পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):

এই পাঠটিত গোলকীয় কৃষি ব্যৱস্থাৰ ভৌগোলিক ভেটি আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত কৃষিকাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰাকৃতিক (জলবায়ু, মাটি, ভূ-প্ৰকৃতি) আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিস্তৃত বাণিজ্যিক কৃষিলৈকে বিভিন্ন কৃষি পদ্ধতিৰ পাৰ্থক্য ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰ উপৰিও, বজাৰৰ দূৰত্ব আৰু পৰিবহন ব্যয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা 'ভন থুনেনৰ কৃষি স্থানকৰণ আৰ্হি'ৰ ৬ টা বলয়ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত, বিশ্বৰ প্ৰধান শস্য— ধান, ঘেঁহু, চাহ আৰু কফি উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অনুকূল ভৌগোলিক পৰিৱেশ আৰু বিশ্বজুৰি ইয়াৰ বিতৰণ তথা উৎপাদনৰ এক সম্যক আভাস ডাঙি ধৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: কৃষিকাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা এটা প্ৰধান সামাজিক-অৰ্থনৈতিক কাৰক কি? 

উত্তৰ: কৃষকৰ বাবে বজাৰৰ সুলভতা আৰু উন্নত পৰিবহন ব্যৱস্থা হ'ল কৃষিকাৰ্যক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক কাৰক।

প্ৰশ্ন ২: ভন থুনেনৰ (Von Thunen) কৃষি স্থানকৰণৰ আৰ্হিটো পোনপ্ৰথমে কেতিয়া প্ৰকাশ পাইছিল? 

উত্তৰ: জাৰ্মান অৰ্থনীতিবিদ জোহান হাইনৰিখ ভন থুনেনৰ এই যুগান্তকাৰী আৰ্হিটো ১৮২৬ চনত তেওঁৰ 'দ্য আইছ’লেটেড ষ্টেট' (The Isolated State) নামৰ গ্ৰন্থখনত প্ৰকাশ পাইছিল।

প্ৰশ্ন ৩: নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষি (Intensive Subsistence Agriculture) সাধাৰণতে পৃথিৱীৰ কোনটো অঞ্চলত বেছিকৈ দেখা যায়? 

উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ ঘন চাপ থকা দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মৌচুমী জলবায়ু প্ৰধান অঞ্চলসমূহত এই ধৰণৰ কৃষি পদ্ধতি সচৰাচৰ দেখা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৪: ধান খেতিৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশৰ বাবে কেনেধৰণৰ মাটিৰ প্ৰয়োজন হয়? 

উত্তৰ: পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা থকা গভীৰ পলসুৱা আলতীয়া মাটি (Clayey loam soil) ধান উৎপাদনৰ বাবে আটাইতকৈ উৎকৃষ্ট।

প্ৰশ্ন ৫: কফি উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত বৰ্তমান পৃথিৱীৰ ভিতৰত শীৰ্ষস্থান অধিকাৰ কৰা দেশখনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশৰ ব্ৰাজিল হ'ল বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক কফি উৎপাদনকাৰী দেশ।

প্ৰশ্ন ৬: চাহ খেতিৰ বাবে গড় বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ কিমান হোৱাটো বাঞ্ছনীয়? 

উত্তৰ: সুষমভাৱে বিতৰণ হোৱা প্ৰায় ১৫০ ৰ পৰা ২৫০ চেণ্টিমিটাৰ বাৰ্ষিক বৰষুণ চাহ গছৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ বাবে অনুকূল।

প্ৰশ্ন ৭: ভন থুনেনৰ আৰ্হি অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় বজাৰৰ ঠিক কাষৰ প্ৰথম বলয়টোত কেনেধৰণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা হয়? 

উত্তৰ: বজাৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰথম বৃত্তাকাৰ বলয়টোত সোনকালে নষ্ট হৈ যোৱা দুগ্ধজাত সামগ্ৰী আৰু সতেজ শাক-পাচলিৰ খেতি কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: ঝুম খেতি (Jhum Cultivation) কি ধৰণৰ কৃষিৰ অন্তৰ্গত? 

উত্তৰ: ঝুম খেতি হ'ল এক প্ৰাচীন পৰম্পৰাগত স্থানান্তৰিত কৃষি (Shifting Cultivation) পদ্ধতিৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ৯: ঘেঁহু খেতি চপোৱাৰ সময়ত জলবায়ু কেনেকুৱা হ'ব লাগে? 

উত্তৰ: ঘেঁহু শস্য পকিবৰ বাবে আৰু চপোৱাৰ সময়ত ডাৱৰমুক্ত, উজ্জ্বল ৰ’দঘাই আৰু শুকান বতৰৰ প্ৰয়োজন হয়।

প্ৰশ্ন ১০: চাহ গছৰ শিপাত পানী জমা হ’লে কি ক্ষতি হ’ব পাৰে? 

উত্তৰ: চাহ গছৰ শিপাত পানী জমা হ’লে শিপাবোৰ গেলি যায় আৰু গছজোপা সম্পূৰ্ণৰূপে মৰি যাব পাৰে, সেয়ে ইয়াৰ বাবে ঢালযুক্ত মাটিৰ প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ১১: 'ফেজেণ্ডা' (Fazendas) বুলিলে কি বুজা যায়? 

উত্তৰ: ব্ৰাজিলত অৱস্থিত বিশাল আকাৰৰ বাণিজ্যিক কফি বাগিচাবোৰক স্থানীয় ভাষাত 'ফেজেণ্ডা' বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ১২: পৃথিৱীৰ কোনখন দেশক 'ধানৰ পাত্ৰ' বা সৰ্বাধিক ধান উৎপাদনকাৰী হিচাপে গণ্য কৰা হয়? 

উত্তৰ: এছিয়া মহাদেশৰ চীন দেশ হ'ল বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্ববৃহৎ ধান উৎপাদনকাৰী ৰাষ্ট্ৰ।

প্ৰশ্ন ১৩: কোন প্ৰকাৰৰ চাহক 'অৰ্ধ-পাচন' (Semi-fermented) চাহ বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: টাইৱান আৰু চীনত বিশেষভাৱে উৎপাদিত 'উলোং চাহ'ক (Oolong Tea) আংশিকভাৱে কিম্বন বা অৰ্ধ-পাচন কৰা চাহ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: বাণিজ্যিকভাবে কৰা ফল-মূল আৰু শাক-পাচলিৰ কৃষিক কি নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: উদ্যান শস্য বা বজাৰ কেন্দ্ৰিক শাক-পাচলিৰ এনে বিশেষ কৃষিকাৰ্যক 'হৰ্টিকালচাৰ' (Horticulture) বা ট্ৰাক ফাৰ্মিং বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: ভন থুনেনৰ কৃষি আৰ্হিত পৰিবহন ব্যয় কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে? 

উত্তৰ: এই আৰ্হি অনুসৰি পৰিবহন ব্যয় সামগ্ৰীৰ ওজন আৰু কেন্দ্ৰীয় বজাৰৰ পৰা দূৰত্বৰ ওপৰত পোনপটীয়াভাৱে নিৰ্ভৰ কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: কৃষি ভূগোলত 'স্থানান্তৰিত কৃষি' (Shifting Cultivation) বুলিলে কি বুজায়? 

উত্তৰ: ই হৈছে এক আদিম কৃষি পদ্ধতি, য'ত বনাঞ্চলৰ কোনো এক অংশ কাটি আৰু পুৰি পৰিষ্কাৰ কৰি তাত অস্থায়ীভাৱে খেতি কৰা হয়। মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পালে কৃষকসকলে সেই স্থান পৰিত্যাগ কৰি পুনৰ অন্য এক নতুন ভূখণ্ডত একে প্ৰক্ৰিয়াৰে কৃষি কাৰ্য আৰম্ভ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: ভন থুনেনৰ কৃষি স্থানকৰণ আৰ্হিৰ দুটা প্ৰধান ধাৰণা (Assumptions) উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: আৰ্হিটোৰ দুটা প্ৰধান ধাৰণা হ'ল— 

(ক) কৃষি অঞ্চলটো এখন একক আৰু সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন ৰাজ্য (Isolated State), য'ত মাত্ৰ এটা কেন্দ্ৰীয় বজাৰ বা চহৰ থাকে। 

(খ) সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ ভূমিভাগ সমতল আৰু ইয়াৰ মাটিৰ উৰ্বৰতা তথা জলবায়ু সকলো স্থানতে একে বা সমসত্ব (Homogeneous)।

প্ৰশ্ন ৩: ঘেঁহু উৎপাদনৰ বাবে কেনেধৰণৰ উষ্ণতা আৰু বৰষুণৰ প্ৰয়োজন হয়? 

উত্তৰ: ঘেঁহুৰ অঙ্কুৰণ আৰু বৃদ্ধিৰ সময়ত কিছু ঠাণ্ডা জলবায়ু অৰ্থাৎ ১০° চেলচিয়াছৰ পৰা ১৫° চেলচিয়াছ উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন। আনহাতে, বাৰ্ষিক ৫০ ৰ পৰা ৭৫ চেণ্টিমিটাৰ মধ্যমীয়া বৰষুণ ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ উপযোগী।

প্ৰশ্ন ৪: কফি গছৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশৰ বাবে ছাঁৰ (Shade) কিয় প্ৰয়োজন হয়? 

উত্তৰ: কফি গছৰ কোমল পুলিবোৰে পোনপটীয়া তীব্ৰ সূৰ্যৰ ৰশ্মি আৰু প্ৰবল বতাহ সহ্য কৰিব নোৱাৰে। সেইবাবে কফি বাগিচাবোৰত কফি পুলিৰ সুৰক্ষাৰ বাবে মাজেমাজে কল গছ বা অন্য ওখ ডাঙৰ ছাঁ প্ৰদানকাৰী গছ ৰোপণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: বসন্তকালীন ঘেঁহু (Spring Wheat) আৰু শীতকালীন ঘেঁহুৰ (Winter Wheat) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: অত্যন্ত ঠাণ্ডা অঞ্চল য'ত শীতকালত বৰফ পৰে, তাত বসন্তকালৰ আৰম্ভণিতে বীজ সিঁচি গ্ৰীষ্মৰ শেষত চপোৱা শস্যই হ'ল বসন্তকালীন ঘেঁহু (যেনে- কানাডা)। আনহাতে, তুলনামূলকভাৱে মৃদু ঠাণ্ডা অঞ্চলত শৰৎকালত বীজ সিঁচি জহকালৰ আৰম্ভণিতে চপোৱা শস্যই হ'ল শীতকালীন ঘেঁহু (যেনে- ইউ এছ এ)।

প্ৰশ্ন ৬: চাহ খেতি পাহাৰীয়া ঢালযুক্ত মাটিত কিয় কৰা হয়? 

উত্তৰ: চাহ গছৰ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰচুৰ পানীৰ প্ৰয়োজন যদিও ইয়াৰ শিপাত পানী জমা হ'লে গছজোপা নষ্ট হয়। পাহাৰীয়া ঢাল মাটিত বৰষুণৰ পানী অতি সোনকালে বৈ যাব পাৰে আৰু মাটিৰ আদ্ৰতাও বজাই ৰাখে, যাৰ বাবে পাহাৰীয়া এঢলীয়া ভূমি চাহ খেতিৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ৭: কফিৰ প্ৰধান দুটা প্ৰকাৰ কি কি আৰু ইয়াৰ চমু আভাস দিয়া। 

উত্তৰ: কফিৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ দুটা হ'ল— 'কফি আৰাবিকা' (Coffee Arabica) আৰু 'কফি ৰোবাষ্টা' (Coffee Robusta)। আৰাবিকা গুণগতভাৱে উৎকৃষ্ট আৰু সুগন্ধিযুক্ত কিন্তু ই কিছু সংবেদনশীল। আনহাতে, ৰোবাষ্টা সামান্য তিতা সোৱাদযুক্ত আৰু ইয়াৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বেছি।

প্ৰশ্ন ৮: বজাৰ কেন্দ্ৰিক বা বাণিজ্যিক দুগ্ধ উৎপাদন কৃষি (Dairy Farming) কি? 

উত্তৰ: এইটো এটা অতি আধুনিক আৰু মূলধন চহকী কৃষি পদ্ধতি, য'ত বিশেষভাৱে গাখীৰ আৰু অন্যান্য দুগ্ধজাত সামগ্ৰী (যেনে- মাখন, চীজ) উৎপাদনৰ বাবে উন্নত প্ৰজাতিৰ গৰু-মহ পালন কৰা হয়। ই সাধাৰণতে ডাঙৰ চহৰ বা উদ্যোগিক অঞ্চলৰ ওচৰত গঢ়ি উঠে।

প্ৰশ্ন ৯: ধান খেতিক কিয় 'শ্ৰম-নিবিড়' (Labor Intensive) কৃষি বোলা হয়? 

উত্তৰ: ধান খেতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ পৰা শেষলৈকে, যেনে— পুলি তোলা, ৰোৱা, অপতৃণ নিৰাময়, শস্য কটা আৰু ধান মৰা আদি প্ৰায়বোৰ কাৰ্যতে যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ সীমিত আৰু ইয়াৰ বাবে প্ৰচুৰ মানৱ শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়। সেইবাবে ইয়াক শ্ৰম-নিবিড় কৃষি বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: ভন থুনেনৰ আৰ্হিত বৰ্ণিত 'অৰণ্য বলয়' বা দ্বিতীয় বলয়টোৰ গুৰুত্ব কি আছিল? 

উত্তৰ: ভন থুনেনৰ সময়ত (ঊনবিংশ শতিকাত) ঘৰ নিৰ্মাণ আৰু ইন্ধন হিচাপে কাঠৰ ভূমিকা অপৰিসীম আছিল। কাঠ গধুৰ আৰু পৰিবহন কৰিবলৈ কঠিন হোৱাৰ বাবে, চহৰৰ পৰিবহন ব্যয় হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেন্দ্ৰীয় বজাৰৰ ঠিক পিছৰ অৰ্থাৎ দ্বিতীয় বলয়টোত কাঠ উৎপাদনৰ বাবে অৰণ্য অঞ্চল সংৰক্ষিত কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) 'কৰ্ণ বেল্ট' (Corn Belt) আৰু 'হুইট বেল্ট' (Wheat Belt) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মধ্য অংশত অবস্থিত যি ভৌগোলিক অঞ্চলত মাকৈৰ খেতি সৰ্বাধিক কৰা হয়, তাক 'কৰ্ণ বেল্ট' বোলে। আনহাতে, ইয়াৰ পশ্চিমৰ ক্ৰমান্বয়ে শুকান আৰু সমতল প্ৰেইৰী অঞ্চলটো য'ত বিশাল পৰিমাণে ঘেঁহুৰ খেতি কৰা হয়, তাক 'হুইট বেল্ট' বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ১২: ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষিৰ (Mediterranean Agriculture) দুটা অনন্য বৈশিষ্ট্য লিখা। 

উত্তৰ: এই কৃষি পদ্ধতিৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য হ'ল— 

(ক) ইয়াত বাণিজ্যিকভাবে বিভিন্ন টেঙা জাতীয় ফল যেনে— আঙুৰ, নেমু, কমলা আদিৰ ব্যাপক উৎপাদন কৰা হয়। 

(খ) এই অঞ্চলৰ জলবায়ুত শীতকালত বৰষুণ হয় আৰু গ্ৰীষ্মকাল শুকান থাকে, যি আঙুৰৰ পৰা উৎকৃষ্ট মানৰ ৱাইন (Wine) প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ বা আধুনিক প্ৰযুক্তিয়ে কৃষিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছে? 

উত্তৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তি যেনে— সেউজ গৃহ (Greenhouse) আৰু ড্ৰিপ ইৰিগেশ্যনৰ সহায়ত প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিকূল জলবায়ু থকা অঞ্চলতো কৃত্ৰিমভাৱে উষ্ণতা আৰু পানী নিয়ন্ত্ৰণ কৰি বছৰৰ যিকোনো সময়তে উচ্চ মূল্যৰ শস্য আৰু অফ-চিজন শাক-পাচলি উৎপাদন কৰিব পৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৪: কফি উৎপাদনৰ বাবে 'টেৰা ৰক্সা' (Terra Roxa) মাটি কিয় উপযোগী? 

উত্তৰ: 'টেৰা ৰক্সা' হ'ল ব্ৰাজিলৰ মালভূমি অঞ্চলত পোৱা এক প্ৰকাৰৰ বিশেষ আগ্নেয়গিৰিৰ লাভাৰে গঠিত ৰঙা মাটি। এই মাটিত প্ৰচুৰ পৰিমাণে লোহা আৰু পটাছ থাকে আৰু ইয়াৰ পানী নিষ্কাশন ক্ষমতা অসাধাৰণ, যি কফি গছৰ শিপাৰ স্বাস্থ্য আৰু শস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে অত্যন্ত জৰুৰী।

প্ৰশ্ন ১৫: বিশ্বৰ চাহ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰীলংকাৰ ভূমিকা কেনেকুৱা? 

উত্তৰ: শ্ৰীলংকা বিশ্বৰ অন্যতম অগ্ৰণী চাহ উৎপাদনকাৰী আৰু ৰপ্তানিকাৰী দেশ। শ্ৰীলংকাৰ পাহাৰীয়া কেন্দ্ৰীয় অঞ্চলৰ জলবায়ু আৰু মাটি উৎকৃষ্ট মানৰ 'চিলন চাহ' (Ceylon Tea) উৎপাদনৰ বাবে বিখ্যাত, আৰু ই দেশখনৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ এক প্ৰধান উৎস।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: কৃষিকাৰ্যক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰাকৃতিক বা ভৌতিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: কৃষি হ’ল প্ৰকৃতিৰ ওপৰত আটাইতকৈ বেছি নিৰ্ভৰশীল এক প্ৰাথমিক অৰ্থনৈতিক কাৰ্য। কোনো এটা অঞ্চলত কেনে ধৰণৰ শস্য উৎপাদন হ’ব, তাৰ মূল আধাৰ প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহে নিৰূপণ কৰে। তলত ইয়াৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:

• জলবায়ু (Climate): জলবায়ুৰ দুটা মূল অংশ— উষ্ণতা আৰু বৰষুণে কৃষিক আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱিত কৰে। প্ৰতিবিধ শস্যৰ বাবে একোটা নিৰ্দিষ্ট তাপমাত্ৰা আৰু অংকুৰণৰ সময়ৰ প্ৰয়োজন। যেনে, ধানৰ বাবে গৰম আৰু আদ্ৰ জলবায়ুৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ বিপৰীতে ঘেঁহুৰ বাবে মৃদু ঠাণ্ডা জলবায়ুৰ প্ৰয়োজন। বৰষুণৰ পৰিমাণে জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু শস্যৰ প্ৰকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

• ভূ-অৱয়ব বা ভূ-প্ৰকৃতি (Relief/Topography): ভূমিৰ ঢাল আৰু উচ্চতাই কৃষিত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়। নদী উপত্যকাৰ সমতল ভূমিভাগ যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ আৰু পৰিবহনৰ বাবে সহজ, যাৰ বাবে ইয়াত নিবিড় কৃষি কাৰ্য কৰা হয়। আনহাতে, পাহাৰীয়া থিয় ঢালযুক্ত অঞ্চলত মাটি ক্ষয় হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি বাবে তাত ঢাপ খেতি বা বাগিচা কৃষি (যেনে— চাহ, কফি) কৰা হয়।

• মৃত্তিকা বা মাটি (Soil): মাটি হ’ল শস্যৰ খাদ্যপ্ৰাণ। মাটিৰ গাঁথনি, অম্লতা (pH) আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শস্যৰ উৎপাদন সলনি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, নদীৰ পলসুৱা মাটি ধান আৰু মৰাপাটৰ বাবে উৎকৃষ্ট, আনহাতে দাক্ষিণাত্যৰ ক’লা মাটি বা লাভা সৃষ্ট মাটি কপাহ খেতিৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।

• পানীৰ সুলভতা (Water Availability): বৰষুণ অনিয়মিত হ’লে কৃষি কাৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে ভূ-গৰ্ভস্থ পানী বা নদীৰ পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে। নৈকট্যৱৰ্তী পানীৰ উৎসই জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা সুচল কৰি তুলি মৰুভূমি বা অৰ্ধ-শুকান অঞ্চলকো সুজলা-সুফলা কৰি তুলিব পাৰে (যেনে— ভাৰতৰ ইন্দিৰা গান্ধী খাল প্ৰকল্পৰ দ্বাৰা ৰাজস্থানৰ কৃষি বিপ্লৱ)।

প্ৰশ্ন ২: নিবিড় জীৱন-নিৰ্বাহী কৃষি (Intensive Subsistence Agriculture) আৰু বিস্তৃত বাণিজ্যিক কৃষিৰ (Extensive Commercial Agriculture) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ নিৰূপণ কৰা।

উত্তৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কৃষিৰ প্ৰকাৰ ভিন্ন হোৱা দেখা যায়। তলত এই দুই বিপৰীতধৰ্মী কৃষি পদ্ধতিৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ উল্লেখ কৰা হ’ল:

প্ৰশ্ন ৩: জোহান হাইনৰিখ ভন থুনেনৰ (Von Thunen) কৃষি স্থানকৰণ আৰ্হিৰ (Model of Agricultural Location) কেন্দ্ৰীয় ধাৰণাটো ইয়াৰ বিভিন্ন বলয়সমূহৰ সৈতে চিত্ৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৮২৬ চনত জাৰ্মান অৰ্থনীতিবিদ ভন থুনেনে বজাৰৰ পৰা দূৰত্ব আৰু পৰিবহন ব্যয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৃষি ভূমিৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন হয়, তাৰ এক গাণিতিক আৰু ভৌগোলিক আৰ্হি ডাঙি ধৰিছিল। তেওঁ ধাৰণা কৰিছিল যে বজাৰৰ ওচৰৰ ভূমিয়ে বেছি খাজানা (Land Rent) লাভ কৰে।

তেওঁ এখন একক বজাৰকেন্দ্ৰিক ‘বিচ্ছিন্ন ৰাজ্য’ (Isolated State) কল্পনা কৰি বজাৰৰ চাৰিওফালে ৬ টা বৃত্তাকাৰ বলয়ৰ (Concentric Zones) উল্লেখ কৰিছিল:

[বজাৰ (Market)] 
   ↓
(১ম বলয়: শাক-পাচলি আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী)
   ↓
(২য় বলয়: কাঠ আৰু ইন্ধন উৎপাদনকাৰী অৰণ্য)
   ↓
(৩য় বলয়: নিবিড় শস্য উৎপাদন — পৰিৱৰ্তনশীল ব্যৱস্থা)
   ↓
(৪ৰ্থ বলয়: বিস্তৃত শস্য উৎপাদন আৰু পৰ্য্যায়ক্ৰমিক কৃষি)
   ↓
(৫ম বলয়: ত্ৰি-ক্ষেত্ৰ ব্যৱস্থা/পতিত ভূমিযুক্ত খেতি)
   ↓
(৬ষ্ঠ বলয়: পশুপালন বা পশুচাৰণ অঞ্চল)

• প্ৰথম বলয়: বজাৰৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ অঞ্চল। ইয়াত সোনকালে নষ্ট হৈ যোৱা আৰু গধুৰ সামগ্ৰী যেনে— কেঁচা শাক-পাচলি আৰু গাখীৰ উৎপাদন কৰা হয়, যাতে পৰিবহনত পলম নহয়।

• দ্বিতীয় বলয়: এই বলয়ত অৰণ্য বা কাঠ উৎপাদন কৰা হয়। ঊনবিংশ শতিকাত কাঠ ঘৰ সজা আৰু ইন্ধনৰ বাবে গধুৰ সামগ্ৰী আছিল, গতিকে বজাৰৰ পৰা বেছি দূৰ হ’লে পৰিবহন ব্যয় অত্যাধিক হ’ব বাবে ইয়াক দ্বিতীয় স্থানত ৰখা হৈছিল।

• তৃতীয়, চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম বলয়: এই মধ্যৱৰ্তী বলয়সমূহত ক্ৰমান্বয়ে নিবিড়তা হ্ৰাস পাই আহে। ইয়াত বিভিন্ন খাদ্যশস্য যেনে— ঘেঁহু, ৰাই আদি খেতি কৰা হয়। চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম বলয়ত পৰ্যায়ক্ৰমে পতিত ভূমি বা চৰণীয়া পথাৰৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।

• ষষ্ঠ বলয়: ই আটাইতকৈ দূৰৱৰ্তী অঞ্চল। যিহেতু পশু চৰাই বজাৰলৈ খোজকঢ়াই আনিব পাৰি (পৰিবহন ব্যয় শূন্য), সেয়ে বজাৰৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰৈৰ কম খাজানাযুক্ত ভূমিত কেৱল পশুপালন কৰা হয়।

সীমাবদ্ধতা: আধুনিক যুগত দ্ৰুত পৰিবহন, শীতলীকৰণ ব্যৱস্থা (Refrigeration) আৰু গোলকীয় বজাৰৰ বাবে ভন থুনেনৰ এই সৰলীকৃত আৰ্হিটো বৰ্তমান হুবহু প্ৰযোজ্য নহয়, যদিও কৃষি ভূগোলত ভূমি ব্যৱহাৰৰ অধ্যয়নৰ ই এক শক্তিশালী ভেটি।

প্ৰশ্ন ৪: বিশ্বত ধান খেতিৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু ইয়াৰ উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌগোলিক কাৰকসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ধান হ’ল সমগ্ৰ বিশ্বৰ, বিশেষকৈ এছিয়া মহাদেশৰ আধাতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰ প্ৰধান খাদ্য। ই এক ক্ৰান্তীয় আৰু উপ-ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ প্ৰধান শস্য।

উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌগোলিক কাৰকসমূহ:

• উষ্ণতা: ধান খেতিৰ বাবে উচ্চ উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন। শস্যৰ বৃদ্ধিৰ সময়ত গড় উষ্ণতা ২০° চেলচিয়াছৰ পৰা ২৭° চেলচিয়াছ হ’ব লাগে। ১৯° চেলচিয়াছতকৈ কম উষ্ণতাত ধানৰ বৃদ্ধি ব্যাহত হয়।

• বৰষুণ: ধান এবিধ জলপ্ৰিয় শস্য। ইয়াৰ বাবে ১০০ ৰ পৰা ২০০ চেণ্টিমিটাৰ প্ৰচুৰ বৰষুণৰ প্ৰয়োজন। শস্য ৰোৱাৰ সময়ত পথাৰত পানী জমা হৈ থকাটো অপৰিহাৰ্য। কম বৰষুণ হোৱা অঞ্চলত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজন হয়।

• মাটি: নদী উপত্যকা আৰু ব-দ্বীপ অঞ্চলৰ সাৰুৱা পলসুৱা মাটি (Alluvial Soil) য’ত তলত আলতীয়া মাটিৰ তৰপ থাকে আৰু পানী ধৰি ৰাখিব পাৰে, তেনে মাটি ধানৰ বাবে সৰ্বোৎকৃষ্ট।

বিশ্বজুৰি ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু উৎপাদন:

বিশ্বৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশতকৈও অধিক ধান কেৱল এছিয়া মহাদেশতে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• চীন দেশ: বৰ্তমান বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক ধান উৎপাদনকাৰী দেশ হ’ল চীন। ইয়াৰ য়াংজে কিয়াং নদী উপত্যকা, জেচোৱান অৱবাহিকা আৰু দক্ষিণ চীনৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ ধান খেতিৰ বাবে বিখ্যাত।

• ভাৰতবৰ্ষ: উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থান বিশ্বৰ ভিতৰত দ্বিতীয়। উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল (যেনে— পশ্চিমবঙ্গ, উত্তৰ প্ৰদেশ, পঞ্জাৱ, অসম) আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ মহানদী, গোদাবৰী, কৃষ্ণা আৰু কাবেৰী নদীৰ ব-দ্বীপ অঞ্চলত ব্যাপক হাৰত ধান খেতি কৰা হয়।

• অন্যান্য দেশ: দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়া, বাংলাদেশ, ভিয়েটনাম, থাইলেণ্ড আৰু ম্যানমাৰ আদি দেশেও বিপুল পৰিমাণে ধান উৎপাদন কৰে। থাইলেণ্ড আৰু ভিয়েটনামক বিশ্বৰ প্ৰধান ধান ৰপ্তানিকাৰী দেশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: বিশ্বৰ চাহ আৰু কফি খেতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহৰ এটা তুলনামূলক আলোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: চাহ আৰু কফি— এই দুয়োবিধেই বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় পনীয় শস্য আৰু এই দুয়োবিধ কৃষিয়েই বাগিচা কৃষি (Plantation Agriculture) হিচাপে কৰা হয়। যদিও দুয়োবিধ ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ শস্য, তথাপিও ইহঁতৰ অনুকূল ভৌগোলিক কাৰকৰ মাজত কিছু সূক্ষ্ম প্ৰভেদ আছে। তলত ইয়াৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হ’ল:

Very Short Answer Questions (1 Mark)

Q1. What is agriculture?

Answer: Agriculture is the practice of cultivating crops and rearing livestock to produce food, fibre, and other useful products.

Q2. What are the two main categories of factors influencing agriculture?

Answer: The two main categories are physical factors and human (economic and social) factors.

Q3. Why is climate important in agriculture?

Answer: Climate determines the type of crops that can be grown and influences crop growth and yield.

Q4. Which soil is most suitable for wheat cultivation?

Answer: Fertile loamy soil is considered most suitable for wheat cultivation.

Q5. How does rainfall affect agriculture?

Answer: Adequate rainfall supplies water for crops, while excessive or insufficient rainfall reduces production.

Q6. What is meant by soil fertility?

Answer: Soil fertility is the ability of soil to provide essential nutrients required for healthy plant growth.

Q7. Why is irrigation necessary?

Answer: Irrigation supplies water to crops when rainfall is insufficient.

Q8. Name one economic factor influencing agriculture.

Answer: Availability of capital is an important economic factor influencing agriculture.

Q9. What is mechanization in agriculture?

Answer: Mechanization is the use of machines such as tractors and harvesters in farming operations.

Q10. How does transportation influence agriculture?

Answer: Good transport helps farmers market their products quickly and reduces post-harvest losses.

Q11. What is labour-intensive agriculture?

Answer: Labour-intensive agriculture depends mainly on human labour rather than machines.

Q12. Why is market availability important for farmers?

Answer: Markets enable farmers to sell their produce and earn income.

Q13. How do government policies influence agriculture?

Answer: Government policies provide subsidies, irrigation facilities, improved seeds, and price support to farmers.

Q14. What is topography?

Answer: Topography refers to the physical features and relief of the land surface.

Q15. Name one technological factor affecting agriculture.

Answer: The use of improved seed varieties is an important technological factor.

Part B – Short Answer Questions (2 Marks)

Q1. What are the main factors influencing agriculture?

Answer: Agriculture is influenced by physical factors such as climate, soil, relief, and water availability, as well as human factors like labour, capital, technology, transportation, market facilities, and government policies. These factors together determine agricultural productivity.

Q2. Explain the role of climate in agriculture.

Answer: Climate controls temperature, rainfall, humidity, and sunshine, which directly affect crop growth. Different crops require different climatic conditions, making climate one of the most important determinants of agricultural production.

Q3. Why is soil important for agriculture?

Answer: Soil provides nutrients, moisture, and physical support for plant growth. Fertile soils with good drainage increase crop yield, while poor soils reduce agricultural productivity unless improved through proper management.

Q4. How does relief influence agriculture?

Answer: Flat plains are suitable for mechanized farming and irrigation, whereas steep slopes are difficult to cultivate. Mountainous areas often require terrace farming to prevent soil erosion.

Q5. Explain the importance of water in agriculture.

Answer: Water is essential for seed germination, plant growth, and nutrient absorption. Reliable irrigation helps farmers maintain production even during periods of low rainfall.

Q6. How does labour affect agricultural production?

Answer: Agriculture requires labour for land preparation, sowing, weeding, harvesting, and marketing. Skilled and sufficient labour improves farm efficiency and increases crop production.

Q7. Why is capital necessary in agriculture?

Answer: Capital enables farmers to purchase quality seeds, fertilizers, machinery, irrigation equipment, and other inputs. Adequate investment generally results in higher productivity and better farm management.

Q8. Explain the importance of transportation in agriculture.

Answer: Efficient transportation allows agricultural products to reach markets quickly, reduces spoilage, lowers transport costs, and helps farmers receive better prices for their produce.

Q9. How does technology improve agriculture?

Answer: Modern technology includes improved seeds, fertilizers, irrigation systems, and farm machinery. These innovations increase productivity, reduce labour requirements, and improve the quality of agricultural products.

Q10. Why are markets important for agriculture?

Answer: Markets provide opportunities for farmers to sell their produce, obtain fair prices, and access agricultural inputs. Well-developed markets encourage commercial farming and higher production.

Q11. Explain the role of government in agricultural development.

Answer: Governments support agriculture through subsidies, irrigation projects, crop insurance, research, extension services, and minimum support prices. These measures improve farmers' income and agricultural productivity.

Q12. How do fertilizers improve agricultural production?

Answer: Fertilizers supply essential nutrients such as nitrogen, phosphorus, and potassium to crops. Their proper use improves soil fertility, promotes healthy plant growth, and increases crop yield.

Q13. Why is mechanization important in modern agriculture?

Answer: Mechanization saves time, reduces labour costs, increases efficiency, and allows timely agricultural operations. It is especially beneficial in large-scale farming.

Q14. Explain the importance of irrigation.

Answer: Irrigation ensures a regular water supply during dry periods, reduces dependence on rainfall, supports multiple cropping, and helps maintain stable agricultural production throughout the year.

Q15. Differentiate between physical and human factors influencing agriculture.

Answer: Physical factors include climate, soil, relief, and water resources, which are natural. Human factors include labour, capital, technology, transportation, markets, and government policies, which are created or managed by people to improve agricultural production.

5 Long Questions and answer :

Question 1. Explain the major factors influencing agriculture. (5 Marks)

Answer: Agriculture is influenced by both physical and human factors.

Physical factors:

• Climate: Temperature, rainfall, humidity, and sunshine determine crop growth.
• Soil: Fertile soils increase agricultural productivity.
• Relief: Flat plains are suitable for mechanized farming, while steep slopes require terrace farming.
• Water Supply: Irrigation supports agriculture where rainfall is insufficient.

Human factors:

• Labour: Skilled labour improves farming efficiency.
• Capital: Investment helps farmers buy machinery, fertilizers, and quality seeds.
• Technology: Modern equipment and improved seeds increase production.
• Transportation and Markets: Good transport and markets help farmers sell their products easily.
• Government Policies: Subsidies, irrigation projects, and minimum support prices encourage agricultural development.

Agriculture develops successfully where favourable natural conditions are supported by modern technology and proper government assistance.

Question 2. Describe the major types of agriculture. (5 Marks)

Answer: Agriculture is classified into different types based on farming methods and purpose.

• Subsistence Agriculture: Farmers produce mainly for family consumption. It is common in developing countries.
• Commercial Agriculture: Crops are grown mainly for sale in markets. Mechanization and modern technology are widely used.
• Intensive Agriculture: Small landholdings are cultivated using large amounts of labour and fertilizers to obtain high yields.
• Extensive Agriculture: Large farms use less labour per unit area and depend heavily on machinery.
• Plantation Agriculture: A single cash crop such as tea, coffee, or rubber is grown on large estates mainly for export.
• Mixed Farming: Crop cultivation and livestock rearing are practiced together.

Each type of agriculture reflects differences in climate, population density, technology, and economic conditions.

Question 3. Explain Von Thünen's Model of Agricultural Location. (5 Marks)

Answer: Von Thünen developed the Agricultural Location Model in 1826 to explain how distance from the market influences agricultural land use. The model assumes an isolated city surrounded by fertile land with equal soil quality and transportation conditions. Around the city, different agricultural activities are arranged in concentric rings.

• First Ring: Dairy farming and vegetables.
• Second Ring: Forest products.
• Third Ring: Field crops.
• Fourth Ring: Grain farming.
• Outer Ring: Livestock ranching.

The model states that transportation cost increases with distance from the market. Therefore, highly perishable and expensive products are produced near the city, while products with lower transport costs are produced farther away. Although the assumptions are idealized, the model remains important for understanding agricultural land-use patterns.

Question 4. Explain the factors influencing wheat cultivation. (5 Marks)

Answer: Wheat grows best under cool and dry climatic conditions. Important factors include:

• Temperature of about 10–25°C during the growing season.
• Annual rainfall of 50–100 cm.
• Fertile loamy or alluvial soil with good drainage.
• Flat land suitable for mechanized farming.
• Adequate irrigation where rainfall is insufficient.
• Modern machinery and improved seed varieties.
• Availability of fertilizers and transportation facilities.

Major wheat-producing regions include China, India, Russia, the United States, Canada, and Australia. Proper climate, fertile soil, irrigation, and advanced farming methods help increase wheat production.

Question 5. Discuss the factors influencing rice cultivation. (5 Marks)

Answer: Rice requires warm and humid conditions. Major factors include:

• Temperature between 20°C and 30°C.
• Annual rainfall above 100 cm or reliable irrigation.
• Fertile clayey or alluvial soil that retains water.
• Flat lowland areas suitable for paddy fields.
• Abundant labour because rice farming is labour-intensive.
• Improved seed varieties and fertilizers.

Rice is mainly cultivated in monsoon Asia, including India, China, Bangladesh, Vietnam, and Thailand. Suitable climate, sufficient water, fertile soil, and skilled labour are essential for high rice production.

Question 6. Explain the factors influencing coffee cultivation. (5 Marks)

Answer: Coffee is mainly grown in tropical highland regions. Important conditions include:

• Temperature between 15°C and 28°C.
• Annual rainfall of 150–250 cm.
• Well-drained fertile volcanic or laterite soil.
• Moderate altitude of 600–1800 metres.
• Shade trees to protect coffee plants.
• Skilled labour for harvesting and processing.

Major coffee-producing countries include Brazil, Vietnam, Colombia, Ethiopia, and India. Proper climatic conditions, fertile soil, altitude, and careful management are necessary for quality coffee production.

Question 7. Explain the factors influencing tea cultivation. (5 Marks)

Answer: Tea grows best in warm, humid regions with heavy rainfall. Important requirements are:

• Temperature between 20°C and 30°C.
• Annual rainfall of 150–300 cm.
• Deep, acidic, well-drained soil.
• Hill slopes for proper drainage.
• Abundant skilled labour for plucking leaves.
• Shade trees and careful plantation management.

Major tea-producing countries include China, India, Kenya, Sri Lanka, and Vietnam. Favourable climate, fertile acidic soil, and sufficient labour help produce high-quality tea.

Question 8. Describe the distribution and production of wheat in the world. (5 Marks)

Answer: Wheat is mainly grown in temperate regions. Major producers include:

• China
• India
• Russia
• United States
• Canada
• France
• Australia

Large-scale mechanized farming is common in developed countries, while developing countries depend more on irrigation and labour. China and India are the leading producers because of their large cultivated areas and improved farming techniques. Wheat is a major food crop and forms the staple diet of millions worldwide.

Question 9. Describe the distribution and production of rice in the world. (5 Marks)

Answer: Rice is mainly produced in tropical and subtropical Asia. Leading producers include:

• China
• India
• Bangladesh
• Indonesia
• Vietnam
• Thailand

Asia accounts for the largest share of world rice production because of favourable monsoon climate, fertile river plains, and abundant labour. Modern irrigation, high-yielding varieties, and improved farming practices have significantly increased rice production in many countries.

Question 10. Describe the distribution and production of coffee in the world. (5 Marks)

Answer: Coffee is cultivated mainly in tropical regions between the Tropic of Cancer and the Tropic of Capricorn. Major producing countries are:

• Brazil
• Vietnam
• Colombia
• Ethiopia
• Indonesia
• India

Brazil is the world's largest coffee producer. Coffee plantations are generally located in tropical highlands with moderate temperatures and adequate rainfall. Coffee is one of the world's most valuable commercial crops and is an important source of export earnings for many developing countries.

Question 11. Describe the distribution and production of tea in the world. (5 Marks)

Answer: Tea is mainly cultivated in tropical and subtropical regions with humid climates. Major producers include:

• China
• India
• Kenya
• Sri Lanka
• Vietnam
• Turkey

China is the largest producer of tea, while India is famous for Assam and Darjeeling tea. Tea plantations are generally located on hill slopes with heavy rainfall and acidic soils. Tea is an important plantation crop and contributes significantly to employment, exports, and national income in many producing countries.