত পথ আৰু ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰাটো অতিশয় জটিল আৰু ব্যয়বহুল। পাৰ্বত্য অঞ্চলত সুৰংগ (Tunnels) আৰু ওলোমা দলং নিৰ্মাণৰ প্ৰয়োজন হোৱা বাবে যোগাযোগ ব্যৱস্থা মন্থৰ হয়।
নদী আৰু জলবায়ুৰ প্ৰকৃতি: নদীৰ অৱস্থিতি আৰু বিস্তৃতিয়ে জল পৰিবহন নিৰ্ধাৰণ কৰে। খৰস্ৰোতা বা জলপ্ৰপাতযুক্ত নদী আভ্যন্তৰীণ জলপথৰ বাবে অনুপযোগী। আনহাতে, অত্যাধিক বৃষ্টিপাত, বানপানী বা খহনীয়া প্ৰৱণ অঞ্চলত পথসমূহ সহজে নষ্ট হয়। অতি ঠাণ্ডা জলবায়ুৰ অঞ্চলত শীতকালত পানী গোট মাৰি বৰফ হোৱাৰ বাবে জলপথ আৰু ৰেলপথ অবৰুদ্ধ হৈ পৰে।
মৃত্তিকা আৰু মাৰাত্মক প্ৰতিবন্ধকতা: আলসুৱা বা বালিচহীয়া মাটি থকা মৰুভূমি অঞ্চলত স্থায়ী পথ বা ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰাটো এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান। তদুপৰি, ঘন ক্ৰান্তীয় অৰণ্য বা জলাহভূমি অঞ্চলেও পৰিবহন লাইন বহোৱাত প্ৰাকৃতিক প্ৰতিবন্ধকতাৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: আঞ্চলিক তথা গোলকীয় অৰ্থনৈতিক বিকাশত জল পৰিবহন (Water Transport) মাধ্যমৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব বাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অনাদিকালৰ পৰাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান চালিকাশক্তি হৈছে জল পৰিবহন ব্যৱস্থা। ইয়াক মূলতঃ আভ্যন্তৰীণ আৰু সাগৰীয়— এই দুটা ভাগত ভগাব পাৰি। ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্বসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
মিতব্যয়ী আৰু সৰ্বাধিক বহন ক্ষমতা: জল পৰিবহনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধাটো হ’ল ইয়াৰ পৰিচালনা ব্যয় আটাইতকৈ কম। কাৰণ পথ বা ৰেলপথৰ দৰে জলপথ নিৰ্মাণৰ বাবে কোনো বিশাল মূলধনৰ প্ৰয়োজন নহয়। তদুপৰি, বিশাল আকৃতিৰ মালবাহী জাহাজসমূহৰ পণ্য ধাৰণ ক্ষমতা যিকোনো স্থল বা আকাশী মাধ্যমৰ তুলনাত বহুত বেছি।
গধুৰ বাণিজ্যিক সামগ্ৰীৰ আদান-প্ৰদান: খাৰুৱা তেল, কয়লা, লো, গধুৰ যন্ত্ৰপাতি আৰু খাদ্যশস্যৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ মূল সামগ্ৰীসমূহ সুদূৰ মহাদেশসমূহৰ মাজত আমদানি-ৰপ্তানি কৰিবলৈ সাগৰীয় পৰিবহনৰ কোনো বিকল্প নাই।
গোলকীয় সংযোগ আৰু বাণিজ্য পথ: সুয়েজ খাল (Suez Canal) আৰু পানামা খাল (Panama Canal)ৰ দৰে কৃত্ৰিম জলপথসমূহে বিশ্বৰ প্ৰধান মহাসাগৰসমূহক সংযোগ কৰি বাণিজ্যৰ দূৰত্ব আৰু সময় অভূতপূৰ্বভাৱে হ্ৰাস কৰিছে। ইয়াৰ ফলত গোলকীয় বজাৰ ব্যৱস্থা অধিক সুসংহত হৈ পৰিছে আৰু গোলকীকৰণ (Globalization) প্ৰক্ৰিয়াই তীব্ৰ গতি লাভ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক যুগত নলীপথ (Pipeline Transport) আৰু বিমান পৰিবহন (Air Transport) ব্যৱস্থাৰ ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্বৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰ: নলীপথ আৰু বিমান পৰিবহন— দুয়োটা মাধ্যমেই আধুনিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ অপূৰ্ব নিদৰ্শন, কিন্তু কাৰ্যকাৰিতা আৰু বৈশিষ্ট্যৰ দিশৰ পৰা দুয়োটাৰে ভূমিকা সম্পূৰ্ণ সুকীয়া। ইয়াৰ এটা তুলনামূলক বিশ্লেষণ তলত আগবঢ়োৱা হ’ল:
সামগ্ৰীৰ প্ৰকৃতি: নলীপথ বা পাইপলাইন কেৱল তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থ (যেনে— পানী, খাৰুৱা তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ) অবিৰতভাৱে কঢ়িয়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আনহাতে, বিমান পৰিবহনে ঘাইকৈ উচ্চ মূল্যৰ, কম ওজনৰ আৰু অতি দ্ৰুত ব্যৱহাৰ্য পচনশীল সামগ্ৰী তথা মানুহ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।
গতিবেগ আৰু খৰচৰ তাৰতম্য: বিমান পৰিবহন বিশ্বৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম মাধ্যম, কিন্তু ইয়াৰ যাত্ৰা আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ ব্যয় অতি বেছি। বিপৰীতে, নলীপথৰ প্ৰাৰম্ভিক নিৰ্মাণ ব্যয় অধিক হ’লেও ইয়াৰ পৰিচালনা ব্যয় অতি নগণ্য আৰু ই যাতায়তৰ যান-জঁট বা বতৰৰ প্ৰতিবন্ধকতাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত।
ভৌগোলিক নমনীয়তা: বিমান পৰিবহনে পৰ্বত, মৰুভূমি বা মহাসাগৰৰ দৰে দুৰ্গম প্ৰাকৃতিক বাধা সহজে অতিক্ৰম কৰিব পাৰে, য’ত স্থলপথ ব্যৰ্থ হয়। নলীপথকো ভূগৰ্ভৰ তলেৰে বা পানীৰ তলেৰে বহু দূৰলৈ লৈ যাব পাৰি, যিয়ে শক্তি সম্পদৰ গোলকীয় যোগান ব্যৱস্থা সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিছে।
প্ৰশ্ন ৫: অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ দৃষ্টিৰে পথ পৰিবহন (Road Transport) আৰু ৰেল পৰিবহন (Railway Transport)ৰ আপেক্ষিক সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্থল পৰিবহনৰ এই দুয়োটা মাধ্যম এখন দেশৰ আভ্যন্তৰীণ অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ। অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ প্ৰেক্ষাপটত দুয়োটাৰে নিজস্ব কিছুমান আপেক্ষিক সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে:
পথ পৰিবহনৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা:
সুবিধা: পথ পৰিবহনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধা হ’ল ই উপভোক্তাক ঘৰৰ দুৱাৰমুখতে (Door-to-door) সেৱা আগবঢ়াব পাৰে। চুটি দূৰত্বৰ বাবে ই অতি কম খৰচী আৰু নমনীয়, অৰ্থাৎ প্ৰয়োজন অনুসৰি যিকোনো সময়তে ইয়াৰ পথ সলনি কৰিব পাৰি। পাহাৰীয়া অঞ্চলতো পথ নিৰ্মাণ কৰাটো সম্ভৱ।
সীমাবদ্ধতা: দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ যাত্ৰা আৰু গধুৰ সামগ্ৰী পৰিবহনৰ বাবে ই বৰ্তমান সময়ত ব্যয়বহুল আৰু ধীৰ গতিসম্পন্ন। লগতে ইয়াৰ দুৰ্ঘটনাৰ হাৰ আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা অধিক।
ৰেল পৰিবহনৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা:
সুবিধা: দূৰণিবটীয়া স্থানলৈ অতি কম খৰচতে গধুৰ আৰু বিশাল পৰিমাণৰ কেঁচামাল বা যাত্ৰী কঢ়িওৱাৰ বাবে ৰেলপথ সৰ্বোত্তম। ই এক নিৰ্দিষ্ট সময়সূচী অনুসৰি চলে বাবে বতৰৰ ওপৰত কম নিৰ্ভৰশীল আৰু তুলনামূলকভাৱে অধিক সুৰক্ষিত।
সীমাবদ্ধতা: ৰেলপথৰ নিৰ্মাণ আৰু ইয়াৰ ট্ৰেক বা ইঞ্জিন সংৰক্ষণৰ প্ৰাৰম্ভিক ব্যয় অতি বিশাল। ই কেতিয়াও দুৱাৰমুখৰ সেৱা দিব নোৱাৰে আৰু কেৱল ষ্টেচনসমূহৰ মাজতহে ইয়াৰ যোগাযোগ আৱদ্ধ থাকে। তদুপৰি, থিয় পাৰ্বত্য অঞ্চলত ৰেলপথ স্থাপন কৰাটো ভৌগোলিকভাৱে অত্যন্ত জটিল।
পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):
এই পাঠটি ঘাইকৈ গোলকীয় বাণিজ্যৰ মূল আধাৰ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰবাহৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীকৃত। ইয়াত বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাৰ অন্তৰালত থকা ভৌগোলিক কাৰকসমূহ, যেনে— প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অসম বিতৰণ, জলবায়ুৰ ভিন্নতা, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জনসংখ্যাৰ ভূমিকা বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও, ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ তিনিখন বৃহৎ শক্তি— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA), ৰাছিয়া আৰু জাপানৰ সৈতে থকা দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ এক তুলনামূলক বিশ্লেষণ দাঙি ধৰা হৈছে। য’ত আমেৰিকাৰ সৈতে থকা সেৱা খণ্ডৰ বাণিজ্য, ৰাছিয়াৰ সৈতে প্ৰতিৰক্ষা ও শক্তি খণ্ডৰ কৌশলগত চুক্তি, আৰু জাপানৰ সৈতে থকা আন্তঃগাঁথনিমূলক বিনিয়োগৰ গুৰুত্বক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে, পাঠটিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক আধুনিক ভূ-অৰ্থনীতিৰ এক স্পষ্ট আভাস প্ৰদান কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক কাৰকটো কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অসম বিতৰণ আৰু দেশসমূহৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য পৰিচালনা কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক কাৰক।
প্ৰশ্ন ২: বাণিজ্যৰ সলনিলৈ (Balance of Trade) চাই কোনো এখন দেশ কেতিয়া লাভান্বিত হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশৰ মুঠ ৰপ্তানিৰ মূল্য (Export Value) আমদানিৰ মূল্যতকৈ (Import Value) অধিক হয়, তেতিয়া বাণিজ্যৰ সলনি ধনাত্মক বা অনুকূল হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) মাজত হোৱা বাণিজ্যৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: ভাৰত আৰু আমেৰিকাৰ বাণিজ্যৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য হৈছে তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) খণ্ড আৰু সেৱা খণ্ডৰ এক বৃহৎ অংশীদাৰিত্ব।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা আমদানি কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলগত সামগ্ৰীবিধ কি?
উত্তৰ: ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা আমদানি কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সামগ্ৰীবিধ হৈছে প্ৰতিৰক্ষা সঁজুলি (Defense Equipment) আৰু খাৰুৱা তেল।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত আৰু জাপানৰ বাণিজ্যক অধিক সুচল কৰিবলৈ স্বাক্ষৰিত হোৱা চুক্তিখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ভাৰত আৰু জাপানৰ মাজত ২০১১ চনত 'Comprehensive Economic Partnership Agreement' (CEPA) বা সৰ্বাংগীন অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: কোনো এখন দেশৰ পৰিবহন ব্যৱস্থাই বাণিজ্যক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰ: উন্নত পৰিবহন ব্যৱস্থাই সামগ্ৰী কঢ়িওৱাৰ খৰচ (Transportation Cost) আৰু সময় হ্ৰাস কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত সামগ্ৰীৰ প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতে জাপানলৈ ৰপ্তানি কৰা এটা প্ৰধান খনিজ পদাৰ্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতে জাপানলৈ বৃহৎ পৰিমাণে লোহা আকৰ (Iron Ore) ৰপ্তানি কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশসমূহৰ মাজত থকা বাণিজ্যিক বাধা-নিষেধসমূহ হ্ৰাস কৰি মুক্ত আৰু বৈষম্যহীন বাণিজ্যৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা।
প্ৰশ্ন ৯: জনসংখ্যাৰ আকাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত কেনে ভূমিকা লয়?
উত্তৰ: বৃহৎ জনসংখ্যা থকা দেশে এক বিশাল ঘৰুৱা বজাৰৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে বিদেশী সামগ্ৰীৰ আমদানিৰ সম্ভাৱনীয়তা বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰত-ৰাছিয়া বাণিজ্যত ব্যৱহৃত এক বিশেষ অৰ্থনৈতিক লেনদেন ব্যৱস্থা কি?
উত্তৰ: ডলাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমাবলৈ ভাৰত আৰু ৰাছিয়াই ব্যৱহাৰ কৰা 'টকা-ৰুবল লেনদেন ব্যৱস্থা' (Rupee-Ruble Trade Mechanism) এক বিশেষ পদক্ষেপ।
প্ৰশ্ন ১১: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল (Free Trade Zone) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ই হৈছে এনে এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক এলেকা য'ত শুল্ক বা কৰ অবিহনে সামগ্ৰী আমদানি, ব্যৱহাৰ আৰু ৰপ্তানি কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১২: জলবায়ুৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: জলবায়ুৱে কোনো এখন দেশৰ কৃষি উৎপাদন নিৰ্ধাৰণ কৰে, যাৰ ফলত কৃষিভিত্তিক সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানি নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতে আমেৰিকালৈ ৰপ্তানি কৰা এটা প্ৰধান পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বহুমূলীয়া পাথৰ আৰু অলংকাৰ (Jewelry and Precious Stones) হৈছে ভাৰতে আমেৰিকালৈ ৰপ্তানি কৰা এক অন্যতম প্ৰধান সামগ্ৰী।
প্ৰশ্ন ১৪: বাণিজ্য শুল্ক (Tariff) কি?
উত্তৰ: দেশৰ ভিতৰলৈ আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত চৰকাৰে আৰোপ কৰা এক বিশেষ কৰ বা টেক্স হ’ল বাণিজ্য শুল্ক।
প্ৰশ্ন ১৫: জাপানে ভাৰতৰ কোনটো বিখ্যাত আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পত বৃহৎ পুঁজি বিনিয়োগ কৰিছে?
উত্তৰ: জাপানে ভাৰতৰ 'মুম্বাই-আহমেদাবাদ বুলেট ট্ৰেইন' প্ৰকল্প বা হাই-স্পীড ৰে'ল প্ৰকল্পত সৰ্বাধিক পুঁজি আৰু প্ৰযুক্তি যোগান ধৰিছে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: বিশ্ব বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণকাৰী দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক কাৰক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্য প্ৰভাৱিত কৰা দুটা অৰ্থনৈতিক কাৰক হ’ল:
বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগান: কোনো সামগ্ৰীৰ গোলকীয় চাহিদা আৰু তাৰ উৎপাদনৰ ক্ষমতাই বাণিজ্যৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰে।
মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰ (Exchange Rate): কোনো দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য শক্তিশালী হ’লে আমদানি সহজ হয় আৰু দুৰ্বল হ’লে ৰপ্তানি লাভজনক হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বাণিজ্য সম্পৰ্কৰ বৰ্তমানৰ দুটা প্ৰধান দিশ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, আমেৰিকা হৈছে ভাৰতৰ অন্যতম বৃহত্তম বাণিজ্যিক অংশীদাৰ, য’ত ভাৰতৰ সপক্ষে এক ধনাত্মক বাণিজ্য উদ্বৃত্ত থাকে। দ্বিতীয়তে, দুয়োখন দেশৰ মাজত উচ্চ প্ৰযুক্তি, মহাকাশ গৱেষণা আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি খণ্ডত সহযোগিতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ৩: গোলকীয় বাণিজ্যত 'ভূ-ৰাজনীতি'য়ে (Geopolitics) কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: দেশসমূহৰ মাজৰ ৰাজনৈতিক সম্পৰ্কই বাণিজ্য চুক্তি বা নিষেধাজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বৈৰী সম্পৰ্ক থকা দেশসমূহৰ মাজত উচ্চ শুল্ক আৰোপ কৰা হয়, আনহাতে মিত্ৰ দেশসমূহৰ মাজত বিশেষ বাণিজ্যিক ৰেহাই (Preferred Trade Agreements) দিয়া দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰত আৰু ৰাছিয়াৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক পুৰণি হ’লেও ইয়াৰ দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰ:
ভৌগোলিক দূৰত্ব আৰু সংযোগহীনতা: দুয়োখন দেশৰ মাজত পোনপটীয়া উন্নত স্থলপথ বা সহজ সাগৰীয় পথ নথকাৰ বাবে পৰিবহন খৰচ বেছি হয়।
বাণিজ্যিক অসুলভতা: প্ৰতিৰক্ষা আৰু শক্তি খণ্ডৰ বাহিৰে অন্যান্য সাধাৰণ গ্ৰাহকভিত্তিক সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন দেশৰ বাণিজ্য এতিয়াও সীমিত।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত জাপানিজ বিনিয়োগৰ (FDI) ভূমিকা দুটা বাক্যত লিখা।
উত্তৰ: জাপানে ভাৰতৰ বিভিন্ন মেগা-প্ৰকল্প যেনে— দিল্লী-মুম্বাই ঔদ্যোগিক কৰিডৰ (DMIC) আৰু দেশৰ বিভিন্ন চহৰৰ মেট্ৰ’ ৰে'ল প্ৰকল্পত বৃহৎ পৰিমাণৰ প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) কৰি ভাৰতৰ যাতায়াত আৰু অৰ্থনীতিক এক নতুন গতি প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৬: আধুনিক বাণিজ্যত তথ্য প্ৰযুক্তিৰ (IT) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা কি কি?
উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তিয়ে গোলকীয় ই-কমাৰ্চৰ (E-commerce) জৰিয়তে ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাক মূহূৰ্তৰ ভিতৰতে সংযোগ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ডিজিটেল লেনদেন আৰু অনলাইন ট্ৰেকিং ব্যৱস্থাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যক অধিক সুৰক্ষিত আৰু দ্ৰুত কৰি তুলিছে।
প্ৰশ্ন ৭: দ্বি-পাক্ষিক বাণিজ্য (Bilateral Trade) আৰু বহু-পাক্ষিক বাণিজ্যৰ (Multilateral Trade) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: যেতিয়া বাণিজ্য কেৱল দুখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ মাজত চুক্তি অনুসৰি সম্পন্ন হয়, তাক দ্বি-পাক্ষিক বাণিজ্য বোলে। আনহাতে, যেতিয়া একেলগে বহুতো দেশে কোনো উমৈহতীয়া আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়মৰ আধাৰত বাণিজ্য কৰে, তাক বহু-পাক্ষিক বাণিজ্য বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: কোনো এখন দেশৰ চৰকাৰী নীতিয়ে (Government Policy) বাণিজ্যক কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: চৰকাৰে ঘৰুৱা উদ্যোগক সুৰক্ষা দিবলৈ বিদেশী সামগ্ৰীৰ ওপৰত উচ্চ আমদানি শুল্ক বা কোটা (Quota) ধাৰ্য কৰিব পাৰে। আকৌ ইয়াৰ বিপৰীতে, ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰিবলৈ চৰকাৰে ঘৰুৱা উদ্যোগীসকলক ৰেহাই মূল্যত ঋণ আৰু ৰাজসাহায্য (Subsidy) প্ৰদান কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰত-জাপান বাণিজ্যত কোনবোৰ সামগ্ৰীৰ আদান-প্ৰদান সবাটোকৈ বেছি হয়?
উত্তৰ: ভাৰতে জাপানলৈ ঘাইকৈ লোহা আকৰ, সাগৰীয় খাদ্য, আৰু জৈৱিক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ৰপ্তানি কৰে। বিপৰীতে, জাপানে ভাৰতলৈ উচ্চ মানদণ্ডৰ যন্ত্ৰপাতি, গাড়ীৰ মটৰ বা স্পেয়াৰ পাৰ্টছ, আৰু ইলেক্ট্ৰনিক সঁজুলি আদি প্ৰেৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উত্তৰ-দক্ষিণ পৰিবহন কৰিডৰ (INSTC) ভাৰত-ৰাছিয়া বাণিজ্যৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: INSTC হৈছে এক বহুমুখী পৰিবহন নেটৱৰ্ক যিয়ে ভাৰতক ইৰাণ হৈ ৰাছিয়াৰ সৈতে সংযোগ কৰিব। ইয়াৰ ফলত পৰম্পৰাগত ছুয়েজ কেনেল পথতকৈ প্ৰায় ৪০% কম সময় আৰু ৩০% কম খৰচত সামগ্ৰী কঢ়িয়াব পৰা যাব, যিয়ে বাণিজ্য বৃদ্ধি কৰিব।
প্ৰশ্ন ১১: সম্পদৰ উপলব্ধতাই বাণিজ্যৰ ধাৰাক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰ: যিখন দেশত যি প্ৰাকৃতিক সম্পদ প্ৰচুৰ পৰিমাণে থাকে, সেই দেশে সেই সম্পদটো কম খৰচত উৎপাদন কৰি বহিঃৰাষ্ট্ৰলৈ ৰপ্তানি কৰে। যেনে— মধ্য-প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহে খাৰুৱা তেল ৰপ্তানি কৰে আৰু খনিজ সম্পদহীন দেশসমূহে তাক আমদানি কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: বাণিজ্যৰ শুল্কহীন বাধা (Non-Tariff Barriers) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো কৰ বা টেক্স আৰোপ নকৰাকৈ চৰকাৰে যেতিয়া অন্যান্য নিয়মেৰে আমদানি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাক শুল্কহীন বাধা বোলে। যেনে— সামগ্ৰীৰ গুণগত মানদণ্ডৰ কঠোৰ পৰীক্ষণ (Quality Standards) বা পৰিৱেশ সংক্ৰান্তীয় বাধ্যবাধকতা আদি।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ বাবে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বজাৰখনৰ গুৰুত্ব দুটা বাক্যত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: আমেৰিকাৰ বজাৰখন ভাৰতীয় চফ্টৱেৰ, ঔষধ (Pharmaceuticals) আৰু বস্ত্ৰশিল্পৰ বাবে আটাইতকৈ লাভজনক বজাৰ। ভাৰতৰ বৃহৎসংখ্যক দক্ষ পেচাদাৰী লোকে আমেৰিকাৰ কোম্পানীত কাম কৰি দেশলৈ বুজন পৰিমাণৰ বিদেশী মুদ্ৰা (Remittance) পঠিয়ায়।
প্ৰশ্ন ১৪: 'মেক ইন ইণ্ডিয়া' (Make in India) আঁচনিয়ে ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰ: এই আঁচনিয়ে বিদেশী কোম্পানীসমূহক ভাৰতত উৎপাদন কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিবলৈ আকৰ্ষিত কৰিছে। ইয়াৰ ফলত ভাৰত এতিয়া কেৱল কেঁচামাল ৰপ্তানি কৰা দেশ হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ মোবাইল আৰু অন্যান্য ইলেক্ট্ৰনিকছৰ দৰে প্ৰস্তুত সামগ্ৰীৰ (Manufactured Goods) এক অন্যতম ৰপ্তানীকাৰক দেশ হৈ পৰিছে।
প্ৰশ্ন ১৫: বিশ্ব বাণিজ্যত 'মুক্ত অৰ্থনীতি'ৰ (Liberalization) দুটা ইতিবাচক দিশ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: মুক্ত অৰ্থনীতিৰ ফলত দেশসমূহৰ মাজত ব্যৱসায়িক বাধা দূৰ হয়, যাৰ ফলত গ্ৰাহকে কম মূল্যত উন্নত মানদণ্ডৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সামগ্ৰী লাভ কৰিব পাৰে। লগতে ই বিভিন্ন দেশৰ মাজত সুস্থ প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰি গোলকীয় প্ৰযুক্তিৰ ক্ষিপ্ৰ আদান-প্ৰদানত সহায় কৰে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ আৰ্হি বা প্ৰবাহ প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰধান ভৌগোলিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য কোনো একক ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নহয়; ইয়াৰ অন্তৰালত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক কাৰক জড়িত হৈ থাকে। বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ বাণিজ্যক প্ৰভাৱিত কৰা মূল ভৌগোলিক কাৰকসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অসমান বিতৰণ: পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ সমভাৱে ভগাই দিয়া নাই। ভূতাত্ত্বিক গঠনৰ ভিন্নতাৰ বাবে এখন দেশ খনিজ সম্পদত চহকী হ’ব পাৰে, আনহাতে আন এখন দেশ কৃষিভূমিত চহকী হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, মধ্য-প্ৰাচ্যৰ মৰুভূমি অঞ্চলত খাৰুৱা তেলৰ প্ৰাচুৰ্য থকাৰ বিপৰীতে ঔদ্যোগিক সামগ্ৰীৰ অভাৱ। ইয়াৰ ফলতেই তেল ৰপ্তানি আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ আমদানিৰ এক গোলকীয় বাণিজ্য চক্ৰ গঢ়ি উঠে।
জলবায়ুৰ পাৰ্থক্য: জলবায়ুৱে কোনো এখন অঞ্চলৰ উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু কৃষি উৎপাদনৰ প্ৰকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ক্ৰান্তীয় জলবায়ুৰ দেশসমূহে (যেনে— ভাৰত, ব্ৰাজিল) চাহ, কফি, মছলা আৰু ৰবৰ আদি সহজে উৎপাদন কৰি শীতল জলবায়ুৰ দেশসমূহলৈ পঠিয়াব পাৰে, য’ত এইবোৰ উৎপাদন কৰা সম্ভৱ নহয়।
ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু ভূ-প্ৰকৃতি: সাগৰীয় উপকূলৱৰ্তী অঞ্চলত অৱস্থিত দেশসমূহে (যেনে— যুক্তৰাজ্য, জাপান) বন্দৰ নিৰ্মাণৰ জৰিয়তে অতি কম খৰচতে সাগৰীয় পথেৰে বাণিজ্য কৰিব পাৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে ভূ-বেষ্টিত দেশসমূহে (Landlocked Countries, যেমন— নেপাল বা মংগোলিয়া) বাণিজ্যৰ বাবে চুবুৰীয়া দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত ব্যয় বৃদ্ধি পায়।
জনসংখ্যাৰ কাৰক: জনসংখ্যাৰ আকাৰ আৰু গুণগত মানে বাণিজ্যক দ্বিমুখীভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। ভাৰত বা চীনৰ দৰে বৃহৎ জনসংখ্যাৰ দেশসমূহত এক বিশাল অভ্যন্তৰীণ গ্ৰাহক বজাৰ থাকে, যিয়ে আমদানিৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বক আকৰ্ষণ কৰে। একেদৰে, জনসংখ্যাৰ কাৰিকৰী দক্ষতা বেছি হ’লে (যেনে— জাপান বা জাৰ্মানী) দেশে উচ্চ প্ৰযুক্তিসম্পন্ন সামগ্ৰী উৎপাদন কৰি ৰপ্তানি কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) মাজৰ বৰ্তমানৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ এক ভৌগোলিক আৰু অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ভাৰত আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক কেৱল দুখন দেশৰ লেনদেন নহয়, ই হৈছে বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতন্ত্ৰ আৰু সৰ্ববৃহৎ অৰ্থনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ। বৰ্তমান সময়ত এই সম্পৰ্কৰ ভৌগোলিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশসমূহ এনেধৰণৰ:
বাণিজ্য উদ্বৃত্ত (Trade Surplus): ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত আমেৰিকা হৈছে এনে এখন বিৰল দেশ, যাৰ সৈতে ভাৰতৰ বাণিজ্য ধনাত্মক হৈ আছে। অৰ্থাৎ ভাৰতে আমেৰিকালৈ কৰা ৰপ্তানিৰ পৰিমাণ, আমেৰিকাৰ পৰা কৰা আমদানিৰ তুলনাত বহু বেছি।
সেৱা আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) খণ্ড: ভাৰত-আমেৰিকা বাণিজ্যৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী স্তম্ভটো হৈছে তথ্য প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞানভিত্তিক সেৱা। ভাৰতৰ বেংগালুৰু, হায়দৰাবাদ বা গুৰুগ্ৰামৰ দৰে আইটি হাবসমূহৰ পৰা আমেৰিকাৰ বিভিন্ন বহুজাতিক কোম্পানীলৈ ডিজিটেল সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ভৌগোলিকভাৱে সময়ৰ ব্যৱধান (Time-zone difference) থকাৰ বাবে আমেৰিকাত যেতিয়া ৰাতি হয়, ভাৰতত তেতিয়া দিন হয়, যাৰ ফলত ২৪ ঘণ্টাই কামৰ ধাৰাবাহিকতা বৰ্তি থাকে।
প্ৰধান ৰপ্তানি সামগ্ৰী: ভাৰতে আমেৰিকালৈ ঘাইকৈ বহুমূলীয়া হীৰা-অলংকাৰ, ঔষধ (Pharmaceuticals), তৈয়াৰী কাপোৰ (Textiles) আৰু সাগৰীয় খাদ্য ৰপ্তানি কৰে। আমেৰিকাৰ বিশাল গ্ৰাহক বজাৰে ভাৰতীয় উৎপাদন খণ্ডক বিশেষভাৱে উৎসাহিত কৰে।
আমদানি আৰু কৌশলগত সংযোগ: ভাৰতে আমেৰিকাৰ পৰা উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ সঁজুলি, বিমানৰ যন্ত্ৰাংশ, মহাকাশ প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰতিৰক্ষা সামগ্ৰী আমদানি কৰে। ইয়াৰ উপৰিও বৰ্তমান সময়ত ভাৰতে আমেৰিকাৰ পৰা শক্তি খণ্ডৰ বাবে তৰলীকৃত প্ৰাকৃতিক গেছ (LNG) আৰু খাৰুৱা তেল আমদানিৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰিছে, যাৰ ফলত মধ্য-প্ৰাচ্যৰ ওপৰত ভাৰতৰ নিৰ্ভৰশীলতা কিছু হ্ৰাস পাইছে।
প্ৰশ্ন ৩: শীতল যুদ্ধৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে ভাৰত আৰু ৰাছিয়ার বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ বিবৰ্তন আৰু ইয়াৰ প্ৰধান কৌশলগত দিশসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰত আৰু ৰাছিয়াৰ (পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ইউনিয়ন) সম্পৰ্ক ঐতিহাসিকভাৱে অত্যন্ত গভীৰ আৰু বিশ্বাসযোগ্য। বিগত দশকবোৰত এই বাণিজ্যিক সম্পৰ্কই সুৰক্ষা আৰু শক্তি খণ্ডত কেনেধৰণে স্থায়িত্ব লাভ কৰিছে, তাৰ আলোচনা তলত দিয়া হ’ল:
প্ৰতিৰক্ষা বাণিজ্যৰ মূল আধাৰ: স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা বহু পৰিমাণে ৰাছিয়াৰ প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ভাৰতে ৰাছিয়াৰ পৰা অত্যাধুনিক যুদ্ধবিমান (যেনে— Sukhoi), টেংক, চাবমেৰিন আৰু মিছাইল প্ৰণালী (যেনে— S-400) ক্ৰয় কৰি আহিছে। এই বাণিজ্য কেৱল ক্ৰয়-বিক্ৰয়তে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ বৰ্তমান দুয়োখন দেশে মিলি 'ব্ৰাহ্মছ' (BrahMos) মিছাইলৰ দৰে প্ৰকল্প যৌথভাৱে উৎপাদন কৰিছে।
শক্তি খণ্ডত নতুন গতি: সাম্প্ৰতিক গোলকীয় ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপটত (বিশেষকৈ ইউক্ৰেইন সংকটৰ পিছত) ৰাছিয়াৰ পৰা ভাৰতৰ খাৰুৱা তেল আমদানি বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে। ৰাছিয়াই ভাৰতক ৰেহাই মূল্যত তেল যোগান ধৰিছে, যিয়ে ভাৰতৰ ঘৰুৱা অৰ্থনীতিক মুদ্ৰাস্ফীতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও তামিলনাডুৰ 'কুদানকুলাম পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰকল্প' ৰাছিয়াৰ কাৰিকৰী সহযোগিতাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
বিনিময় মাধ্যমৰ ব্যতিক্ৰমী শৈলী: আমেৰিকান ডলাৰৰ ওপৰত থকা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিষেধাজ্ঞা এৰাই চলিবলৈ ভাৰত আৰু ৰাছিয়াই 'টকা-ৰুবল লেনদেন ব্যৱস্থা' (Rupee-Ruble Trade Mechanism) ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা দুয়োখন দেশে নিজা নিজা মুদ্ৰাৰে পোনপটীয়া বাণিজ্য কৰিব পাৰে, যিটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত এক অনন্য পদক্ষেপ।
ভৌগোলিক বাধা আৰু ভৱিষ্যতৰ পথ: দুয়োখন দেশৰ মাজত পৰিবহন এক ডাঙৰ সমস্যা আছিল। কিন্তু বৰ্তমান 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উত্তৰ-দক্ষিণ পৰিবহন কৰিডৰ' (INSTC) আৰু 'চেন্নাই-ভ্লাদিভষ্টক সাগৰীয় পথ' সক্ৰিয় কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া চলি আছে। এই পথসমূহে বাণিজ্যৰ সময় আৰু খৰচ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ হ্ৰাস কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক উন্নয়নত জাপানৰ ভূমিকা আৰু দুয়োখন দেশৰ বাণিজ্যিক অংশীদাৰিত্বৰ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ভাৰত আৰু জাপানৰ অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্কক 'প্ৰযুক্তি আৰু সুযোগৰ এক নিখুঁত সংমিশ্ৰণ' বুলি ক’ব পাৰি। জাপানে ভাৰতক কেৱল এখন বজাৰ হিচাপে চোৱা নাই, বৰঞ্চ ভাৰতৰ আধুনিকীকৰণৰ এক অন্যতম অংশীদাৰ হিচাপে কাম কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰধান দিশসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
মেগা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পত বিনিয়োগ: ভাৰতৰ যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ আমূল পৰিৱৰ্তনৰ আঁৰত জাপানৰ অৰিহণা অপৰিসীম। দিল্লী, কলকাতা, মুম্বাই আদি মহানগৰীৰ সফল মেট্ৰ’ ৰে'ল প্ৰকল্পসমূহ জাপানৰ 'Japan International Cooperation Agency' (JICA) ৰ বিত্তীয় সাহায্যত গঢ়ি উঠিছে। তদুপৰি, ভাৰতৰ প্ৰথমটো হাই-স্পীড ৰে'ল প্ৰকল্প (মুম্বাই-আহমেদাবাদ বুলেট ট্ৰেইন) জাপানৰ 'শ্বিনকানচেন' (Shinkansen) প্ৰযুক্তি আৰু কম সুতৰ ঋণৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত হৈ আছে।
ঔদ্যোগিক কৰিডৰ আৰু প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI): 'দিল্লী-মুম্বাই ঔদ্যোগিক কৰিডৰ' (DMIC) আৰু 'চেন্নাই-বেংগালুৰু ঔদ্যোগিক কৰিডৰ' নিৰ্মাণত জাপানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে। ভাৰতত থকা জাপানীজ ‘স্মাৰ্ট চিটি’ আৰু ঔদ্যোগিক টাউনশ্বিপসমূহে ভাৰতৰ ভিতৰুৱা উৎপাদন খণ্ডক শক্তিশালী কৰিছে।
বাণিজ্যৰ গাঁথনি (Trade Composition): দুয়োখন দেশৰ মাজত থকা Comprehensive Economic Partnership Agreement (CEPA) চুক্তিৰ ফলত বেছিভাগ সামগ্ৰীৰ ওপৰত শুল্ক হ্ৰাস পাইছে। ভাৰতে জাপানলৈ পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰী, লোহা আৰু তীখা, মাছ-মাংস আদি ৰপ্তানি কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে জাপানে ভাৰতলৈ উচ্চমানৰ ইলেকট্ৰনিকছ, গাড়ীৰ ইঞ্জিন, গধুৰ যন্ত্ৰপাতি আৰু প্ৰযুক্তি যোগান ধৰে।
কৌশলগত অক্ষ (Strategic Axis): ভাৰত আৰু জাপানে এতিয়া আফ্ৰিকা মহাদেশত যৌথভাৱে উন্নয়নমূলক কাম কৰিবলৈ 'এছিয়া-আফ্ৰিকা গ্ৰোথ কৰিডৰ' (AAGC) ৰ পৰিকল্পনা কৰিছে, যিয়ে চীনৰ 'বেল্ট এণ্ড ৰোড' নীতিৰ এক সুন্দৰ অৰ্থনৈতিক বিকল্প হিচাপে কাম কৰিব।
প্ৰশ্ন ৫: উদাৰীকৰণ আৰু গোলকীকৰণৰ যুগত বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) ভূমিকা আৰু উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ১৯৯৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত স্থাপন হোৱা বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (World Trade Organization - WTO) হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য পৰিচালনা কৰা একমাত্ৰ বিশ্বজোৰা অনুষ্ঠান। গোলকীকৰণৰ এই যুগত বাণিজ্য উদাৰীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকা আৰু ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ তলত বিশ্লেষণ কৰা হ’ল:
বাণিজ্যিক বাধা হ্ৰাস কৰা: WTO ৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বিভিন্ন দেশৰ মাজত থকা আমদানি শুল্ক (Tariff) আৰু শুল্কহীন বাধা (Non-tariff barriers) হ্ৰাস কৰা। ইয়াৰ ফলত মুক্ত বাণিজ্যৰ (Free Trade) পথ প্ৰশস্ত হয় আৰু গোলকীয় পৰ্যায়ত সামগ্ৰীৰ আদান-প্ৰদান সহজ হৈ পৰে।
বিবাদ নিষ্পত্তিৰ মঞ্চ (Dispute Settlement): যেতিয়া দুখন বা ততোধিক দেশৰ মাজত বাণিজ্যক লৈ একমত হ’ব নোৱাৰা পৰিস্থিতি বা 'ট্ৰেড ৱাৰ' (Trade War) ৰ সৃষ্টি হয়, তেতিয়া WTO-এ এখন নিৰপেক্ষ আদালত হিচাপে কাম কৰে আৰু আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে বাণিজ্যিক বিবাদসমূহ সমাধান কৰে।
উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ: মুক্ত বজাৰ নীতিৰ বাবে ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহে উন্নত দেশসমূহৰ (যেনে— আমেৰিকা বা ইউৰোপ) বজাৰত সহজে প্ৰৱেশ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলত আমাৰ কৃষি, বস্ত্ৰ আৰু বিশেষকৈ সেৱা খণ্ডৰ (Service Sector) ৰপ্তানি বহুখিনি বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰত্যাহ্বান আৰু ঋণাত্মক দিশ: বহু সময়ত অভিযোগ উঠে যে WTO ৰ নীতিসমূহ উন্নত দেশসমূহৰ স্বাৰ্থৰ অনুকূলেহে বেছি ঢাল খায়। উদাহৰণস্বৰূপে, 'কৃষি চুক্তি' (Agreement on Agriculture) ৰ অধীনত উন্নয়নশীল দেশসমূহে নিজৰ খেতিয়কসকলক দিয়া ৰাজসাহায্য (Subsidy) হ্ৰাস কৰিবলৈ হেঁচা প্ৰয়োগ কৰা হয়, যিয়ে ভাৰতৰ দৰে কৃষিভিত্তিক দেশৰ খাদ্য সুৰক্ষাত ব্যাঘাত জন্মাব পাৰে। একেদৰে, TRIPS (Intellectual Property Rights) আইনৰ বাবে দৰিদ্ৰ দেশসমূহে জীৱনদায়ী ঔষধসমূহ কম মূল্যত উৎপাদন কৰাত বাধাৰ সন্মুখীন হয়।