পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমটোৱে আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু ইয়াৰ মূল কাৰকসমূহক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াত ডেভিদ ৰিকাৰ্ডোৰ 'তুলনামূলক সুবিধাৰ তত্ত্ব'ৰ জৰিয়তে দেশসমূহৰ মাজত উৎপাদন ব্যয়ৰ পাৰ্থক্যই বাণিজ্যৰ সূচনা কেনেকৈ কৰে, তাক দেখুওৱা হৈছে। আনহাতে, আধুনিক 'হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হি'য়ে শ্ৰম আৰু মূলধনৰ প্ৰাচুৰ্যতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বাণিজ্যৰ গতি নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু 'উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ তত্ত্ব'ই মুক্ত বাণিজ্যৰ ফলত বিশ্বজুৰি মজুৰি আৰু সুদৰ সমতা অহাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে। ইয়াৰ উপৰি, হ্ৰস্বকালত আয়ৰ অসমতা বুজিবলৈ 'নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হি' আৰু আমেৰিকাৰ বাস্তৱ তথ্যৰ আধাৰত আধুনিক তত্ত্বৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰত্যাহ্বানস্বৰূপ 'লিয়নটিফৰ সাঁথৰ' আৰু 'উপাদান-তীব্ৰতাৰ বিপৰীত্য'ৰ দৰে জটিল বিষয়সমূহ ইয়াত অত্যন্ত বৈজ্ঞানিকভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ডেভিদ ৰিকাৰ্ডোৰ মতে আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ মূল চালিকা শক্তি কি?

উত্তৰ: ডেভিদ ৰিকাৰ্ডোৰ মতে বিভিন্ন দেশৰ মাজত থকা উৎপাদন ব্যয়ৰ তুলনামূলক পাৰ্থক্যই (Comparative cost difference) হৈছে আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ মূল চালিকা শক্তি।

প্ৰশ্ন ২: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হিত বাণিজ্যৰ ভিত্তি হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: এই আৰ্হিৰ মতে বিভিন্ন দেশৰ মাজত থকা উপাদানৰ প্ৰাচুৰ্যতা বা নাটনিৰ পাৰ্থক্যই (Factor abundance) আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ মূল ভিত্তি।

প্ৰশ্ন ৩: উৎপাদন মূল্যৰ সমতাকৰণ (Factor Price Equalisation) তত্ত্বটো কোনে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে গাণিতিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?

উত্তৰ: পল ছেমুৱেলছনে (Paul Samuelson) হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হিৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাই এই তত্ত্বটোক গাণিতিকভাৱে দৃঢ় ৰূপত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: 'লিয়নটিফৰ সাঁথৰ' (Leontief Paradox) কোনখন দেশৰ বাণিজ্যিক তথ্যৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল?

উত্তৰ: এই ঐতিহাসিক সাঁথৰটো আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ বাস্তৱ তথ্যৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল।

প্ৰশ্ন ৫: উপাদান-তীব্ৰতাৰ বিপৰীত্য (Factor-intensity reversal) বুলিলে কি বুজি পোৱা?

উত্তৰ: যেতিয়া এটা নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰী এখন দেশত শ্ৰম-তীব্ৰ আৰু আন এখন দেশত মূলধন-তীব্ৰ হিচাপে উৎপাদিত হয়, তাকেই উপাদান-তীব্ৰতাৰ বিপৰীত্য বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হি (Specific Factors Model) অনুসৰি হ্ৰস্বকালত কোনটো উপাদান গতিশীল নহয়?

উত্তৰ: এই আৰ্হি অনুসৰি হ্ৰস্বকালত উদ্যোগ-নিৰ্দিষ্ট বা ক্ষেত্ৰ-নিৰ্দিষ্ট উপাদানসমূহ (যেনে- বিশেষ যন্ত্ৰপাতি বা ভূমি) এটা খণ্ডৰ পৰা আনটো খণ্ডলৈ গতি কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৭: ৰিকাৰ্ডোৰ তুলনামূলক সুবিধাৰ তত্ত্বটো উৎপাদনৰ কোনটো এককৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?

উত্তৰ: ৰিকাৰ্ডোৰ এই ধ্ৰুপদী তত্ত্বটো সম্পূৰ্ণৰূপে শ্ৰমৰ মূল্য তত্ত্বৰ (Labor theory of value) ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

প্ৰশ্ন ৮: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হিটোক কিমানটা উপাদান আৰু সামগ্ৰীৰ আৰ্হি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: ইয়াক সাধাৰণতে ২×২×২ আৰ্হি অৰ্থাৎ দুখন দেশ, দুটা সামগ্ৰী আৰু দুটা উৎপাদনৰ উপাদান থকা আৰ্হি বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৯: প্ৰকৃত উপাদান মূল্য (Absolute Factor Price) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: উৎপাদনৰ উপাদান এটাই (যেনে শ্ৰমিক) লাভ কৰা পাৰিতোষিকৰ প্ৰকৃত ক্ৰয় ক্ষমতাক (Real Reward) প্ৰকৃত উপাদান মূল্য বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: আপেক্ষিক উপাদান মূল্য (Relative Factor Price) কি?

উত্তৰ: এটা উপাদানৰ মূল্যক আনটো উপাদানৰ মূল্যৰ অনুপাত হিচাপে প্ৰকাশ কৰিলে (যেনে- মজুৰি আৰু মূলধনৰ সুদৰ অনুপাত, $W/R$) তাক আপেক্ষিক উপাদান মূল্য বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: ওৱাছিলি লিয়নটিফে তেওঁৰ পৰীক্ষণত কোনটো গাণিতিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ লিয়নটিফে আমেৰিকাৰ অৰ্থনীতি বিশ্লেষণ কৰিবলৈ 'ইনপুট-আউটপুট আৰ্হি' (Input-Output Model) ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: ৰিকাৰ্ডোৰ মতে বাণিজ্যৰ পৰা দুয়োখন দেশে লাভৱান হ'বলৈ উৎপাদন ব্যয়ৰ অনুপাত কেনেকুৱা হ'ব লাগিব?

উত্তৰ: দুয়োখন দেশৰ ঘৰুৱা উৎপাদন ব্যয়ৰ অনুপাত পৰস্পৰ অসমান বা পৃথক হ'ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৩: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্ব অনুসৰি মূলধন প্ৰচুৰ দেশে কোনটো উপাদান ব্যৱহাৰ কৰি সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰিব?

উত্তৰ: মূলধন প্ৰচুৰ দেশে তুলনামূলকভাৱে অধিক মূলধন-তীব্ৰ (Capital-intensive) সামগ্ৰী উৎপাদন কৰি ৰপ্তানি কৰিব।

প্ৰশ্ন ১৪: নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হিত বাণিজ্যৰ ফলত আটাইতকৈ বেছি লোকচান কাৰ হয়?

উত্তৰ: আমদানি প্ৰতিষ্ঠাপনকাৰী খণ্ডত ব্যৱহৃত নিৰ্দিষ্ট বা অগতিশীল উপাদানৰ গৰাকীসকল আটাইতকৈ বেছি লোকচানৰ মুখত পৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: লিয়নটিফৰ সাঁথৰে হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বৰ কি প্ৰমাণ কৰিছিল?

উত্তৰ: লিয়নটিফৰ বাস্তৱ পৰীক্ষামূলক ফলাফলে হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বৰ মূল ভৱিষ্যদ্বাণীক সম্পূৰ্ণ বিপৰীত প্ৰমাণ কৰি এক তাত্ত্বিক খহনীয়াৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ডেভিদ ৰিকাৰ্ডোৰ তুলনামূলক সুবিধাৰ তত্ত্বৰ মূল ধাৰণাটো কি?

উত্তৰ: এই তত্ত্ব অনুসৰি, এখন দেশে সেইটো সামগ্ৰী উৎপাদন আৰু ৰপ্তানি কৰাত মনোযোগ দিব লাগে যাৰ ঘৰুৱা উৎপাদন ব্যয় আনখন দেশতকৈ তুলনামূলকভাৱে কম। আনকি এখন দেশে দুয়োটা সামগ্ৰী উৎপাদনতে দক্ষতা লাভ কৰিলেও তুলনামূলকভাৱে অধিক দক্ষতাসম্পন্ন সামগ্ৰীটোহে ৰপ্তানি কৰা উচিত।

প্ৰশ্ন ২: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বক কিয় 'আধুনিক আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য তত্ত্ব' বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: ধ্ৰুপদী তত্ত্বই বাণিজ্যৰ কাৰণ হিচাপে কেৱল শ্ৰমৰ দক্ষতাক গণ্য কৰিছিল। কিন্তু হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বই অধিক বাস্তৱসন্মতভাৱে মূলধন আৰু শ্ৰম—এই দুয়োটা উপাদানৰ প্ৰাচুৰ্যতাৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বাণিজ্যৰ গতি প্ৰকৃতি নিৰ্ধাৰণ কৰে বাবে ইয়াক আধুনিক তত্ত্ব বোলে।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰকৃত উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ বুলিলে কি বুজি পোৱা?

উত্তৰ: মুক্ত আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ ফলত যেতিয়া দুখন দেশৰ মাজত উপাদানসমূহৰ ভৌতিক চলাচল নোহোৱাকৈয়ে কেৱল সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানিৰ জৰিয়তে দুয়োখন দেশৰে শ্ৰমিকৰ প্ৰকৃত মজুৰি আৰু মূলধনৰ প্ৰকৃত সুদৰ হাৰ সম্পূৰ্ণ সমান হৈ পৰে, তাকেই প্ৰকৃত উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: আপেক্ষিক উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল বাণিজ্যৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত দুয়োখন দেশতে উপাদানসমূহৰ মূল্যৰ অনুপাত (যেনে- মজুৰি আৰু সুদৰ অনুপাত $W/R$) সমান হৈ পৰে। ই প্ৰকৃত মূল্যৰ সম্পূৰ্ণ সমতা নুবুজাই কেৱল আপেক্ষিকভাৱে উপাদানৰ উপাৰ্জনৰ অনুপাত সমান হোৱাটো বুজায়।

প্ৰশ্ন ৫: লিয়নটিফৰ সাঁথৰ বা সাঁথৰময় ফলাফলটো আচলতে কি আছিল?

উত্তৰ: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্ব মতে মূলধন প্ৰচুৰ দেশ আমেৰিকাই মূলধন-তীব্ৰ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰিব লাগিছিল। কিন্তু ১৯৫৩ চনত ওৱাছিলি লিয়নটিফে দেখুৱাইছিল যে আমেৰিকাই আচলতে শ্ৰম-তীব্ৰ সামগ্ৰীহে ৰপ্তানি কৰিছিল আৰু মূলধন-তীব্ৰ সামগ্ৰী আমদানি কৰিছিল। এই বিপৰীতমুখী ফলাফলেই হৈছে লিয়নটিফৰ সাঁথৰ।

প্ৰশ্ন ৬: উপাদান-তীব্ৰতাৰ বিপৰীত্যই হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: যদি উপাদান-তীব্ৰতাৰ বিপৰীত্য ঘটে (অৰ্থাৎ এটা সামগ্ৰী একেলগে এখনত শ্ৰম-তীব্ৰ আৰু আনখনত মূলধন-তীব্ৰ হয়), তেন্তে হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বটো অচল হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত মুক্ত বাণিজ্যৰ পিছতো দেশসমূহৰ মাজত উপাদানৰ মূল্যৰ সমতাকৰণ সম্ভৱ নহয়।

প্ৰশ্ন ৭: নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হিৰ (Specific Factors Model) প্ৰাসংগিকতা ক’ত?

উত্তৰ: এই আৰ্হিটো হ্ৰস্বকালীন অৰ্থনীতি বিশ্লেষণৰ বাবে অত্যন্ত প্ৰাসংগিক। ই দেখুৱায় যে হ্ৰস্বকালত বাণিজ্য মুকলি কৰি দিলে সকলো উপাদান লাভৱান নহয়; যিবোৰ উপাদান একোটা নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগত আবদ্ধ হৈ থাকে, সেইবোৰে বাণিজ্যৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি তীব্ৰ লাভ বা লোকচানৰ মুখামুখি হয়।

প্ৰশ্ন ৮: ৰিকাৰ্ডোৰ তত্ত্বৰ যিকোনো দুটা মুখ্য সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

১/ এই তত্ত্বটো কেৱল শ্ৰমক উৎপাদনৰ একমাত্ৰ উপাদান হিচাপে ধৰি লোৱা 'শ্ৰম মূল্য তত্ত্ব'ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, যিটো অবাস্তৱ।

২/ ইয়াত পৰিবহণ ব্যয়ক (Transport cost) সম্পূৰ্ণৰূপে উপেক্ষা কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৯: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বত 'উপাদানৰ প্ৰাচুৰ্যতা'ক (Factor Abundance) কেইটা দৃষ্টিভংগীৰে জুখিব পাৰি?

উত্তৰ: ইয়াক দুটা দৃষ্টিভংগীৰে জুখিব পাৰি:

১/ ভৌতিক ধাৰণা (Physical criterion): য’ত দেশখনত থকা উপাদানৰ মুঠ ভৌতিক পৰিমাণৰ অনুপাত উলিওৱা হয়।

২/ মূল্যৰ ধাৰণা (Price criterion): য’ত বাণিজ্যৰ পূৰ্বে দেশখনত থকা উপাদানসমূহৰ মূল্য বা পাৰিতোষিকৰ অনুপাত বিবেচনা কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যই ঘৰুৱা আয়ৰ বিতৰণত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়? (নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হিৰ আধাৰত)

উত্তৰ: নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হিৰ মতে, বাণিজ্যই ৰপ্তানি খণ্ডৰ সৈতে জড়িত নিৰ্দিষ্ট উপাদানসমূহৰ বাস্তৱ আয় বৃদ্ধি কৰে। বিপৰীতফালে, আমদানিৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰা খণ্ডসমূহৰ নিৰ্দিষ্ট উপাদানসমূহৰ গৰাকীৰ আয় হ্ৰাস কৰে। অৰ্থাৎ ই সমাজত আয়ৰ অসমতাৰ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: লিয়নটিফৰ সাঁথৰটো সমাধান কৰিবলৈ পৰৱৰ্তী অৰ্থনীতিবিদসকলে কি যুক্তি দিছিল?

উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদসকলে যুক্তি দিছিল যে লিয়নটিফে কেৱল শাৰীৰিক মূলধন (Physical Capital) গণনা কৰিছিল। কিন্তু আমেৰিকাৰ শ্ৰমিকসকলৰ মানৱ মূলধন (Human Capital) অৰ্থাৎ শিক্ষা আৰু কাৰিকৰী দক্ষতা ইমানেই উচ্চ আছিল যে তেওঁলোকৰ শ্ৰম সাধাৰণ শ্ৰম নাছিল, বৰঞ্চ সি এক প্ৰকাৰৰ অদৃশ্য মূলধনহে আছিল।

প্ৰশ্ন ১২: ৰিকাৰ্ডোৰ 'তুলনামূলক সুবিধা' আৰু এডাম স্মিথৰ 'পৰম সুবিধা'ৰ (Absolute Advantage) মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: এডাম স্মিথৰ মতে এখন দেশে বাণিজ্য কৰিবলৈ হ’লে সামগ্ৰী উৎপাদনত পৰম বা সম্পূৰ্ণ কম ব্যয়ৰ সুবিধা থাকিব লাগিব। কিন্তু ৰিকাৰ্ডোৰ মতে, এখন দেশৰ যদি কোনো সামগ্ৰী মাটিতেই পৰম সুবিধা নাথাকে, তথাপিও তুলনামূলকভাৱে কম লোকচান বা কম ব্যয় থকা সামগ্ৰীটো উৎপাদন কৰি বাণিজ্যৰ পৰা লাভৱান হ'ব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হিৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰহণীয় চৰ্ত (Assumptions) লিখা।

উত্তৰ:

১/ দুয়োখন দেশতে উৎপাদন প্ৰযুক্তি আৰু গ্ৰাহকৰ ৰুচি-অভিৰুচি সম্পূৰ্ণ একে বা সৰ্বসম হ'ব লাগিব।

২/ উপাদান বজাৰ আৰু সামগ্ৰী বজাৰ—দুয়োটাতে পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা (Perfect competition) বিৰাজ কৰিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৪: বাণিজ্যই মুক্ত অৰ্থনীতিত শ্ৰমিকৰ গতিশীলতাক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হিৰ মতে, দেশৰ ভিতৰত শ্ৰম সম্পূৰ্ণ গতিশীল যদিও আন্তৰ্জাতিকভাৱে ই অগতিশীল। কিন্তু দেশে যেতিয়া শ্ৰম-তীব্ৰ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰে, তেতিয়া পৰোক্ষভাৱে শ্ৰমৰে ৰপ্তানি ঘটে। ফলত ঘৰুৱা বজাৰত শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু মজুৰি দুয়োটা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ১৫: উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ বাস্তৱ জগতত সম্পূৰ্ণৰূপে কিয় সম্ভৱ নহয়?

উত্তৰ: বাস্তৱ জগতত এই সমতা অহাৰ পথত বহুতো প্ৰতিবন্ধকতা থাকে। যেনে— বিভিন্ন দেশৰ মাজত থকা পৰিবহণ ব্যয়ৰ পাৰ্থক্য, চৰকাৰে আৰোপ কৰা শুল্ক বা বাণিজ্য কৰ (Tariffs and Trade barriers), আৰু দেশসমূহৰ মাজত থকা প্ৰযুক্তিগত অসমতা। এই কাৰণবোৰৰ বাবেই বাস্তৱত উপাদানৰ মূল্য সম্পূৰ্ণ সমান নহয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ডেভিদ ৰিকাৰ্ডোৰ 'তুলনামূলক সুবিধাৰ তত্ত্ব' (The Ricardian Theory of Comparative Advantage) টো উপযুক্ত উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯ শতিকাৰ প্ৰখ্যাত ব্ৰিটিছ ধ্ৰুপদী অৰ্থনীতিবিদ ডেভিদ ৰিকাৰ্ডোৱে তেওঁৰ ১৮১৭ চনত প্ৰকাশিত ‘On the Principles of Political Economy and Taxation’ নামৰ গ্ৰন্থখনত তুলনামূলক সুবিধাৰ তত্ত্বটো আগবঢ়াইছিল। তেওঁ দেখুৱাইছিল যে এখন দেশে বাণিজ্যৰ পৰা লাভৱান হ’বলৈ হ’লে আন এখন দেশতকৈ সকলো বস্তু উৎপাদনতে 'পৰম সুবিধা' (Absolute Advantage) থকাটো অপৰিহাৰ্য নহয়, কেৱল 'তুলনামূলক সুবিধা' থাকিলেই যথেষ্ট।

মূল ধাৰণা ও উদাহৰণ:

ৰিকাৰ্ডোৱে তেওঁৰ বিশ্লেষণত ইংলেণ্ড আৰু পৰ্তুগাল—এই দুখন ঐতিহাসিক দেশ আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী হিচাপে কাপোৰ আৰু মদৰ উদাহৰণ লৈছিল। ধৰা হ’ল, দুয়োখন দেশতে ১ ইউনিট সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিবলৈ লগা শ্ৰমৰ দিন তলৰ তালিকাখনৰ দৰে:

বিশ্লেষণ: তালিকাখন লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে পৰ্তুগালে কাপোৰ (৯০ দিন) আৰু মদ (৮০ দিন) দুয়োটা উৎপাদনতে ইংলেণ্ডতকৈ কম শ্ৰম ব্যৱহাৰ কৰি 'পৰম সুবিধা' লাভ কৰিছে। কিন্তু আপেক্ষিকভাৱে চালে, পৰ্তুগালৰ মদ উৎপাদনত তুলনামূলক সুবিধা আটাইতকৈ বেছি (৮০/১২০ < ৯০/১০০)। আনহাতে, ইংলেণ্ড দুয়োটাতে পিছপৰি থাকিলেও কাপোৰ উৎপাদনত ইয়াৰ তুলনামূলক লোকচান কম (১০০/৯০ < ১২০/8০)।

গতিকে, ৰিকাৰ্ডোৰ মতে ইংলেণ্ডে কেৱল কাপোৰ উৎপাদন কৰি পৰ্তুগাললৈ ৰপ্তানি কৰিব লাগে আৰু পৰ্তুগালে কেৱল মদ উৎপাদন কৰি ইংলেণ্ডলৈ ৰপ্তানি কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত মুক্ত আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ জৰিয়তে দুয়োখন দেশেই কম শ্ৰম ব্যয় কৰি অধিক সামগ্ৰী ভোগ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব।

প্ৰশ্ন ২: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন আৰ্হিৰ (Heckscher-Ohlin Model) মূল বক্তব্যটো পৰীক্ষা কৰা। ইয়াক কিয় আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ আধুনিক তত্ত্ব বোলা হয়?

উত্তৰ: চুইডিছ অৰ্থনীতিবিদ ইলি হেক্সচাৰ আৰু তেওঁৰ ছাত্ৰ বাৰ্টিল অ'হ্লিনে ধ্ৰুপদী ৰিকাৰ্ডোৰ তত্ত্বৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ দূৰ কৰি আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ এক বৈপ্লৱিক তত্ত্ব আগবঢ়ায়, যাক হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন (H-O) তত্ত্ব বা বাণিজ্যৰ উপাদান প্ৰাচুৰ্যতাৰ তত্ত্ব (Factor Endowment Theory) বোলা হয়।

মূল বক্তব্য:

এই তত্ত্বটোৰ মূল কথাটো হ’ল— "এখন দেশে সেইবোৰ সামগ্ৰীহে উৎপাদন আৰু ৰপ্তানি কৰিব লাগে, যিবোৰ উৎপাদন কৰিবলৈ দেশখনত প্ৰচুৰ পৰিমাণে থকা উপাদানৰ (Abundant Factor) প্ৰয়োজন হয়। বিপৰীতভাৱে, যিবোৰ উপাদানৰ দেশখনত নাটনি আছে, সেইবোৰ তীব্ৰভাৱে ব্যৱহৃত হোৱা সামগ্ৰীসমূহ আমদানি কৰিব লাগে।" উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰত বা বাংলাদেশৰ দৰে শ্ৰম-প্ৰচুৰ দেশে শ্ৰম-তীব্ৰ সামগ্ৰী (যেনে- বস্ত্ৰ উদ্যোগ) ৰপ্তানি কৰিব লাগে আৰু জাৰ্মানী বা আমেৰিকাৰ দৰে মূলধন-প্ৰচুৰ দেশে মূলধন-তীব্ৰ সামগ্ৰী (যেনে- গধুৰ যন্ত্ৰপাতি) ৰপ্তানি কৰিব লাগে।

আধুনিক তত্ত্ব হোৱাৰ কাৰণ:

১/ বহু-উপাদানৰ ব্যৱহাৰ: ৰিকাৰ্ডোৰ তত্ত্বই কেৱল 'শ্ৰম'ক উৎপাদনৰ একমাত্ৰ কাৰক বুলি ধৰি একপক্ষীয় বিশ্লেষণ কৰিছিল। কিন্তু H-O আৰ্হিয়ে অধিক বাস্তৱসন্মতভাৱে শ্ৰম (L) আৰু মূলধন (K)—এই দুয়োটা উপাদানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ২×২×২ আৰ্হিৰ সৃষ্টি কৰিছে।

২/ মূল্য পাৰ্থক্যৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণ: ধ্ৰুপদী তত্ত্বই দেশসমূহৰ মাজত সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ পাৰ্থক্য কিয় হয় তাৰ সঠিক কাৰণ দিব পৰা নাছিল। H-O আৰ্হিয়ে প্ৰমাণ কৰি দিলে যে উপাদান যোগানৰ পাৰ্থক্যৰ বাবেই উৎপাদন ব্যয় আৰু সামগ্ৰীৰ মূল্য পৃথক হয়। ইয়াৰ সামগ্ৰিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ পদ্ধতিৰ বাবেই ইয়াক আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ 'আধুনিক তত্ত্ব' বুলি স্বীকৃতি দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৩: উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ তত্ত্বৰ (Factor Price Equalisation Theorem) অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃত আৰু আপেক্ষিক ৰূপ দুটা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্প্ৰসাৰণ হ’ল 'উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ তত্ত্ব' (যাক হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন-ছেমুৱেলছন উপপাদ্য বুলিও জনা যায়)। এই তত্ত্বই দাবী কৰে যে আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যই কেৱল দেশসমূহৰ মাজত সামগ্ৰীৰ মূল্যৰে সমতা নান্দে, বৰঞ্চ পৰোক্ষভাৱে উৎপাদনৰ উপাদানসমূহৰ (যেনে শ্ৰম আৰু মূলধন) মূল্যৰো আন্তৰ্জাতিক সমতা স্থাপন কৰে।

প্ৰকৃত আৰু আপেক্ষিক সমতাকৰণ:

এই তত্ত্বৰ দুটা ঘাই প্ৰকৃতি বা ৰূপ আছে—

১/ আপেক্ষিক উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ (Relative Factor Price Equalisation):

বাণিজ্যৰ পূৰ্বে শ্ৰম-প্ৰচুৰ দেশত শ্ৰমৰ মূল্য (মজুৰি, $W$) কম আৰু মূলধনৰ মূল্য (সুদ, $R$) বেছি থাকে। অৰ্থাৎ আপেক্ষিক মূল্য $W/R$ কম হয়। বাণিজ্য আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত যেতিয়া এই দেশে শ্ৰম-তীব্ৰ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰিবলৈ লয়, তেতিয়া শ্ৰমৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায় আৰু মজুৰি ($W$) বাঢ়ে। একেদৰে আনখন মূলধন-প্ৰচুৰ দেশতো সুদৰ হাৰৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। অৱশেষত বাণিজ্যৰ ভাৰসাম্য অৱস্থাত দুয়োখন দেশৰে আপেক্ষিক উপাদান মূল্যৰ অনুপাত ($W/R$) পৰস্পৰ সমান হৈ পৰে।

২/ প্ৰকৃত উপাদান মূল্যৰ সমতাকৰণ (Absolute Factor Price Equalisation):

ই ইয়াৰো এখোপ ওপৰৰ ধাৰণা। ই কয় যে মুক্ত বাণিজ্যই এনে এক পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰে য’ত দুয়োখন দেশৰ শ্ৰমিকৰ 'প্ৰকৃত মজুৰি' (ক্ৰয় ক্ষমতা) আৰু মূলধনৰ 'প্ৰকৃত সুদ' হুবহু সমান হৈ পৰে। অৰ্থাৎ, শ্ৰমিক বা মূলধন ভৌতিকভাৱে দেশ এখনৰ পৰা আন এখন দেশলৈ নোযোৱাকৈয়ে, কেৱল মুক্ত বাণিজ্যৰ জৰিয়তে বিশ্বজুৰি সিহঁতৰ প্ৰকৃত উপাৰ্জন একে হৈ পৰে। এইক্ষেত্ৰত সামগ্ৰীৰ মুক্ত বাণিজ্যই উপাদানৰ আন্তৰ্জাতিক গতিশীলতাৰ বিকল্প (Substitute) হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হি (Specific Factors Model) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ সহায়ত বাণিজ্যৰ ফলত আয়ৰ বিতৰণত পৰা প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বই ধৰি লৈছিল যে উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ উদ্যোগসমূহৰ মাজত সম্পূৰ্ণ গতিশীল। কিন্তু বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত বা হ্ৰস্বকালত সকলো উপাদান সহজে স্থানান্তৰ কৰিব নোৱাৰি। এই বাস্তৱতাক প্ৰতিফলিত কৰিবলৈ পল ছেমুৱেলছন আৰু ৰোনাল্ড জোনছে 'নিৰ্দিষ্ট উপাদান আৰ্হি' (বা $3 \times 2$ আৰ্হি) যুগুত কৰি উলিয়ায়।

আৰ্হিৰ গাঁথনি:

ইয়াত ধৰি লোৱা হয় যে অৰ্থনীতিখনত দুটা খণ্ড আছে—কৃষি আৰু উদ্যোগ। উৎপাদনৰ উপাদান তিনিটা—শ্ৰম (L), ভূমি (T) আৰু মূলধন (K)। ইয়াৰে শ্ৰম হ’ল গতিশীল উপাদান, যি কৃষি আৰু উদ্যোগ দুয়োটাতে কাম কৰিব পাৰে। কিন্তু ভূমি (T) কেৱল কৃষি কাৰ্যৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট (Specific) আৰু মূলধন (K) কেৱল উদ্যোগ খণ্ডৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট।

                  [ শ্ৰম (গতিশীল উপাদান) ]
                       /           \
                      /             \
          (কৃষি খণ্ড)                 (উদ্যোগ খণ্ড)
             |                            |
    [ ভূমি (নিৰ্দিষ্ট) ]          [ মূলধন (নিৰ্দিষ্ট) ]

আয়ৰ বিতৰণত প্ৰভাৱ (Income Distribution):

যেতিয়া এখন দেশে আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্য মুকলি কৰি দিয়ে, ধৰা হ’ল দেশখনে উদ্যোগজাত সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰাৰ সুযোগ পালে। ইয়াৰ ফলত আয়ৰ বিতৰণত তলত দিয়া ধৰণে প্ৰভাৱ পৰে:

• লাভৱান শ্ৰেণী: ৰপ্তানি খণ্ড অৰ্থাৎ উদ্যোগ খণ্ডৰ সম্প্ৰসাৰণ হ’ব। যিহেতু মূলধন ($K$) কেৱল উদ্যোগ খণ্ডৰ বাবেহে নিৰ্দিষ্ট, গতিকে এই খণ্ডৰ মূলধনৰ মালিকসকলৰ (Capitalists) উপাৰ্জন বা প্ৰকৃত আয় বহুখিনি বৃদ্ধি পাব।

• লোকচানকাৰী শ্ৰেণী: বিপৰীতফালে, আমদানিৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰিবলগীয়া হোৱা কৃষি খণ্ডটো সংকুচিত হ’ব। যিহেতু ভূমি ($T$) কেৱল কৃষিতহে আৱদ্ধ, ই উদ্যোগলৈ যাব নোৱাৰে। গতিকে ভূম্যধিকাৰী বা জমিদাৰসকলৰ প্ৰকৃত আয় হ্ৰাস পাব।

• অনিশ্চিত শ্ৰেণী (শ্ৰমিক): গতিশীল উপাদান শ্ৰমৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ মিশ্ৰিত হ’ব। উদ্যোগত শ্ৰমিকৰ চাহিদা বাঢ়িব বাবে নগদ মজুৰি বাঢ়িব, কিন্তু কৃষি সামগ্ৰী আৰু উদ্যোগজাত সামগ্ৰীৰ আপেক্ষিক মূল্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰকৃত লাভ হ’বও পাৰে বা নহ’বও পাৰে।

অৰ্থাৎ, এই আৰ্হিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে বাণিজ্যই অৰ্থনীতিৰ সকলো শ্ৰেণীৰে কল্যাণ সাধন নকৰে, বৰঞ্চ ই দেশৰ ভিতৰত থকা নিৰ্দিষ্ট উপাদানসমূহৰ গৰাকীসকলৰ মাজত তীব্ৰ আয়ৰ অসমতাৰ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: 'লিয়নটিফৰ সাঁথৰ' (The Leontief Paradox) কি? অৰ্থনীতিবিদসকলে এই সাঁথৰটো সমাধানৰ বাবে আগবঢ়োৱা যিকোনো দুটা যুক্তি বা ব্যাখ্যা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আন্তৰ্জাতিক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত আটাইতকৈ বিখ্যাত আৰু খলকনি তোলা অভিজ্ঞতামূলক পৰীক্ষণটো আছিল 'লিয়নটিফৰ সাঁথৰ'। ১৯৫৩ চনত নোবেল বঁটা বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ ওৱাছিলি লিয়নটিফে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) ১৯৪৭ চনৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ বাস্তৱ তথ্যসমূহক 'ইনপুট-আউটপুট আৰ্হি'ৰে পৰীক্ষা কৰিছিল।

সাঁথৰটোৰ মূল কথা:

বিশ্ববিখ্যাত হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্ব অনুসৰি, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ যিহেতু এখন অতিশয় মূলধন-প্ৰচুৰ (Capital-abundant) দেশ আছিল, গতিকে ই মূলধন-তীব্ৰ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰিব লাগিছিল আৰু শ্ৰম-তীব্ৰ সামগ্ৰী আমদানি কৰিব লাগিছিল। কিন্তু লিয়নটিফৰ গৱেষণাত সম্পূৰ্ণ ওলোটা আৰু আচৰিত ফলাফল ওলাই পৰিল। তেওঁ পালে যে আমেৰিকাই আচলতে শ্ৰম-তীব্ৰ সামগ্ৰীহে বিশ্ববজাৰলৈ ৰপ্তানি কৰিছিল আৰু মূলধন-তীব্ৰ সামগ্ৰীহে আমদানি কৰিছিল। আধুনিক তত্ত্বৰ এই সম্পূৰ্ণ বিপৰীতধৰ্মী বাস্তৱ ফলাফলকে অৰ্থনীতিত 'লিয়নটিফৰ সাঁথৰ' বোলা হয়।

সাঁথৰ সমাধানৰ বাবে আগবঢ়োৱা ব্যাখ্যাসমূহ:

এই তাত্ত্বিক সংকট মোচন কৰিবলৈ পৰৱৰ্তী সময়ত অৰ্থনীতিবিদসকলে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ যুক্তি আগবঢ়ায়, তাৰে দুটা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ মানৱ মূলধনৰ পাৰ্থক্য (Human Capital Explanation):

অৰ্থনীতিবিদ ডনাল্ড কেছিং আদিয়ে যুক্তি দিয়ে যে লিয়নটিফে তেওঁৰ পৰীক্ষণত শ্ৰমক কেৱল ‘ভৌতিক সংখ্যা’ বা জনমূৰী হিচাপেহে হিচাপ কৰিছিল। কিন্তু আমেৰিকাৰ শ্ৰমিকসকল আছিল উচ্চ শিক্ষিত, সুপ্ৰশিক্ষিত আৰু কাৰিকৰীভাৱে অতি দক্ষ। এই উচ্চ দক্ষতাক 'মানৱ মূলধন' (Human Capital) বুলি কোৱা হয়। গতিকে, আমেৰিকাৰ এজন শ্ৰমিকৰ কাৰ্যক্ষমতা অন্য দেশৰ কেইবাজনকৈও শ্ৰমিকৰ সমান আছিল। এই মানৱ মূলধনক যোগ কৰিলে দেখা যায় যে আমেৰিকাই আচলতে মূলধন বা জ্ঞান-তীব্ৰ সামগ্ৰীহে ৰপ্তানি কৰিছিল, যিয়ে H-O তত্ত্বকে সমৰ্থন কৰে।

২/ প্ৰযুক্তিগত তাৰতম্য (Technological Differences):

হেক্সচাৰ-অ'হ্লিন তত্ত্বই ধৰি লৈছিল যে বিশ্বৰ সকলো দেশতে উৎপাদন প্ৰযুক্তি একে। কিন্তু বাস্তৱতে আমেৰিকাৰ উৎপাদন প্ৰযুক্তি আৰু ব্যৱস্থাপনা শৈলী বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ উন্নত আছিল। একে পৰিমাণৰ শ্ৰম আৰু মূলধন ব্যৱহাৰ কৰিও উন্নত প্ৰযুক্তিৰ বলত আমেৰিকাই কম খৰচতে অতি মানসম্পন্ন সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰিব পাৰিছিল। গতিকে প্ৰযুক্তিৰ এই ব্যৱধানেই লিয়নটিফৰ ফলাফলত তেনে এটা সাঁথৰৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary):

​আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ আধুনিক তত্ত্বসমূহে প্ৰযুক্তি আৰু উৎপাদনৰ গতিশীলতাক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে। মাইকেল পজনাৰৰ মতে, প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱন আৰু অনুকৰণৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধানৰ বাবেই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে, ৰেমণ্ড ভাৰ্ননৰ 'সামগ্ৰী চক্ৰ তত্ত্ব' অনুসৰি, কোনো সামগ্ৰীৰ উৎপাদন পৰ্যায়ক্ৰমে উদ্ভাৱক উন্নত দেশৰ পৰা উন্নয়নশীল দেশলৈ স্থানান্তৰিত হয়। লগতে, বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতাৰ সুবিধা লৈ অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। পৰিশেষত, বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে গোলকীয় বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগৰ প্ৰসাৰ ঘটাই বিশ্ব অৰ্থনীতিক একত্ৰিত কৰাত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধান আৰ্হি' (Technological Gap Model) প্ৰথমতে কোনে আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: ১৯৬১ চনত অৰ্থনীতিবিদ মাইকেল পজনাৰে (Michael Posner) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰেক্ষাপটত এই আৰ্হিটো পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে উপস্থাপন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰ্ননৰ মতে এটা সামগ্ৰীৰ জীৱন চক্ৰৰ প্ৰথম পৰ্যায়টোক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: ৰেমণ্ড ভাৰ্ননৰ তত্ত্ব অনুসৰি সামগ্ৰী এটাৰ জীৱন চক্ৰৰ প্ৰথম পৰ্যায়টোক 'নতুন সামগ্ৰীৰ পৰ্যায়' (New Product Stage) বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৩: অভ্যন্তৰীণ পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা (Internal Economies of Scale) কি?

উত্তৰ: যেতিয়া এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা প্ৰতিষ্ঠানে নিজৰ উৎপাদনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাৰ ফলত তাৰ গড় উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস পায়, তাক অভ্যন্তৰীণ পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠান (MNEs) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: যিবোৰ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ উৎপাদন বা সেৱা কাৰ্য নিজৰ গৃহ দেশৰ উপৰিও বিশ্বৰ একাধিক দেশত বিস্তৃত হৈ থাকে, সেইবোৰক বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠান বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: পজনাৰৰ আৰ্হিত 'অনুকৰণ ব্যৱধান' (Imitation Lag) কি?

উত্তৰ: উদ্ভাৱক দেশখনে সামগ্ৰীটো প্ৰস্তুত কৰা সময় আৰু অনুকাৰী দেশসমূহে সেই একে প্ৰযুক্তি আয়ত্ত কৰি উৎপাদন আৰম্ভ কৰা সময়ৰ মাজৰ যি ব্যৱধান, তাকে অনুকৰণ ব্যৱধান বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: ভাৰ্ননৰ সামগ্ৰী চক্ৰ তত্ত্বৰ কোনটো পৰ্যায়ত সামগ্ৰী এটাৰ উৎপাদন আটাইতকৈ কম খৰচী দেশলৈ স্থানান্তৰিত হয়?

উত্তৰ: সামগ্ৰীটোৰ 'পৰিপক্ব বা মানকীকৃত পৰ্যায়ত' (Standardized Product Stage) উৎপাদন কাৰ্য কম মজুৰিৰ উন্নয়নশীল দেশলৈ স্থানান্তৰিত হয়।

প্ৰশ্ন ৭: অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: এনে বজাৰত বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা সীমিত থাকে আৰু তেওঁলোকে বিক্ৰী কৰা সামগ্ৰীসমূহ একেবাৰে সদৃশ নহৈ সামান্য পৃথক (Product Differentiation) হয়।

প্ৰশ্ন ৮: বাহ্যিক পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা (External Economies of Scale) কেতিয়া সৃষ্টি হয়?

উত্তৰ: সমগ্ৰ উদ্যোগ খণ্ডটোৰ সামগ্ৰিক সম্প্ৰসাৰণ আৰু বিকাশৰ ফলত যেতিয়া উদ্যোগটোৰ অন্তৰ্গত আটাইবোৰ প্ৰতিষ্ঠানে সমভাৱে ব্যয় সংকোচৰ সুবিধা লাভ কৰে, তেতিয়া বাহ্যিক পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতাৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৯: পজনাৰৰ মতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সৃষ্টিৰ মূল কাৰণটো কি?

উত্তৰ: বিভিন্ন দেশৰ মাজত থকা কাৰিকৰী জ্ঞানৰ পাৰ্থক্য আৰু নতুন প্ৰযুক্তি উদ্ভাৱনৰ সামৰ্থ্যই হৈছে বাণিজ্যৰ মূল কাৰণ।

প্ৰশ্ন ১০: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে পোনপটীয়া বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) কিয় কৰে?

উত্তৰ: গোলকীয় বজাৰ দখল কৰা, উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰা আৰু স্থানীয় সম্পদ তথা কেঁচামালৰ সহজ উপলব্ধতাৰ বাবে বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে FDI কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: ভাৰ্ননৰ মতে নতুন সামগ্ৰীসমূহ প্ৰথম অৱস্থাত কিয় উন্নত দেশতে উৎপাদন কৰা হয়?

উত্তৰ: কিয়নো উন্নত দেশসমূহত উচ্চ আয়ৰ গ্ৰাহক থাকে আৰু প্ৰাৰম্ভিক গৱেষণা তথা উন্নয়নৰ (R&D) বাবে প্ৰচুৰ মূলধন মজুত থাকে।

প্ৰশ্ন ১২: ব্যৱসায়িক বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত 'প্ৰযুক্তিৰ গ্ৰহণকাৰী দেশ' (Imitating Country) কাক বোলে?

উত্তৰ: যিখন দেশে আন দেশে উদ্ভাৱন কৰা প্ৰযুক্তি বা সামগ্ৰী অনুকৰণ কৰি নিজৰ দেশত উৎপাদন কৰিবলৈ শিকে, তাক প্ৰযুক্তিৰ গ্ৰহণকাৰী দেশ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: ই উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰি গোলকীয় বজাৰত দেশীয় সামগ্ৰীৰ প্ৰতিযোগিতামূলক দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: বাণিজ্যৰ আধুনিক তত্ত্ব অনুসৰি একাধিপত্যমূলক প্ৰতিযোগিতাৰ (Monopolistic Competition) এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: বিশ্বজুৰি চলি থকা বিভিন্ন ব্ৰেণ্ডৰ ম'বাইল ফোন বা মটৰ গাড়ীৰ বজাৰখন একাধিপত্যমূলক প্ৰতিযোগিতাৰ এক উত্তম উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰ্ননে কোনখন দেশৰ প্ৰেক্ষাপটত 'প্ৰডাক্ট চাইকেল থিয়ৰী'টো ব্যাখ্যা কৰিছিল?

উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ ৰেমণ্ড ভাৰ্ননে ১৯৬৬ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) উৎপাদন খণ্ড আৰু বৈদেশিক বাণিজ্যৰ ধাৰাক লক্ষ্য কৰি এই তত্ত্বটো আগবঢ়াইছিল।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পজনাৰৰ আৰ্হি অনুসৰি 'চাহিদাৰ ব্যৱধান' (Demand Lag) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: উদ্ভাৱক দেশে বজাৰলৈ অনা নতুন সামগ্ৰী বিধৰ প্ৰতি বিদেশৰ গ্ৰাহকসকল আকৰ্ষিত হ’বলৈ বা সেই সামগ্ৰী গ্ৰহণ কৰিবলৈ যিমানখিনি সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়, সেই সময়ছোৱাকে চাহিদাৰ ব্যৱধান বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ সম্পৰ্ক চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা লাভ কৰে, তেতিয়া বৃহৎ পৰিমাণৰ উৎপাদনৰ বাবে সামগ্ৰীৰ প্ৰতি একক ব্যয় কমি যায়। ইয়াৰ ফলত দেশখনে কম মূল্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত সামগ্ৰী যোগান ধৰি বাণিজ্যৰ সুবিধা আদায় কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰ্ননৰ সামগ্ৰী চক্ৰ তত্ত্বৰ দ্বিতীয় পৰ্যায় বা 'পৰিপক্ব সামগ্ৰীৰ পৰ্যায়' (Maturing Product Stage) ৰ দুটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: এই পৰ্যায়ৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল—

ক) সামগ্ৰীটোৰ চাহিদা দেশীয় বজাৰৰ লগতে বিদেশী বজাৰতো দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়।

খ) উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াটো ক্ৰমান্বয়ে সহজ বা মানকীকৃত হ’বলৈ ধৰে আৰু প্ৰতিযোগীৰ সংখ্যা বাঢ়ি আহে।

প্ৰশ্ন ৪: অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ বজাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য কিয় সংঘটিত হয়?

উত্তৰ: অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ বজাৰত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে গ্ৰাহকক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ বা পৃথক সামগ্ৰী (Differentiated Products) যোগান ধৰিবলৈ আৰু নিজৰ ব্ৰেণ্ডৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত লিপ্ত হয়।

প্ৰশ্ন ৫: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে ঘৰুৱা অৰ্থনীতিলৈ আনিব পৰা দুটা ধনাত্মক প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ: ধনাত্মক প্ৰভাৱ দুটা হ’ল—

ক) ই বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক পোনপটীয়া বিনিয়োগ (FDI) কঢ়িয়াই আনে।

খ) থলুৱা যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পজনাৰৰ কাৰিকৰী ব্যৱধান তত্ত্বৰ মূল সীমাবদ্ধতা কি আছিল?

উত্তৰ: পজনাৰৰ তত্ত্বটোৱে প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱধানৰ বাবে বাণিজ্য কিয় আৰম্ভ হয় তাক সুন্দৰকৈ বুজাইছিল যদিও, সময়ৰ সোঁতত এই প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধানটো কেনেকৈ সম্পূৰ্ণ নাইকিয়া হৈ পৰে বা স্থানান্তৰিত হয়, তাৰ কোনো দীৰ্ঘম্যাদী ব্যাখ্যা আগবঢ়োৱা নাছিল।

প্ৰশ্ন ৭: 'অনুকাৰী দেশ' (Imitating Countries) সমূহে কেনেকৈ বাণিজ্যত সুবিধা লাভ কৰে?

উত্তৰ: অনুকাৰী দেশসমূহে নতুন প্ৰযুক্তি উদ্ভাৱনৰ গৱেষণা ব্যয় বহন কৰিব নালাগে। তেওঁলোকে কেৱল মূল প্ৰযুক্তিটো অনুকৰণ কৰে আৰু নিজৰ দেশত থকা কম খৰচী শ্ৰমিক ব্যহাৰ কৰি কম মূল্যতে সামগ্ৰী উৎপাদন কৰি বাণিজ্যত লাভৱান হয়।

প্ৰশ্ন ৪: আন্তঃউদ্যোগ বাণিজ্য (Intra-Industry Trade) কি?

উত্তৰ: যেতিয়া দুখন দেশে একে শ্ৰেণীৰ বা একে ধৰণৰ ঔদ্যোগিক সামগ্ৰী ইখনে সিখনৰ সৈতে আদান-প্ৰদান বা আমদানি-ৰপ্তানি কৰে (যেনে— ভাৰত আৰু জাপানে পৰস্পৰৰ মাজত গাড়ীৰ সঁজুলি আদান-প্ৰদান কৰা), তাক আন্তঃউদ্যোগ বাণিজ্য বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰ্ননৰ সামগ্ৰী চক্ৰ তত্ত্বৰ শেষৰ পৰ্যায়টোত উদ্ভাৱক দেশখনৰ স্থিতি কেনে হয়?

উত্তৰ: সামগ্ৰী চক্ৰৰ অন্তিম পৰ্যায়ত উদ্ভাৱক দেশখনে নিজে উদ্ভাৱন কৰা সামগ্ৰী বিধৰ উৎপাদন সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি দিয়ে আৰু কম খৰচত উৎপাদন কৰা উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ পৰা সেই একেটা সামগ্ৰী নিজে আমদানি কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

প্ৰশ্ন ১০: ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহৰ ওপৰত বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ দুটা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ঋণাত্মক প্ৰভাৱ দুটা হ’ল—

ক) বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে থলুৱা ক্ষুদ্ৰ আৰু কুটিৰ উদ্যোগসমূহ বন্ধ হৈ পৰাৰ উপক্ৰম হয়।

খ) লাভ কৰা মুনাফাৰ এক বুজন অংশ তেওঁলোকে নিজৰ দেশলৈ ঘূৰাই লৈ যায়।

প্ৰশ্ন ১১: প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধান আৰ্হিত 'নিকা বাণিজ্য ব্যৱধান' (Net Trade Lag) কেনেকৈ গণনা কৰা হয়?

উত্তৰ: অনুকৰণ ব্যৱধান (Imitation Lag) ৰ পৰা চাহিদাৰ ব্যৱধান (Demand Lag) বিয়োগ কৰি নিকা বাণিজ্য ব্যৱধান উলিওৱা হয়। অৰ্থাৎ:

নিকা বাণিজ্য ব্যৱধান = অনুকৰণ ব্যৱধান - চাহিদাৰ ব্যৱধান

প্ৰশ্ন ১২: উলম্ব বিনিয়োগ (Vertical Investment) আৰু পথালি বিনিয়োগ (Horizontal Investment) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে যেতিয়া কোনো বিদেশী দেশত মূল সামগ্ৰীটোৰ কেঁচামাল বা অংশবিশেষ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বিনিয়োগ কৰে তাক উলম্ব বিনিয়োগ বোলে। আনহাতে, গৃহ দেশৰ দৰে একে ধৰণৰ সম্পূৰ্ণ সামগ্ৰী বিদেশতো উৎপাদন কৰিবলৈ কৰা বিনিয়োগক পথালি বিনিয়োগ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৩: গোলকীয় বজাৰত 'ব্ৰেণ্ডৰ আনুগত্য' (Brand Loyalty) ই কিদৰে কাম কৰে?

উত্তৰ: অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ বজাৰত গ্ৰাহকে গুণগত মান আৰু বিজ্ঞাপনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বহুজাতিক ব্ৰেণ্ডৰ প্ৰতি বিশ্বাসী হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত সামগ্ৰীৰ মূল্য সামান্য বৃদ্ধি হ’লেও গ্ৰাহকে আন ব্ৰেণ্ডলৈ সহজে ঢাল নাখায়।

প্ৰশ্ন ১৪: পজনাৰ আৰু ভাৰ্ননৰ তত্ত্ব দুটাৰ মাজৰ এটা প্ৰধান সাদৃশ্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: দুয়োটা তত্ত্বই ক্লাছিকেল অৰ্থনীতিবিদসকলৰ দৰে সম্পদৰ স্থিৰতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি, প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তনশীলতা আৰু গতিশীল স্বভাৱৰ (Dynamic Nature) ওপৰত ভিত্তি কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যক ব্যাখ্যা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক 'বিশ্বায়নৰ বাহক' বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰ: কাৰণ এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বিশ্বৰ চুকে-কোণে কেৱল মূলধন আৰু প্ৰযুক্তিৰেই বিস্তাৰ নঘটায়, বৰঞ্চ বিভিন্ন দেশৰ সংস্কৃতি, শ্ৰম বজাৰ আৰু গ্ৰাহকৰ পছন্দ-অপছন্দক একেটা গোলকীয় মঞ্চত একত্ৰিত কৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মাইকেল পজনাৰৰ 'প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধান আৰ্হি' (Technological Gap Model) টো চিত্ৰৰ সহায়ত চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৬১ চনত অৰ্থনীতিবিদ মাইকেল পজনাৰে প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱধান আৰু উদ্ভাৱনক মূল ভেটি হিচাপে লৈ এই তত্ত্বটো আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, সকলো দেশৰে কাৰিকৰী জ্ঞান বা প্ৰযুক্তিৰ স্থিতি একে নহয়। কোনো এখন দেশে যেতিয়া এক নতুন প্ৰযুক্তি বা নতুন সামগ্ৰী আৱিষ্কাৰ কৰে, তেতিয়া সেই দেশখনে এক সাময়িক একাধিপত্য (Temporary Monopoly) লাভ কৰে আৰু বাণিজ্যৰ সূচনা হয়।

পজনাৰে এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক বুজাবলৈ তিনিটা মূল ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰিছিল:

১/ উদ্ভাৱন ব্যৱধান (Innovation Lag): উদ্ভাৱক দেশে সামগ্ৰী বিধ উৎপাদন কৰাৰ সময়।

২/ চাহিদাৰ ব্যৱধান (Demand Lag): নতুন সামগ্ৰী বিধৰ প্ৰতি বিদেশী গ্ৰাহক আকৰ্ষিত হ’বলৈ যিমান সময় লাগে।

৩/ অনুকৰণ ব্যৱধান (Imitation Lag): বিদেশী বা অনুকাৰী দেশসমূহে সেই প্ৰযুক্তি আয়ত্ত কৰি নিজাকৈ উৎপাদন আৰম্ভ কৰিবলৈ লগা সময়।

  উদ্ভাৱন (সময় ০)
      |
      v
  [ চাহিদাৰ ব্যৱধান ] ----> বিদেশী গ্ৰাহকে ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰে
      |
      v
  [ অনুকৰণ ব্যৱধান ]  ----> অনুকাৰী দেশে উৎপাদন আৰম্ভ কৰে (বাণিজ্যৰ সমাপ্তি)

বাণিজ্যৰ স্থিতি: যেতিয়ালৈকে অনুকাৰী দেশসমূহে প্ৰযুক্তিটো অনুকৰণ কৰিব নোৱাৰে (অৰ্থাৎ অনুকৰণ ব্যৱধান চলি থাকে), তেতিয়ালৈকে উদ্ভাৱক দেশে নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰি লাভ অৰ্জন কৰি থাকে। কিন্তু অনুকাৰী দেশে কম খৰচত উৎপাদন আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে এই প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধান দূৰ হয় আৰু বাণিজ্যৰ প্ৰকৃতি সলনি হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২: ৰেমণ্ড ভাৰ্ননৰ 'সামগ্ৰীৰ জীৱন চক্ৰ তত্ত্ব' (Product Cycle Theory) ৰ তিনিটা মূল পৰ্যায় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ ৰেমণ্ড ভাৰ্ননে ১৯৬৬ চনত পজনাৰৰ তত্ত্বটোকে অধিক বহলাই 'সামগ্ৰীৰ জীৱন চক্ৰ তত্ত্ব' উপস্থাপন কৰিছিল। তেওঁ দেখুৱাইছিল যে কেনেকৈ এটা সামগ্ৰীৰ উৎপাদন স্থান সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ স্থানান্তৰিত হয়। ইয়াৰ তিনিটা প্ৰধান পৰ্যায় তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ নতুন সামগ্ৰীৰ পৰ্যায় (New Product Stage): এই প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত সামগ্ৰী বিধ কেৱল উচ্চ আয় আৰু উন্নত প্ৰযুক্তি থকা উদ্ভাৱক দেশতে (যেনে— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ) উৎপাদন কৰা হয়। এই সময়ত উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াটো অতি নমনীয় হয় আৰু বজাৰৰ সঁহাৰি বুজিবলৈ স্থানীয়ভাৱে নিৰীক্ষণ কৰা হয়। এই পৰ্যায়ত সামগ্ৰীটোৰ মূল্য বেছি থাকে।

২/ পৰিপক্ব সামগ্ৰীৰ পৰ্যায় (Maturing Product Stage): এই পৰ্যায়ত সামগ্ৰীটোৰ চাহিদা দেশৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পায়। উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াটো ক্ৰমান্বয়ে মানকীকৃত (Standardized) হ’বলৈ ধৰে। উদ্ভাৱক দেশে আন উন্নত দেশসমূহলৈ ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰে আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা বাচিবলৈ সেইবোৰ দেশত ক্ষুদ্ৰ উৎপাদন গোট স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

৩/ মানকীকৃত সামগ্ৰীৰ পৰ্যায় (Standardized Product Stage): এই অন্তিম পৰ্যায়ত সামগ্ৰী বিধৰ উৎপাদন কৌশল সম্পূৰ্ণ সৰল আৰু গোলকীয় হৈ পৰে। এতিয়া প্ৰচুৰ মূলধন বা উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজন নোহোৱা হয়। ফলস্বৰূপে, উৎপাদন কাৰ্য কম মজুৰিৰ উন্নয়নশীল দেশসমূহলৈ স্থানান্তৰিত হয়। আচৰিতভাৱে, এই পৰ্যায়ত মূল উদ্ভাৱক দেশখনে নিজে সামগ্ৰীটো উৎপাদন কৰা বন্ধ কৰি উন্নয়নশীল দেশৰ পৰা তাক আমদানি কৰিবলৈ লয়।

প্ৰশ্ন ৩: পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা (Economies of Scale) ই কিদৰে অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ জন্ম দিয়ে, বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত বা ক্লাছিকেল বাণিজ্য তত্ত্বসমূহে বজাৰত পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা আৰু 'ক্ৰমহ্ৰাসমান প্ৰতিদান বিধি' ধৰি লৈছিল। কিন্তু আধুনিক অৰ্থনীতিত 'পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতা' বা ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰতিদান বিধিয়েহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য পৰিচালনা কৰে, য’ত অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ সৃষ্টি হয়।

পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতাৰ ভূমিকা: যেতিয়া এটা উদ্যোগে উৎপাদনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰে, তেতিয়া তাৰ গড় উৎপাদন ব্যয় (Average Cost) ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে। ইয়াৰ ফলত বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কম মূল্যত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ সামৰ্থ্য লাভ কৰে।

বাণিজ্যৰ সৃষ্টি আৰু অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা:

১/ সীমিত প্ৰতিষ্ঠানৰ আধিপত্য: পৰিসৰৰ মিতব্যয়িতাৰ বাবে বজাৰত সৰু সৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহ টিকি থাকিব নোৱাৰে। কেৱল কেইটামান বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানে সমগ্ৰ গোলকীয় বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, যাৰ ফলত একাধিপত্যমূলক বা অলিপ’পলি (Oligopoly) বজাৰৰ সৃষ্টি হয়।

২/ সামগ্ৰীৰ বৈচিত্ৰ্য বা পৃথকীকৰণ: অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিখন দেশে একে জাতীয় কিন্তু সামান্য পৃথক বৈশিষ্ট্য থকা সামগ্ৰী (Differentiated Products) উৎপাদন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, জাৰ্মানী আৰু জাপানে ক্ৰমে 'বি এম ডব্লিউ' (BMW) আৰু 'টয়োটা' (Toyota) গাড়ী উৎপাদন কৰি পৰস্পৰৰ মাজত বিনিময় কৰে।

৩/ আন্তঃউদ্যোগ বাণিজ্য (Intra-Industry Trade): ইয়াৰ ফলস্বৰূপে দেশসমূহৰ মাজত একে উদ্যোগৰে সামগ্ৰী আমদানি আৰু ৰপ্তানি হোৱা দেখা যায়। গ্ৰাহকে কম মূল্যত অধিক বিকল্প লাভ কৰে আৰু দেশসমূহে উৎপাদনৰ বিশেষীকৰণৰ দ্বাৰা লাভৱান হয়।

প্ৰশ্ন ৪: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠান (Multidomestic/Multinational Enterprises) সমূহৰ কাৰ্যকলাপ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সম্প্ৰসাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠান (MNEs) হৈছে এনে কিছুমান বৃহৎ কৰ্পোৰেট গোট, যাৰ মূখ্য কাৰ্যালয় এখন নিৰ্দিষ্ট দেশত থাকে যদিও ব্যৱসায়িক আৰু উৎপাদনমূলক কাৰ্যকলাপ বিশ্বৰ বহু দেশলৈ বিস্তৃত হৈ থাকে। গোলকীয় অৰ্থনীতিত মুক্ত বাণিজ্য আৰু বজাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এক গুৰিধৰা ভূমিকা পালন কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা:

১/ বৈদেশিক পোনপটীয়া বিনিয়োগ (FDI): বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উন্নয়নশীল দেশসমূহত বৃহৎ পৰিমাণৰ মূলধন বিনিয়োগ কৰে। ইয়াৰ ফলত গোলকীয় স্তৰত সম্পদ আৰু মূলধনৰ সঠিক আবণ্টন ঘটে।

২/ প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞানৰ হস্তান্তৰ: এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে নিজৰ সৈতে আধুনিক মেচিন মেইকিং, উচ্চমানৰ কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু আধুনিক পৰিচালনা পদ্ধতি (Management Skills) যিবোৰ দেশলৈ যায় তালৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।

৩/ গোলকীয় উৎপাদন শৃংখল (Global Value Chain): বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে কোনো এটা সামগ্ৰীৰ সকলো অংশ এখন দেশতে প্ৰস্তুত নকৰে। তেওঁলোকে গৱেষণা আমেৰিকাত কৰিব পাৰে, তাৰ সঁজুলিসমূহ চীনত নিৰ্মাণ কৰিব পাৰে আৰু গ্ৰাহক সেৱা ভাৰতৰ পৰা চম্ভালিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ পৰিসৰ বহুত বৃদ্ধি পায়।

৪/ বজাৰৰ সংহতিসাধন (Market Integration): বিভিন্ন দেশৰ উপভোক্তাৰ ৰুচি আৰু পছন্দক একত্ৰিত কৰি বিশ্ব বজাৰখনক এখন একক গোলকীয় গাঁৱলৈ (Global Village) ৰূপান্তৰ কৰাত এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য।

প্ৰশ্ন ৫: কাৰিকৰী ব্যৱধান তত্ত্ব আৰু সামগ্ৰী চক্ৰ তত্ত্বৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পজনাৰৰ কাৰিকৰী বা প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধান তত্ত্ব (Technological Gap Model) আৰু ভাৰ্ননৰ সামগ্ৰী চক্ৰ তত্ত্ব (Product Cycle Theory) দুয়োটাৰে মূল লক্ষ্য আছিল প্ৰযুক্তিৰ গতিশীলতাক বুজোৱা। তথাপিও এই দুয়োৰে মাজত কিছুমান মৌলিক পাৰ্থক্য বিদ্যমান, যিসমূহ তলৰ তালিকাত স্পষ্ট কৰা হ’ল:

পাঠ্যক্ৰমৰ চমু সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠটিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য নীতিৰ সঁজুলি হিচাপে বাণিজ্য শুল্ক (Tariff) আৰু কোটা (Quota) ৰ আংশিক ভাৰসাম্য প্ৰভাৱ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত মুক্ত বাণিজ্যৰ উপকাৰিতা আৰু দেশীয় উদ্যোগক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা সংৰক্ষণবাদৰ ৰাজনৈতিক তথা অৰ্থনৈতিক বিতৰ্কসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, বিশ্ব বজাৰত মুদ্ৰাৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা দুটা প্ৰধান ব্যৱস্থা— স্থিৰ বিনিময় হাৰ আৰু মুক্ত বজাৰৰ শক্তিৰ দ্বাৰা চালিত পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰৰ পাৰ্থক্য আৰু গুৰুত্ব প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। অৱশেষত, বৰ্তমান সময়ৰ আটাইতকৈ প্ৰাসংগিক ব্যৱস্থা, য’ত বজাৰৰ স্বাধীনতাৰ সমান্তৰালভাৱে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নিয়ন্ত্ৰণো বাহাল থাকে, সেই নিয়ন্ত্ৰণোন্মুখী উপঙা বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (Managed Floating System) ৰ কাৰ্যকাৰিতা সুন্দৰকৈ বুজাই দিয়া হৈছে। সমগ্ৰ পাঠটোৱে গোলকীয় অৰ্থনীতিত বাণিজ্য আৰু মুদ্ৰাৰ সম্পৰ্কক প্ৰতিফলিত কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১। বাণিজ্য শুল্ক (Tariff) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ আমদানিকৃত সামগ্ৰীৰ ওপৰত চৰকাৰে আৰোপ কৰা এক বিশেষ কৰক বাণিজ্য শুল্ক বোলা হয়।

২। আমদানি কোটা (Import Quota)ৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰঃ এক নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত দেশলৈ আমদানি হোৱা সামগ্ৰীৰ সৰ্বাধিক পৰিমাণ বা সংখ্যা সীমিত কৰাই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।

৩। আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ (Partial Equilibrium Analysis) কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?

উত্তৰঃ অৰ্থনীতিৰ অন্যান্য খণ্ডসমূহক স্থিৰ বুলি ধৰি কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট বজাৰ বা খণ্ডত বাণিজ্য নীতিৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰাটোৱেই হৈছে আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ।

৪। মুক্ত বাণিজ্য (Free Trade)ৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ চৰকাৰী কোনো ধৰণৰ বাধা-নিষেধ, শুল্ক বা কোটা অবিহনে বিভিন্ন দেশৰ মাজত হোৱা সামগ্ৰীৰ অনিয়ন্ত্ৰিত আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত বিনিময়।

৫। 'সংৰক্ষণবাদ' (Protectionism)ৰ যিকোনো একটা সঁজুলি উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ আমদানি শুল্ক (Import Tariff)।

৬। স্থিৰ বিনিময় হাৰ (Fixed Exchange Rate) কোনে নিৰ্ধাৰণ কৰে?

উত্তৰঃ সংশ্লিষ্ট দেশখনৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক বা চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষই।

৭। পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ (Flexible Exchange Rate) কিহৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়?

উত্তৰঃ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বজাৰত থকা চাহিদা আৰু যোগানৰ পাৰস্পৰিক শক্তিৰ দ্বাৰা।

৮। 'মেনেজড ফ্লটিং' (Managed Floating) ব্যৱস্থাক আন কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰঃ ইয়াক 'ডাৰ্টি ফ্লটিং' (Dirty Floating) বুলিও কোৱা হয়।

৯। কেন্দ্ৰীয় বেংকে কেনেকৈ বিনিময় হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?

উত্তৰঃ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বজাৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে মুদ্ৰাৰ ক্ৰয় আৰু বিক্ৰয় প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে।

১০। এড-ভেলোৰেম শুল্ক (Ad-valorem Tariff) কি?

উত্তৰঃ আমদানিকৃত সামগ্ৰীৰ মুদ্ৰাগত মূল্যৰ এক নিৰ্দিষ্ট শতাংশ হিচাপে আৰোপ কৰা শুল্ক।

১১। কোটা ব্যৱস্থাই কেনেকৈ দেশীয় উৎপাদনকাৰীক সহায় কৰে?

উত্তৰঃ বিদেশী সামগ্ৰীৰ প্ৰৱেশ সীমিত কৰি ঘৰুৱা বজাৰত বিদেশী প্ৰতিযোগিতা হ্ৰাস কৰাৰ জৰিয়তে।

১২। বিনিময় হাৰৰ তাৰতম্য ঘটাৰ যিকোনো এটা কাৰণ লিখা।

উত্তৰঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত দেশীয় মুদ্ৰাৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ পৰিৱৰ্তন।

১৩। আংশিক ভাৰসাম্যত 'উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত' (Consumer Surplus) হ্ৰাস হয়নে?

উত্তৰঃ হয়, বাণিজ্য শুল্ক আৰোপৰ ফলত যেতিয়া সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি হয়, তেতিয়া উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত হ্ৰাস পায়।

১৪। বাণিজ্য নীতিৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি কিহৰ লগত জড়িত?

উত্তৰঃ বাণিজ্য নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দল, চৰকাৰী সিদ্ধান্ত আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থান্বেষী গোষ্ঠীৰ প্ৰভাৱৰ সৈতে।

১৫। বিনিময় হাৰৰ অৱমূল্যায়ন (Devaluation) কেতিয়া কৰা হয়?

উত্তৰঃ স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত চৰকাৰে যেতিয়া আইনগতভাৱে নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য বিদেশী মুদ্ৰাৰ তুলনাত হ্ৰাস কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১। শুল্ক আৰু কোটাৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰঃ শুল্কই আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত কৰ বহুৱাই মূল্য বৃদ্ধি কৰে আৰু চৰকাৰক ৰাজহ প্ৰদান কৰে। আনহাতে, কোটা ব্যৱস্থাই সামগ্ৰীৰ আমদানিৰ পৰিমাণহে পোনপটীয়াভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰে, ইয়াৰ পৰা চৰকাৰে কোনো প্ৰত্যক্ষ ৰাজহ লাভ নকৰে।

২। আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণত 'মৃত ওজন লোকচান' (Deadweight Loss) মানে কি?

উত্তৰঃ বাণিজ্য শুল্ক আৰোপৰ ফলত যেতিয়া উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত দক্ষতা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া সমাজৰ মুঠ অৰ্থনৈতিক কল্যাণৰ যি অপূৰণীয় ক্ষতি হয়, তাকেই মৃত ওজন লোকচান বোলা হয়।

৩। মুক্ত বাণিজ্যৰ সপক্ষে এটা শক্তিশালী যুক্তি আগবঢ়োৱা।

উত্তৰঃ মুক্ত বাণিজ্যই বিভিন্ন দেশক তুলনামূলক সুবিধা থকা সামগ্ৰী উৎপাদনত বিশেষীকৰণ (Specialization) অৰ্জন কৰাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত বিশ্বজুৰি উৎপাদন ক্ষমতা আৰু সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়।

৪। শিশু উদ্যোগ যুক্তি (Infant Industry Argument) কি?

উত্তৰঃ নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহক বিদেশী শক্তিশালী উদ্যোগৰ প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা সুৰক্ষা দিবলৈ আৰম্ভণি পৰ্যায়ত সংৰক্ষণমূলক নীতি বা শুল্ক আৰোপ কৰাৰ সপক্ষে আগবঢ়োৱা যুক্তিয়েই হ’ল শিশু উদ্যোগ যুক্তি।

৫। স্থিৰ বিনিময় হাৰৰ এটা সুবিধা আৰু এটা অসুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ সুবিধা: ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত এক স্থিৰতা তথা নিশ্চিতি প্ৰদান কৰে।

অসুবিধা: ইয়াৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বেংকে সদায় এক বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষিত ভাণ্ডাৰ বজাই ৰাখিবলগীয়া হয়।

৬। পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰত 'মুদ্ৰা মূল্যবৃদ্ধি' (Appreciation) কিদৰে হয়?

উত্তৰঃ মুক্ত বজাৰৰ প্ৰক্ৰিয়াত যেতিয়া কোনো এখন দেশৰ মুদ্ৰাৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায় অথবা যোগান হ্ৰাস পায়, তেতিয়া স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সেই মুদ্ৰাটোৰ মূল্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত আন মুদ্ৰাৰ তুলনাত বৃদ্ধি পায়।

৭। মেনেজড ফ্লটিং বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাটোক কিয় এক সংকৰ বা হাইব্ৰিড (Hybrid) ব্যৱস্থা বোলা হয়?

উত্তৰঃ কাৰণ এই ব্যৱস্থাত বিনিময় হাৰটো প্ৰাথমিকভাৱে বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানেই নিৰ্ধাৰণ কৰে (পৰিৱৰ্তনশীল), কিন্তু বজাৰৰ চৰম অ সুস্থিৰতা দূৰ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় বেংকেও মাজে মাজে ইয়াত হস্তক্ষেপ কৰে (স্থিৰ)।

৮। বাণিজ্য শুল্কই কেনেকৈ ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধিত সহায় কৰে?

উত্তৰঃ শুল্ক আৰোপৰ ফলত বিদেশী আমদানি সামগ্ৰীৰ মূল্য ঘৰুৱা বজাৰত বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাহকসকল বিদেশী সামগ্ৰীৰ পৰিৱৰ্তে তুলনামূলকভাৱে সস্তা ঘৰুৱা সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলৈ আকৰ্ষিত হয় আৰু ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।

৯। সংৰক্ষণবাদে নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰঃ হ্ৰস্বম্যাদীভাৱে সংৰক্ষণবাদে ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি দেশৰ ভিতৰত নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে ই উদ্যোগসমূহৰ দক্ষতা হ্ৰাস কৰিব পৰা বাবে সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ ক্ষতি কৰিবও পাৰে।

১০। বিনিময় হাৰৰ সুস্থিৰতা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিনিয়োগৰ বাবে কিয় অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰঃ বিনিময় হাৰ সুস্থিৰ থাকিলে বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলে ভৱিষ্যতৰ লাভ-লোকচান আৰু বিপদাশংকাৰ সঠিক মূল্যায়ন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত দেশলৈ বিদেশী প্ৰত্যক্ষ বিনিয়োগ (FDI)ৰ প্ৰবাহ বৃদ্ধি পায়।

১১। বাণিজ্য নীতিৰ বিতৰ্কত 'মুদ্ৰাস্ফীতি'ৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ?

উত্তৰঃ চৰকাৰে অতিমাত্ৰা হাৰত বাণিজ্য শুল্ক বা কোটা নিৰ্ধাৰণ কৰিলে আমদানি কৰা কেঁচামাল বা যন্ত্ৰপাতিৰ ব্যয় বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত দেশৰ অভ্যন্তৰত উৎপাদন ব্যয় বাঢ়ি গৈ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

১২। কেন্দ্ৰীয় বেংকে বিনিময় হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বজাৰত কেনেকৈ হস্তক্ষেপ কৰে?

উত্তৰঃ যেতিয়া দেশীয় মুদ্ৰাৰ মূল্য অতিমাত্ৰা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে নিজৰ ভাণ্ডাৰৰ পৰা বিদেশী মুদ্ৰা বিক্ৰী কৰি দেশীয় মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰে। আকৌ মুদ্ৰাৰ মূল্য অতি বৃদ্ধি পালে বজাৰত দেশীয় মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰি দিয়ে।

১৩। আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণৰ এটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ এই বিশ্লেষণে অৰ্থনীতিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট খণ্ডৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে আৰু বিভিন্ন খণ্ডসমূহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা তথা সামগ্ৰিক প্ৰভাৱসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰে।

১৪। ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰেক্ষাপটত মুক্ত বাণিজ্য নীতি কিয় কেতিয়াবা ব্যৰ্থ হয়?

উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱশালী ঘৰুৱা উৎপাদক বা লবী গ্ৰুপসমূহে নিজৰ ব্যৱসায়িক লাভৰ সুৰক্ষাৰ বাবে চৰকাৰৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে। ফলত চৰকাৰে মুক্ত বাণিজ্যৰ পৰিৱৰ্তে সংৰক্ষণমূলক নীতি ল’বলৈ বাধ্য হয়।

১৫। বাণিজ্য घाটি (Trade Deficit) হ’লে বিনিময় হাৰত কেনে প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে?

উত্তৰঃ বাণিজ্য ঘাটি হ’লে দেশখনে আমদানিৰ বাবদ বিদেশী মুদ্ৰা বেছিকৈ পৰিশোধ কৰিবলগীয়া হয়। ফলত বৈদেশিক বজাৰত নিজৰ মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি পায় আৰু চাহিদা কম হোৱাৰ বাবে মুদ্ৰাটোৰ বিনিময় মূল্য হ্ৰাস (Depreciation) পায়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

২। মুক্ত বাণিজ্য বনাম সংৰক্ষণবাদৰ (Free Trade vs. Protectionism) মাজৰ বিতৰ্কটো এক তুলনামূলক দৃষ্টিভংগীৰে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য নীতিৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু তীব্ৰ বিতৰ্কটো হৈছে মুক্ত বাণিজ্য আৰু সংৰক্ষণবাদৰ দ্বন্দ্ব। গোলকীয় অৰ্থনীতিত এই দুয়োটা ধাৰণাৰে নিজা নিজা যুক্তি আৰু প্ৰাসংগিকতা আছে।

মুক্ত বাণিজ্যৰ সপক্ষে যুক্তি (Arguments for Free Trade):

• শ্ৰম বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণ: মুক্ত বাণিজ্যই বিভিন্ন দেশক নিজৰ আপেক্ষিক বা তুলনামূলক সুবিধা থকা সামগ্ৰী উৎপাদনত মনোনিবেশ কৰিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত গোলকীয় সম্পদৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ সম্ভৱ হয়।

• উপভোক্তাৰ কল্যাণ: কোনো বাধা-নিষেধ নথকা বাবে গ্ৰাহকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰৰ পৰা গুণগত আৰু কম মূল্যৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ সুযোগ পায়।

• বজাৰৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি: ঘৰুৱা উৎপাদকসকলে কেৱল নিজৰ দেশৰ বজাৰতে সীমাবদ্ধ নাথাকি সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিশাল বজাৰত নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত বৰ্ধিত মাত্ৰাৰ উৎপাদন ক্ষমতা (Economies of Scale) লাভ কৰিব পাৰি।

সংৰক্ষণবাদৰ সপক্ষে যুক্তি (Arguments for Protectionism):

• শিশু उद्योग যুক্তি (Infant Industry Argument): উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ নতুনকৈ গঢ়ি উঠা উদ্যোগবোৰে পোনপটীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ প্ৰতিষ্ঠিত উদ্যোগৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিব নোৱাৰে। গতিকে সিহঁত শক্তিশালী নোহোৱালৈকে চৰকাৰী সুৰক্ষা বা সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজন।

• ঘৰুৱা নিয়োগ সুৰক্ষা: বিদেশী সামগ্ৰীৰ অবাধ প্ৰৱেশে ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহ বন্ধ কৰি দিব পাৰে, যাৰ ফলত দেশত ব্যাপক নিবনুৱা সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সংৰক্ষণবাদে ঘৰুৱা কৰ্মসংস্থাপন অক্ষুণ্ণ ৰাখে।

• অৰ্থনৈতিক আত্মনিৰ্ভৰশীলতা: ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিৰ সময়ত অন্য দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ মূল বা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগসমূহক সংৰক্ষণ দিয়াটো জৰুৰী।

সামৰণিঃ আধুনিক অৰ্থনীতিত কোনো এখন দেশেও সম্পূৰ্ণ মুক্ত বাণিজ্য বা সম্পূৰ্ণ সংৰক্ষণবাদ অনুসৰণ নকৰে। বৰঞ্চ নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ দুয়োৰে এক সন্তুলিত মিশ্ৰণহে গ্ৰহণ কৰা দেখা যায়।

৩। স্থিৰ বিনিময় হাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাৰ (Fixed vs. Flexible Exchange Rates) মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ বহলাই লিখা।

উত্তৰঃ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বজাৰত এখন দেশে নিজৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য কেনেকৈ স্থিৰ বা পৰিচালনা কৰিব, তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি স্থিৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এই দুয়োটা ধাৰণাৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

৪। নিয়ন্ত্ৰিত উপঙা বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (System of Managed Floating Exchange Rate) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ কাৰ্যপ্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিয়ন্ত্ৰিত উপঙা বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থা (Managed Floating Exchange Rate System) হৈছে স্থিৰ বিনিময় হাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাৰ এক বৈজ্ঞানিক আৰু বাস্তৱসন্মত সংমিশ্ৰণ। ইয়াক অৰ্থনীতিৰ ভাষাত প্ৰায়ে 'ডাৰ্টি ফ্লটিং' (Dirty Floating) বুলিও আখ্যা দিয়া হয়। আধুনিক গোলকীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাত ভাৰতকে ধৰি বেছিভাগ দেশে এই নীতিকে অনুসৰণ কৰে।

ইয়াৰ মূল ধাৰণা আৰু বৈশিষ্ট্যঃ

প্ৰাথমিকভাৱে, এই ব্যৱস্থাত বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰটো বজাৰৰ মুক্ত শক্তি অৰ্থাৎ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত এৰি দিয়া হয়। বজাৰৰ পৰিস্থিতি অনুযায়ী মুদ্ৰাৰ মূল্য উপঙি থাকে (Float হয়)। কিন্তু, যদি কোনো বিশেষ অৰ্থনৈতিক সংকত বা গোলকীয় কাৰণত বিনিময় হাৰৰ অত্যাধিক উঠা-নমা (Volatility) ঘটে, তেন্তে দেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকে (যেনে ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত ৰিজাৰ্ভ বেংক) বজাৰত সক্ৰিয়ভাৱে হস্তক্ষেপ কৰে।

কাৰ্যপ্ৰণালী (Mechanism):

কেন্দ্ৰীয় বেংকে বিনিময় হাৰৰ বাবে এটা অনানুষ্ঠানিক সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন সীমা (Target Zone) মনতে নিৰ্ধাৰণ কৰি ৰাখে।

• মুদ্ৰাৰ অত্যাধিক মূল্যহ্ৰাসৰ সময়ত: যেতিয়া বজাৰত দেশীয় মুদ্ৰাৰ চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু মূল্য বহুত তললৈ নামি যায়, তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে নিজৰ সংৰক্ষিত ভাণ্ডাৰৰ পৰা বিদেশী মুদ্ৰা (যেনে ডলাৰ) বজাৰত বিক্ৰী কৰে আৰু দেশীয় মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশীয় মুদ্ৰাৰ নাটনি ঘটে আৰু ইয়াৰ মূল্য পুনৰ বৃদ্ধি পায়।

• মুদ্ৰাৰ অত্যাধিক মূল্যবৃদ্ধিৰ সময়ত: বিপৰীতভাৱে, যেতিয়া দেশীয় মুদ্ৰাৰ মূল্য অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পায় (যিয়ে দেশৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যত ক্ষতি কৰিব পাৰে), তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে বজাৰৰ পৰা বিদেশী মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰে আৰু নিজৰ মুদ্ৰা বজাৰত এৰি দিয়ে।

এইদৰে, বজাৰৰ স্বাধীনতা অক্ষুণ্ণ ৰাখি দেশৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় বেংকে কৰা নিয়ন্ত্ৰিত পৰিচালনাই হৈছে ইয়াৰ মূল কাৰ্যপ্ৰণালী।

৫। বাণিজ্য নীতিৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি (Political Economy of Trade Policy) ধাৰণাটো বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বাণিজ্য নীতি কেৱলমাত্ৰ অৰ্থনৈতিক তত্ত্ব বা লাভ-লোকচানৰ অংকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা নহয়; ইয়াৰ আঁৰত এক গভীৰ ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু ক্ষমতাৰ সমীকৰণ জড়িত হৈ থাকে। ইয়াকে 'বাণিজ্য নীতিৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে বিশ্লেষণ কৰা হয় যে কিয় চৰকাৰে অৰ্থনৈতিকভাৱে কল্যাণকাৰী মুক্ত বাণিজ্য নীতি গ্ৰহণ নকৰি কেতিয়াবা দেশ তথা গ্ৰাহকৰ ক্ষতি কৰিব পৰা সংৰক্ষণমূলক নীতি বা শুল্ক আৰোপ কৰে।

ইয়াৰ মূল কাৰক আৰু বিতৰ্কসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• স্বাৰ্থান্বেষী গোষ্ঠী আৰু লবী গ্ৰুপ (Interest Groups and Lobbying): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ খণ্ডই (যেনে তীখা বা বস্ত্ৰ উদ্যোগ) বিদেশী প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা বাচিবলৈ একগোট হৈ চৰকাৰৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক চাপ সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে নিৰ্বাচনী পুঁজি যোগান ধৰি বা ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ খটুৱাই চৰকাৰক শুল্ক আৰোপ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

• সামূহিক কাৰ্যৰ অসামঞ্জস্যতা (Collective Action Problem): মুক্ত বাণিজ্যৰ দ্বাৰা দেশৰ কোটি কোটি গ্ৰাহক উপকৃত হয় যদিও প্ৰতিজন গ্ৰাহকৰ ব্যক্তিগত লাভৰ পৰিমাণ কম। সেয়েহে গ্ৰাহকসকল সংগঠিত হৈ মুক্ত বাণিজ্যৰ সপক্ষে মাত মতাটো টান। কিন্তু সংৰক্ষণৰ দ্বাৰা কেইটামান বৃহৎ উদ্যোগপতিৰ কোটি কোটি টকাৰ লাভ হয়, গতিকে তেওঁলোকে অতি সহজে সুসংগঠিত হৈ সংৰক্ষণবাদৰ সপক্ষে লবী কৰিব পাৰে।

• ভোট বেংকৰ ৰাজনীতি (Vote Bank Politics): কোনো এটা অঞ্চল যদি কোনো বিশেষ উদ্যোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়, তেন্তে সেই অঞ্চলৰ শ্ৰমিক আৰু জনসাধাৰণৰ ভোট হেৰুওৱাৰ ভয়ত চৰকাৰে অদক্ষ উদ্যোগসমূহকো শুল্ক বা কোটাৰ জৰিয়তে কৃত্ৰিম সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

• ৰাজহ আহৰণৰ প্ৰৱণতা: উন্নয়নশীল বা অনুন্নত দেশসমূহৰ চৰকাৰে আয়কৰ বা অন্যান্য প্ৰত্যক্ষ কৰ সংগ্ৰহ কৰাত অসুবিধা পায়। তেনে ক্ষেত্ৰত বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তে আমদানি হোৱা সামগ্ৰীৰ ওপৰত শুল্ক বহুৱাই সহজে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাটো চৰকাৰৰ বাবে এক ৰাজনৈতিক তথা প্ৰশাসনিক সুবিধা।

পাঠ্যক্ৰমৰ চমু সাৰাংশ (Summary):

​অৰ্থনৈতিক সংহতি (Economic Integration) হ'ল এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য'ত একাধিক ৰাষ্ট্ৰই বাণিজ্যিক বাধা-নিষেধ দূৰ কৰি পাৰস্পৰিক অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ কেইবাটাও স্তৰ আছে, যেনে— মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল, শুল্ক সংঘ, উমৈহতীয়া বজাৰ আৰু পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সংঘ। জেকব ভায়নাৰৰ তত্ত্ব অনুসৰি, শুল্ক সংঘই বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation) কৰি কল্যাণ সাধন কৰিব পাৰে, অথবা বাণিজ্য অপসাৰণ (Trade Diversion) কৰি সম্পদৰ অপচয় কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি, এনে সংহতিৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে কিছু পৰিমাণে নিজৰ নীতিগত সাৰ্বভৌমত্ব হেৰুৱাবলগীয়া হোৱা আৰু আঞ্চলিক বৈষম্যৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক সংহতি (Economic Integration) বুলিলে কি বুজি পোৱা যায়?

উত্তৰ: বিভিন্ন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰই যেতিয়া নিজৰ মাজৰ বাণিজ্য সম্পৰ্ক দৃঢ় কৰিবলৈ আৰু ব্যৱসায়িক বাধা-নিষেধসমূহ দূৰ কৰিবলৈ এক উমৈহতীয়া নীতিগত চুক্তি বা মঞ্চত উপনীত হয়, তাকে অৰ্থনৈতিক সংহতি বোলে।

প্ৰশ্ন ২: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল (Free Trade Area) ৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চলত অন্তৰ্ভুক্ত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত আমদানি-ৰপ্তানিৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ শুল্ক বা বাধা নাথাকে, কিন্তু অনা-সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিখন দেশে নিজাকৈ স্বতন্ত্ৰ শুল্ক নীতি বৰ্তাই ৰাখে।

প্ৰশ্ন ৩: শুল্ক সংঘ (Customs Union) আৰু মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চলৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চলত অনা-সদস্য দেশৰ প্ৰতি একোটা উমৈহতীয়া শুল্ক নীতি নাথাকে, কিন্তু শুল্ক সংঘৰ ক্ষেত্ৰত সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই বহিৰাগত বা অনা-সদস্য দেশসমূহৰ বিৰুদ্ধে এক একেধৰণৰ উমৈহতীয়া বাহ্যিক শুল্ক (Common External Tariff) আৰোপ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ আটাইতকৈ উচ্চ বা পূৰ্ণাংগ পৰ্যায়টো কি?

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়টো হৈছে পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সংহতি (Total Economic Integration), য’ত সদস্য দেশসমূহৰ মাজত একক মুদ্ৰা, একত্ৰিত বিত্তীয় নীতি আৰু এটা উমৈহতীয়া কেন্দ্ৰীয় প্ৰাধিকৰণ থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation) ধাৰণাটো পোনপ্ৰথমে কোনে আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ জেকব ভায়নাৰে (Jacob Viner) ১৯৫০ চনত তেওঁৰ গৱেষণাত শুল্ক সংঘৰ প্ৰসংগত 'বাণিজ্য সৃষ্টি'ৰ ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: বাণিজ্য অপসাৰণ বা ডাইভাৰচন (Trade Diversion) মানে কি?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘ গঠনৰ ফলত যেতিয়া কোনো সদস্য দেশে সংঘৰ বাহিৰৰ এটা কম খৰচী (দক্ষ) উৎপাদনকাৰী উৎসৰ পৰা সামগ্ৰী অনাটো বন্ধ কৰি সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো অধিক খৰচী (অদক্ষ) উৎসৰ পৰা আমদানি কৰিবলৈ বাধ্য হয়, তাক বাণিজ্য অপসাৰণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ (Partial Equilibrium Analysis) ত কি ধাৰণা কৰা হয়?

উত্তৰ: এই বিশ্লেষণত ধৰি লোৱা হয় যে এক নিৰ্দিষ্ট বজাৰ বা উদ্যোগত ঘটা পৰিৱৰ্তনে অৰ্থনীতিৰ অন্যান্য খণ্ড বা বজাৰসমূহৰ ওপৰত কোনো উল্লেখনীয় প্ৰভাৱ নেপেলায় (অৰ্থাৎ অন্য সকলো অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকে)।

প্ৰশ্ন ৮: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ এটা প্ৰধান ব্যয় (Cost) উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সংহতিৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে নিজৰ স্বতন্ত্ৰ অৰ্থনৈতিক আৰু মুদ্ৰা নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ জাতীয় সাৰ্বভৌমত্ব আংশিক বা পূৰ্ণভাৱে হেৰুৱাবলগীয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৯: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্বত ‘উপভোক্তাৰ ৰাহি’ (Consumer Surplus) ৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: শুল্ক প্ৰত্যাহাৰৰ ফলত যেতিয়া ঘৰুৱা বজাৰত সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস পায়, তেতিয়া উপভোক্তাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা বৃদ্ধি পায় আৰু ই উপভোক্তাৰ ৰাহি ধনাত্মকভাৱে বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: উমৈহতীয়া বজাৰ (Common Market) ত শ্ৰম আৰু মূলধনৰ গতিশীলতা কেনেকুৱা হয়?

উত্তৰ: উমৈহতীয়া বজাৰৰ অন্তৰ্গত সদস্য দেশসমূহৰ মাজত শ্ৰম, মূলধন আৰু উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ কোনো ভৌগোলিক বা আইনী বাধা অবিহনে সম্পূৰ্ণ মুক্তভাৱে চলাচল কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১১: সংহতিৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ‘প্ৰশাসনিক ব্যয়’ কি?

উত্তৰ: বিভিন্ন দেশৰ নিয়ম-নীতি, পৰিসংখ্যা আৰু আইনী ব্যৱস্থাসমূহক একেটা সঁ‌চত ঢালিবলৈ তথা সংহতি পৰিচালনা কৰিবলৈ যি বৃহৎ পৰিমাণৰ অফিচিয়েল খৰচ হয়, তাকেই প্ৰশাসনিক ব্যয় বোলে।

প্ৰশ্ন Abraham: জেকব ভায়নাৰৰ মতে শুল্ক সংঘই সদায় কল্যাণ সাধন কৰে বুলি ক’ব পাৰিবনে?

উত্তৰ: নোৱাৰি; ভায়নাৰৰ মতে শুল্ক সংঘ গঠনৰ ফলত বাণিজ্য সৃষ্টি (ভাল প্ৰভাৱ) নে বাণিজ্য অপসাৰণ (বেয়া প্ৰভাৱ) কোনটো বেছিকৈ হৈছে, তাৰ ওপৰতহে সমাজৰ সামগ্ৰিক কল্যাণ নিৰ্ভৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: আংশিক ভাৰসাম্য আৰ্হিত শুল্ক জাপি দিলে ঘৰুৱা উৎপাদনৰ কি পৰিৱৰ্তন হয়?

উত্তৰ: বিদেশী সামগ্ৰীৰ ওপৰত শুল্ক আৰোপ কৰিলে ঘৰুৱা সুৰক্ষা বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত দেশৰ ভিতৰত থকা অদক্ষ উৎপাদকসকলেও উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ পায়।

প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ একত্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত ‘মেট্ৰিক চৰ্ত’ বা নীতিগত মিল কিয় প্ৰয়োজন?

উত্তৰ: অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহৰ মুদ্ৰাস্ফীতি, ৰাজকোষীয় ঘাটি আৰু সুতৰ হাৰৰ মাজত সমতা ৰাখিবলৈ এই নীতিগত মিলৰ প্ৰয়োজন হয়, যাতে অৰ্থনৈতিক ভাৰসাম্য বিঘ্নিত নহয়।

প্ৰশ্ন ১৫: শুল্ক সংঘই বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা (Economies of Scale) কেনেকৈ প্ৰদান কৰে?

উত্তৰ: সংঘ গঠনৰ ফলত বজাৰৰ পৰিসৰ বহুখিনি ডাঙৰ হৈ পৰে, যাৰ ফলত উৎপাদনকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কম খৰচত বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ মূল লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য দুটা বাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য দুটা হৈছে:

(ক) সদস্য দেশসমূহৰ মাজত থকা সকলো ধৰণৰ শুল্ক আৰু বাণিজ্য সম্পৰ্কীয় প্ৰাচীৰসমূহ আঁতৰাই ব্যৱসায় সহজ কৰি তোলা।

(খ) সম্পদৰ সঠিক বিতৰণ আৰু উমৈহতীয়া বজাৰ সৃষ্টিৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক বিকাশ খৰতকীয়া কৰা।

প্ৰশ্ন ২: বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation) কেনেকৈ সংঘটিত হয়?

উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে শুল্ক সংঘত যোগ দিয়ে, তেতিয়া আন সদস্য দেশৰ পৰা অহা সামগ্ৰীৰ ওপৰত থকা কৰ প্ৰত্যাহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ঘৰুৱা বজাৰৰ থকা ব্যয়বহুল উৎপাদনৰ ঠাই আন সদস্য দেশৰ কম খৰচী আৰু দক্ষ উৎপাদনে লয়, যাৰ ফলত বাণিজ্যৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৩: আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণৰ দুটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা কি কি?

উত্তৰ: সীমাবদ্ধতা দুটা হ’ল:

(ক) ই কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ওপৰত শুল্কৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰে আৰু অৰ্থনীতিৰ বাকী অংশত ইয়াৰ যি প্ৰতিক্ৰিয়া (Feedback effect) হয়, তাক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰে।

(খ) এই বিশ্লেষণত ধৰি লোৱা কেইবাটাও চৰ্ত ( যেনে— আন বজাৰৰ অপৰিৱৰ্তনীয়তা) বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত সদায় প্ৰযোজ্য নহয়।

প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত দেশসমূহে কেনেকৈ ‘নীতিগত স্বাধীনতা’ (Policy Autonomy) হেৰুৱাব লগা হয়?

উত্তৰ: সংহতি গভীৰ হ’লে (যেনে— অৰ্থনৈতিক সংঘ গঠন কৰিলে) সদস্য দেশসমূহে নিজাববীয়াকৈ সুতৰ হাৰ, মুদ্ৰা অবমূল্যায়ন বা স্বতন্ত্ৰ কৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে। তেওঁলোকে কেন্দ্ৰীয় প্ৰাধিকৰণ বা সংহতিৰ উমৈহতীয়া নিয়ম মানি চলিবলৈ বাধ্য হয়।

প্ৰশ্ন ৫: শুল্ক সংঘই উপভোক্তাৰ কল্যাণ কেনেকৈ সাধন কৰে?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘ গঠনৰ ফলত সদস্য দেশসমূহৰ পৰা অহা সামগ্ৰীৰ ওপৰত কৰ সংগ্ৰহ বন্ধ হৈ পৰে। ফলস্বৰূপে বজাৰত বস্তুর দাম হ্ৰাস পায়। উপভোক্তাই কম মূল্যতে উন্নতমানৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব পৰা হয়, যিয়ে তেওঁলোকৰ জীৱন ধাৰণৰ মান উন্নত কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: বাণিজ্য অপসাৰণ (Trade Diversion) ই এখন দেশৰ কল্যাণ কেনেকৈ হ্ৰাস কৰে?

উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত দেশখনে সংহতিৰ বাহিৰত থকা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ কম খৰচী উৎপাদকজনৰ পৰা সামগ্ৰী কিনাটো বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো এক অধিক খৰচী উৎসৰ পৰা বস্তু আমদানি কৰিব লগা হোৱাত সম্পদৰ অপব্যয় হয় আৰু চৰকাৰেও শুল্কৰ ৰাজহ হেৰুৱায়।

প্ৰশ্ন ৭: শুল্ক সংঘৰ ‘উৎপাদন প্ৰভাৱ’ (Production Effect) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘ গঠনৰ পিছত যেতিয়া সদস্য দেশসমূহৰ মাজত মুক্ত বাণিজ্য হয়, তেতিয়া ঘৰুৱা সুৰক্ষিত বজাৰৰ অদক্ষ উৎপাদকসকলৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায় আৰু সেই স্থান আন সদস্য দেশৰ দক্ষ উৎপাদকে দখল কৰে। উৎপাদনৰ এই স্থানান্তৰক উৎপাদন প্ৰভাৱ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: ‘মেৰুদণ্ডী উদ্যোগ’ (Infant Industries) সমূহ অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ বাবে কিদৰে ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে?

উত্তৰ: সংহতিৰ ফলত বজাৰ মুকলি হোৱাৰ লগে লগে এখন পিছপৰা দেশৰ নতুনকৈ গঢ়ি উঠা বা কম শক্তিশালী ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহে আন শক্তিশালী সদস্য দেশৰ পুৰণি আৰু দক্ষ উদ্যোগসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিব নোৱাৰি বন্ধ হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

প্ৰশ্ন ৯: আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণত ‘শুল্কৰ ৰাজহ প্ৰভাৱ’ (Revenue Effect) কিদৰে দেখুওৱা হয়?

উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে আমদানিৰ ওপৰত শুল্ক লগায়, তেতিয়া আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ পৰিমাণ আৰু শুল্কৰ হাৰ পূৰণ কৰি চৰকাৰে লাভ কৰা সৰ্বমুঠ উপাৰ্জনক ৰাজহ প্ৰভাৱ হিচাপে জ্যামিতিক চিত্ৰত এটা নিৰ্দিষ্ট চতুৰ্ভুজৰ জৰিয়তে দেখুওৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত আঞ্চলিক বৈষম্য (Regional Disparity) কেনেকৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে?

উত্তৰ: মুক্ত বজাৰৰ সুবিধা লৈ সকলো নতুন মূলধন, দক্ষ শ্ৰমিক আৰু উদ্যোগ সাধাৰণতে সংহতিৰ অন্তৰ্গত ইতিমধ্যে উন্নত হৈ থকা কেন্দ্ৰ বা অঞ্চলসমূহলৈ আকৰ্ষিত হয়। ইয়াৰ ফলত তুলনামূলকভাৱে পিছপৰা সদস্য অঞ্চলসমূহ অধিক পিছপৰি যায়।

প্ৰশ্ন ১১: শুল্ক সংঘ তত্ত্বৰ প্ৰসংগত ‘ভেংগাৰ্ড প্ৰভাৱ’ বা গতিশীল লাভ (Dynamic Gains) কি?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘই কেৱল বাণিজ্যৰ সৃষ্টিয়েই নকৰে, বৰঞ্চ ই বজাৰত তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰো সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ব্যৱসায়ীসকলে নতুন প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু গৱেষণা (R&D) বৃদ্ধি কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যাক সংহতিৰ গতিশীল লাভ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: আংশিক ভাৰসাম্য আৰ্হিত ‘মৃতভাৰ লোকচান’ (Deadweight Loss) মানে কি?

উত্তৰ: চৰকাৰে শুল্ক আৰোপ কৰাৰ ফলত উপভোক্তা আৰু উৎপাদকৰ ৰাহিৰ যি অংশ সমাজৰ কোনো পক্ষৰ হাতলৈ নাযায় (অৰ্থাৎ যি অংশ চৰকাৰী ৰাজহ বা উৎপাদন কাৰ্যক্ষমতাৰ ভিতৰতো নোসোমায়), সেই সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক অপচয়ক মৃতভাৰ লোকচান বোলে।

প্ৰশ্ন ১৩: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্বত ‘ভোগ প্ৰভাৱ’ (Consumption Effect) বুলিলে কি বুজি পোৱা?

উত্তৰ: শুল্ক আঁতৰাই দিয়াৰ পিছত সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত উপভোক্তাসকলে সেই বস্তুৰ ভোগ বা ব্যৱহাৰ পূৰ্বতকৈ যি পৰিমাণে বৃদ্ধি কৰে, তাকেই ভোগ প্ৰভাৱ বোলা হয়। ই উপভোক্তাৰ সন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত উদ্ভৱ হ’ব পৰা ‘পৰিবহণ ব্যয়ৰ সমস্যা’টো বাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: যদি সদস্য দেশসমূহ ভৌগোলিকভাৱে ইখন সিখনৰ পৰা বহু আঁতৰত অৱস্থিত হয়, তেন্তে শুল্কমুক্ত কৰাৰ পিছতো সামগ্ৰী কঢ়িওৱাৰ বৃহৎ পৰিবহণ খৰচৰ বাবে সংহতিৰ আচল সুফল লাভ কৰিব পৰা নাযায়।

প্ৰশ্ন ১৫: শুল্ক সংঘ গঠনৰ সময়ত ‘বাহ্যিক উমৈহতীয়া শুল্ক’ (Common External Tariff) নিৰ্ধাৰণ কৰাটো কিয় জটিল?

উত্তৰ: কাৰণ প্ৰতিখন সদস্য দেশৰ পূৰ্বৰ শুল্কৰ হাৰ বেলেগ বেলেগ থাকে। এখন দেশে যিটো সামগ্ৰী সুৰক্ষিত কৰিব বিচাৰে, আনখন দেশে হয়তো তাক কম শুল্কত আমদানি কৰিব বিচাৰে। গতিকে সকলোৰে সন্মতি সাপেক্ষে এটা মধ্যমীয়া উমৈহতীয়া হাৰ স্থিৰ কৰাটো এক ডাঙৰ কূটনৈতিক প্ৰত্যাহ্বান।

৫ নম্বৰীয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ (Economic Integration) বিভিন্ন পৰ্যায় বা প্ৰকাৰসমূহ উপযুক্ত ক্ৰমত আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংহতি হ’ল বিভিন্ন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত ব্যৱসায়িক বাধা-নিষেধ দূৰ কৰি অৰ্থনীতিসমূহক একত্ৰিত কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিবিদ বেলা বালেছাৰ আৰ্হি অনুসৰি ইয়াৰ মূল পৰ্যায়সমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিভক্ত কৰিব পাৰি:

১/ পছন্দসূচক বাণিজ্য চুক্তি (Preferential Trade Agreement - PTA): এইটো সংহতিৰ প্ৰাথমিক পৰ্যায়। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহে কেৱল বিশেষ কিছুমান সামগ্ৰীৰ ওপৰত পৰস্পৰৰ মাজত শুল্ক হ্ৰাস কৰে, কিন্তু সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই নিদিয়ে।

২/ মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল (Free Trade Area - FTA): এই পৰ্যায়ত সদস্য দেশসমূহে নিজৰ মাজত হোৱা বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত সকলো ধৰণৰ শুল্ক আৰু কোটা প্ৰাচীৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বিলোপ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, উত্তৰ আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ মাজত হোৱা 'USMCA' চুক্তিৰ কথা ক’ব পাৰি। অৱশ্যে, অনা-সদস্য দেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিখন দেশে নিজাকৈ স্বতন্ত্ৰ শুল্ক নীতি বৰ্তাই ৰাখে।

৩/ শুল্ক সংঘ (Customs Union - CU): ইয়াত মুক্ত বাণিজ্যৰ সকলো চৰ্ত থকাৰ উপৰি এটা অতিৰিক্ত বৈশিষ্ট্য যোগ হয়। সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই সংঘৰ বাহিৰৰ বা অনা-সদস্য দেশসমূহৰ বিৰুদ্ধে এক উমৈহতীয়া বাহ্যিক শুল্ক (Common External Tariff) নীতি গ্ৰহণ কৰে।

৪/ উমৈহতীয়া বজাৰ (Common Market): এই পৰ্যায়ত কেৱল উৎপাদিত সামগ্ৰীৰে মুক্ত চলাচল নহয়, বৰঞ্চ উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ— যেনে শ্ৰম (Labour) আৰু মূলধন (Capital) ৰো সদস্য দেশসমূহৰ মাজত কোনো ভৌগোলিক বা আইনী বাধা অবিহনে সম্পূৰ্ণ মুক্ত চলাচল সম্ভৱ হৈ উঠে।

৫/ অৰ্থনৈতিক সংঘ (Economic Union): ইয়াত সদস্য দেশসমূহৰ মাজত কেৱল বজাৰখনেই এক নহয়, বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ বিত্তীয়, ৰাজকোষীয় আৰু মুদ্ৰা নীতিসমূহৰ মাজতো একতা স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ আটাইতকৈ স্পষ্ট ঐতিহাসিক আৰু বাস্তৱ উদাহৰণ হৈছে ইউৰোপীয় ইউনিয়ন (European Union), য’ত এটা উমৈহতীয়া মুদ্ৰা (ইউৰো) আৰু উমৈহতীয়া কেন্দ্ৰীয় বেংক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে ভৰিবলগীয়া হোৱা প্ৰধান ব্যয় বা লোকচানসমূহ (Costs of Economic Integration) বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংহতিয়ে দেশসমূহলৈ কেৱল লাভেই আনি নিদিয়ে, ইয়াৰ কিছুমান গুৰুতৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ব্যয়ো থাকে। এই ব্যয়সমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ জাতীয় সাৰ্বভৌমত্ব আৰু নীতিগত স্বাধীনতাৰ বিলোপ: সংহতিৰ পৰ্যায় যিমানেই গভীৰ হয়, সদস্য দেশসমূহে নিজাকৈ স্বতন্ত্ৰ অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা সিমানেই হেৰুৱাই পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপ, একক মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত সোমাই পৰাৰ পিছত এখন দেশে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ বা মুদ্ৰাৰ অবমূল্যায়ন কৰিব নোৱাৰে।

২/ বাণিজ্য অপসাৰণজনিত লোকচান (Trade Diversion Cost): সংহতিৰ বাবে বহু সময়ত সদস্য দেশসমূহে বিশ্ব বজাৰৰ আটাইতকৈ কম খৰচী বা দক্ষ অনা-সদস্য উৎপাদকজনৰ পৰা সামগ্ৰী আমদানি কৰা বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো এক অধিক খৰচী (অদক্ষ) উৎসৰ পৰা সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলগীয়া হয়, যিয়ে সমাজৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক দক্ষতা হ্ৰাস কৰে।

৩/ আঞ্চলিক বৈষম্যৰ সৃষ্টি (Polarization Effect): মুক্ত বজাৰৰ নিয়ম অনুসৰি নতুন উদ্যোগ, মূলধন আৰু দক্ষ শ্ৰমিকসমূহ সংহতিৰ অন্তৰ্গত ইতিমধ্যে উন্নত হৈ থকা কেন্দ্ৰসমূহলৈ ধাৱমান হয়। ইয়াৰ ফলত যিবোৰ অঞ্চল ভৌগোলিক বা ঔদ্যোগিকভাৱে পিছপৰা, সেইবোৰ অধিক সম্পদহীন আৰু অৱহেলিত হৈ পৰে।

৪/ ঘৰুৱা উদীয়মান উদ্যোগৰ ক্ষতি: এখন অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা দেশে যেতিয়া ডাঙৰ অৰ্থনীতিৰ সৈতে হাত মিলায়, তেতিয়া সেই দেশখনৰ নতুনকৈ গঢ়ি উঠা বা কেঁচুৱা উদ্যোগসমূহ (Infant Industries) বিদেশী বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰতিযোগিতাত টিকিব নোৱাৰি ধ্বংস হৈ যাব পাৰে।

৫/ প্ৰশাসনিক আৰু সংযোজন ব্যয়: বিভিন্ন দেশৰ পৃথক পৃথক আইনী গাঁথনি, কৰ নীতি, ঔদ্যোগিক প্ৰমাণপত্ৰ আৰু শ্ৰম আইনসমূহক একেটা উমৈহতীয়া সঁ‌চত ঢালিবলৈ চৰকাৰী পৰ্যায়ত বৃহৎ পৰিমাণৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰশাসনিক পুঁজিৰ অপচয় হয়।

প্ৰশ্ন ৩: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্ব প্ৰসংগত জেকব ভায়নাৰৰ ‘বাণিজ্য সৃষ্টি’ (Trade Creation) আৰু ‘বাণিজ্য অপসাৰণ’ (Trade Diversion) ৰ ধাৰণা দুটা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৫০ চনত বিখ্যাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিবিদ জেকব ভায়নাৰে (Jacob Viner) তেওঁৰ গৱেষণাত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰমাণ কৰি দেখুৱাইছিল যে শুল্ক সংঘ গঠনে বিশ্ব কল্যাণ সদায় বৃদ্ধি নকৰিবও পাৰে। তেওঁ ইয়াৰ প্ৰভাৱক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল:

বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation):

ই হৈছে শুল্ক সংঘৰ এটা ধনাত্মক বা কল্যাণকামী প্ৰভাৱ। যেতিয়া এখন দেশে শুল্ক সংঘত যোগদান কৰে, তেতিয়া আন সদস্য দেশৰ পৰা অহা সামগ্ৰীৰ ওপৰত থকা সকলো কৰ আঁতৰি যায়। ইয়াৰ ফলত ঘৰুৱা বজাৰত থকা ব্যয়বহুল বা অদক্ষ উৎপাদনকাৰীৰ স্থান আন সদস্য দেশৰ কম খৰচী আৰু দক্ষ উৎপাদনে দখল কৰে। অৰ্থাৎ, অনা-দক্ষ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ঠাইত দক্ষ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ সৃষ্টি হয়। ই সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰে আৰু গ্ৰাহকক কম মূল্যত সামগ্ৰী প্ৰদান কৰি সমাজৰ কল্যাণ বৃদ্ধি কৰে।

বাণিজ্য অপসাৰণ (Trade Diversion):

ই হৈছে শুল্ক সংঘৰ এটা ঋণাত্মক বা অদক্ষ প্ৰভাৱ। সংঘ গঠনৰ ফলত সদস্য দেশসমূহৰ বাবে ভিতৰৰ বজাৰখন শুল্কমুক্ত হয় ঠিকেই, কিন্তু সংঘৰ বাহিৰৰ দেশসমূহৰ ওপৰত এক উমৈহতীয়া শুল্ক জাপি দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত বহু সময়ত দেখা যায় যে এখন দেশে পূৰ্বতে সংঘৰ বাহিৰত থকা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ কম খৰচী আৰু আটাইতকৈ দক্ষ উৎসৰ পৰা যি সামগ্ৰী আনি আছিল, শুল্কৰ হেঁচাত পৰি এতিয়া তাক বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। তাৰ পৰিৱৰ্তে সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো এক তুলনামূলকভাৱে অধিক খৰচী আৰু অদক্ষ উৎসৰ পৰা বস্তু আমদানি কৰিবলৈ দেশখন বাধ্য হয়। অৰ্থাৎ, দক্ষ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ স্থান অদক্ষ আঞ্চলিক বাণিজ্যই লয়। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰে ৰাজহো হেৰুৱায় আৰু বিশ্ব সম্পদৰো অপব্যয় হয়।

প্ৰশ্ন ৫: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্বৰ আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণৰ মূল চৰ্ত বা ধাৰণাসমূহ (Assumptions) আৰু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: শুল্ক সংঘৰ আংশিক ভাৰসাম্য আৰ্হিটো কিছুমান নিৰ্দিষ্ট তাত্ত্বিক সঁ‌চৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াৰ মূল ধাৰণা আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

প্ৰধান ধাৰণাসমূহ (Assumptions):

১/ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা: ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দুয়োখন বজাৰতে পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা বৰ্তি থাকে আৰু উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ দেশৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ গতিশীল।

২/ অপৰিৱৰ্তনীয় বাহ্যিক অৱস্থা: বিশ্লেষণাধীন সামগ্ৰীবিধৰ বজাৰত শুল্কৰ সালসলনি হ’লেও অৰ্থনীতিৰ বাকী থকা আন কোনো বজাৰ বা খণ্ডত ইয়াৰ কোনো প্ৰতিক্ৰিয়া নহয় (Ceteris Paribus)।

৩/ পৰিবহণ ব্যয়হীনতা: দেশসমূহৰ মাজত সামগ্ৰী অনা-নিয়া কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ধৰণৰ পৰিবহণ খৰচ বা ভৌগোলিক বাধা নাই বুলি ধৰি লোৱা হয়।

৪/ উৎপাদনৰ স্থিৰ খৰচ: সদস্য আৰু অনা-সদস্য দেশসমূহৰ যোগান ৰেখা সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক, অৰ্থাৎ উৎপাদন বৃদ্ধি হ’লেও প্ৰতি একক উৎপাদন ব্যয় স্থিৰ থাকে।

প্ৰধান সীমাবদ্ধতাসমূহ (Limitations):

১/ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱৰ উপেক্ষাকৰণ: বাস্তৱ অৰ্থনীতিত এটা ডাঙৰ উদ্যোগত শুল্কৰ পৰিৱৰ্তন হ’লে দেশৰ মুদ্ৰাস্ফীতি, নিয়োগ ব্যৱস্থা আৰু বিনিময় হাৰৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পৰে। আংশিক ভাৰসাম্যই এই সামগ্ৰিক ভাৰসাম্যৰ প্ৰভাৱটো (General Equilibrium Effect) সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰে।

২/ পৰিবহণ ব্যয়ৰ বাস্তৱিকতা: ভৌগোলিক দূৰত্ব আৰু পৰিবহণ ব্যয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ। আৰ্হিটোত ইয়াক শূন্য ধৰি লোৱাৰ বাবে ইয়াৰ সিদ্ধান্তসমূহ বহু সময়ত বাস্তৱ সন্মত নহয়।

৩/ উপাদানৰ গতিহীনতা: আৰ্হিটোৱে দেশসমূহৰ মাজত শ্ৰম আৰু মূলধনৰ মুক্ত চলাচলক স্বীকাৰ নকৰে, যিটো উমৈহতীয়া বজাৰৰ যুগত এক ডাঙৰ ত্ৰুটি।

৪/ স্থিৰ প্ৰযুক্তিৰ ধাৰণা: ই সংহতিৰ ফলত দীৰ্ঘদিন ধৰি সৃষ্টি হ’ব পৰা প্ৰযুক্তিগত উৎকৰ্ষতা, ব্যৱসায়িক গৱেষণা আৰু গতিশীল লাভসমূহক (Dynamic Gains) হিচাপৰ ভিতৰলৈ নানে, কেৱল স্থিৰ কল্যাণৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে।

পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ:

​এই পাঠটি মূলতঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিত্তীয় গাঁথনিৰ আধাৰত ৰচিত। ইয়াত বিশ্ব বাণিজ্য সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰা 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা'ৰ সংজ্ঞা আৰু এটা আদৰ্শ মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত থাকিবলগীয়া তাৰল্য, সুস্থিৰতা আদি বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। দ্বিতীয়তে, ঐতিহাসিক স্বৰ্ণমান প্ৰথাৰ পৰা ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা অতিক্ৰমি বৰ্তমানৰ ভাসমান বিনিময় হাৰলৈকে হোৱা ইয়াৰ ক্ৰমবিকাশ বা বিৱৰ্তন ইয়াত পৰিস্ফুট হৈছে। শেষত, সীমাৰ প্ৰাচীৰ ভাঙি মূলধনৰ আদান-প্ৰদান কৰা 'বিত্তীয় গোলকীকৰণ'ৰ ধাৰণাটো বুজোৱাৰ লগতে ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ১৯৩০ চনৰ মহামন্দা, ১৯৯৭ চনৰ এছিয়ান সংকট আৰু ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকটৰ দৰে ঐতিহাসিক অৰ্থনৈতিক বিপৰ্যয়সমূহৰ এক খতিয়ান দাঙি ধৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত বাণিজ্যিক লেনদেন সহজ কৰিবলৈ আৰু বৈদেশিক বিনিময় হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত গ্ৰহণ কৰা নীতি, নিয়ম আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সন্মিলিত গাঁথনিটোকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা বোলে।

প্ৰশ্ন ২: এটা আদৰ্শ বা ‘ভাল’ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য কি?

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সুচাৰুৰূপে চলাই নিবলৈ বিশ্বৰ বজাৰত বিনিময় হাৰৰ সুস্থিৰতা (Exchange Rate Stability) বজাই ৰখা।

প্ৰশ্ন ৩: স্বৰ্ণমান প্ৰথা (Gold Standard) কি আছিল?

উত্তৰ: স্বৰ্ণমান প্ৰথা আছিল এক ঐতিহাসিক মুদ্ৰা ব্যৱস্থা, য’ত অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহে নিজৰ দেশৰ কাগজী মুদ্ৰাৰ মূল্য এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ সোণৰ ওজনৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰি লৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা (Bretton Woods System) কেতিয়া আৰু ক’ত আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৪৪ চনৰ জুলাই মাহত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউ হেম্পশায়াৰৰ ‘ব্ৰেটন উডছ’ নামৰ স্থানত অনুষ্ঠিত হোৱা এক সন্মিলনত এই ব্যৱস্থা আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ব্ৰেটন উডছ যুগৰ মূল ভিত্তি হিচাপে কোনটো মুদ্ৰাক স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকান ডলাৰক (US Dollar), যাক পোনপটীয়াকৈ সোণৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: আই.এম.এফ. (IMF)-ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি?

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুজি বা International Monetary Fund।

প্ৰশ্ন ৭: বিত্তীয় গোলকীকৰণ (Financial Globalization) কি?

উত্তৰ: বিভিন্ন দেশৰ ঘৰুৱা বিত্তীয় বজাৰসমূহ বিশ্বৰ অন্যান্য দেশৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থা আৰু মূলধন প্ৰবাহৰ সৈতে একত্ৰিত বা সংযোজিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে বিত্তীয় গোলকীকৰণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাটোৰ পতন কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনত আমেৰিকাৰ তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি ৰিচাৰ্ড নিক্সনে ডলাৰক সোণলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰথাটো স্থগিত কৰাৰ পিছত (যাক ‘নিক্সন শ্বক’ বোলা হয়) এই ব্যৱস্থাৰ পতন ঘটে।

প্ৰশ্ন ৯: ভাসমান বিনিময় হাৰ (Floating Exchange Rate) মানে কি?

উত্তৰ: যি ব্যৱস্থাত কোনো মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰ চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত নহৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আপোনা-আপুনি সলনি হৈ থাকে, তাক ভাসমান বিনিময় হাৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: বিত্তীয় সংকট (Financial Crisis) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো দেশৰ বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান বা সম্পদসমূহৰ মূল্য হঠাত্ ব্যাপক হাৰত হ্ৰাস পায় আৰু দেশখনৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাটো অচল হৈ পৰে, তাকে বিত্তীয় সংকট বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: ১৯৩০ দশকৰ ‘মহামন্দা’ (Great Depression) ক’ৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯২৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্বেয়াৰ বজাৰৰ (Wall Street) অভূতপূৰ্ব পতনৰ জৰিয়তে ইয়াৰ সূত্ৰপাত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১২: এচ.ডি.আৰ. (SDR)-ৰ পূৰ্বৰ নাম বা সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: Special Drawing Rights (বিশেষ আহৰণ অধিকাৰ), যাক আই.এম.এফ.-ৰ এক কৃত্ৰিম মুদ্ৰা বা হিচাপৰ একক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: পূব এছিয়াৰ বিত্তীয় সংকট (East Asian Financial Crisis) কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৯৭ চনত থাইলেণ্ডৰ মুদ্ৰা 'বাট' (Baht)-ৰ পতনৰ লগে লগে এই সংকটৰ আৰম্ভণি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকটৰ মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহ ঋণ বজাৰত সৃষ্টি হোৱা 'চাবপ্ৰাইম মৰ্টগেজ সংকট' (Subprime Mortgage Crisis)।

প্ৰশ্ন ১৫: স্থিৰ বিনিময় হাৰ (Fixed Exchange Rate) কি?

উত্তৰ: চৰকাৰ বা কেন্দ্ৰীয় বেংকে যেতিয়া নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য আন এক শক্তিশালী বিদেশী মুদ্ৰা বা সোণৰ বিপৰীতে এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰত স্থায়ীভাৱে ধৰি ৰাখে, তাক স্থিৰ বিনিময় হাৰ বোলে।

১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: এটা সুপ্ত বা সফল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• তাৰল্য যোগান (Liquidity): বিশ্ব বাণিজ্য বৃদ্ধিৰ লগে লগে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিশোধৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মুদ্ৰা বা সংৰক্ষিত সম্পদৰ পৰ্যাপ্ত যোগান ধৰিব পৰা ক্ষমতা থাকিব লাগিব।

• সমন্বয় সাধন (Adjustment): সদস্য দেশসমূহৰ বৈদেশিক লেনদেনৰ সন্তুলনত দেখা দিয়া ঘাটি বা উদ্বৃত্তসমূহ সহজে সংশোধন কৰাৰ নমনীয় উপায় থাকিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ২: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশৰ দুটা প্ৰধান পৰ্যায় উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পূৰ্বৰ স্বৰ্ণমান যুগ (১৮৭০-১৯১৪): য’ত বিশ্বৰ প্ৰধান মুদ্ৰাসমূহ সোণৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযুক্ত আছিল।

• ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা (১৯৪৪-১৯৭১): য’ত ডলাৰক সোণৰ সৈতে আৰু আন বিদেশী মুদ্ৰাসমূহক ডলাৰৰ সৈতে এক স্থিৰ বিনিময় হাৰত বান্ধি দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: স্বৰ্ণমান প্ৰথা পতনৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ:

• প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত হোৱা অত্যধিক সামৰিক খৰচৰ বাবে চৰকাৰসমূহে সোণৰ মজুততকৈ অধিক কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰিবলগীয়া হৈছিল।

• যুদ্ধোত্তৰ কালত দেশসমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ অভাৱ আৰু ১৯৩০ চনৰ মহামন্দাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অৰ্থনৈতিক জাতীয়তাবাদ।

প্ৰশ্ন ৪: ‘ব্ৰেটন উডছ যমজ’ (Bretton Woods Twins) বুলিলে কোন দুটা প্ৰতিষ্ঠানক বুজায় আৰু কিয়?

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুজি (IMF) আৰু বিশ্ব বেংক (World Bank)-ক ‘ব্ৰেটন উডছ যমজ’ বোলা হয়। কাৰণ এই দুয়োটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান ১৯৪৪ চনৰ ব্ৰেটন উডছ সন্মিলনৰ সিদ্ধান্ত মৰ্মেই সমসাময়িকভাৱে গঢ়ি উঠিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ত্ৰিফেনৰ বিপৰ্যয় (Triffin Dilemma) কি আছিল?

উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ ৰবাৰ্ট ত্ৰিফেনে ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাৰ এক ত্ৰুটি আঙুলিয়াই দিছিল। তেওঁ কৈছিল যে যদি আমেৰিকাই বিশ্ব বাণিজ্যৰ বাবে পৰ্যাপ্ত ডলাৰ যোগান ধৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে আমেৰিকাৰ লেনদেনৰ সন্তুলনত ঘাটি হ’ব। কিন্তু এই ঘাটিয়ে আকৌ ডলাৰৰ প্ৰতি থকা বিশ্বস্ততা আৰু ডলাৰক সোণলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ ক্ষমতাক দুৰ্বল কৰি তুলিব।

প্ৰশ্ন ৬: বিত্তীয় গোলকীকৰণে উন্নয়নশীল দেশসমূহলৈ অনা দুটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ:

• বৈদেশিক মূলধনৰ প্ৰবাহ: ইয়াৰ ফলত উন্নয়নশীল দেশসমূহে পোনপটীয়া বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আৰু প্ৰযুক্তি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

• বিত্তীয় বজাৰৰ আধুনিকীকৰণ: ঘৰুৱা বেংকিং আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰসমূহ বিশ্বমানৰ প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু দক্ষ হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৭: বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ দুটা ঋণাত্মক দিশ বা আশংকা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• সংকটৰ দ্ৰুত সংক্ৰমণ (Contagion Effect): পৃথিৱীৰ এটা প্ৰান্তত হোৱা বিত্তীয় সংকট অতি সহজে আৰু অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে আন দেশসমূহলৈ বিয়পি পৰে।

• অস্থিৰ মূলধন প্ৰবাহ: বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলে যিকোনো সময়তে দেশ এখনৰ পৰা হঠাত্ মূলধন উঠাই লৈ যাব পাৰে, যাৰ ফলত ঘৰুৱা অৰ্থনীতি বিপৰ্যস্ত হয়।

প্ৰশ্ন ৮: ১৯৩০ চনৰ মহামন্দাৰ (Great Depression) দুটা অন্যতম কু-প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• বিশ্বজুৰি উদ্যোগিক উৎপাদন আৰু কৃষি সামগ্ৰীৰ মূল্য হঠাত্ তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পাইছিল।

• কোটি কোটি মানুহ কৰ্মসংস্থাপনহীন হৈ পৰিছিল আৰু বিশ্ব বাণিজ্যৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৬০ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছিল।

প্ৰশ্ন ৯: ১৯৯৭ চনৰ এছিয়ান বিত্তীয় সংকটৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ:

• পূব এছিয়াৰ দেশসমূহে নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য ডলাৰৰ সৈতে স্থিৰ কৰি ৰাখিছিল, যাৰ ফলত ডলাৰ শক্তিশালী হোৱাৰ লগে লগে তেওঁলোকৰ ৰপ্তানি বজাৰ দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।

• অত্যধিক হ্ৰস্বম্যাদী বৈদেশিক ঋণ গ্ৰহণ আৰু অনুত্পাদক সম্পত্তি (যেনে- ৰিয়েল এষ্টেট) ত জধেমধে কৰা বিনিয়োগ।

প্ৰশ্ন ১০: ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকটৰ সময়ত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা ‘বেইলআউট’ (Bailout) নীতি কি আছিল?

উত্তৰ: বেইলআউট হ’ল এক বিত্তীয় উদ্ধাৰ অভিযান, য’ত দেউলীয়া হ’বলগীয়া ডাঙৰ ডাঙৰ বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সামগ্ৰিক অৰ্থনীতি ভাঙি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ চৰকাৰে ৰাজহুৱা ধনেৰে জৰুৰীকালীন সাহায্য প্ৰদান কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: নিৰ্বাচিত আৰু নিয়ন্ত্ৰিত ভাসমান বিনিময় হাৰ (Managed Floating Rate) মানে কি?

উত্তৰ: এইটো হৈছে স্থিৰ আৰু ভাসমান বিনিময় হাৰৰ এক সংমিশ্ৰণ। ইয়াত সাধাৰণতে বজাৰৰ শক্তিয়ে বিনিময় হাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে, কিন্তু যেতিয়া বিনিময় হাৰৰ উঠা-নমা অতি বেছি হয়, তেতিয়া দেশখনৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকে বজাৰত হস্তক্ষেপ কৰি ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ১৯ ব শতিকাৰ ক্লাছিকেল স্বৰ্ণমান প্ৰথাৰ কাম-কাজৰ দুটা মূল চৰ্ত কি আছিল?

উত্তৰ:

• প্ৰতিখন অংশগ্ৰহণকাৰী দেশে নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰা সোণলৈ মুক্তভাৱে সলনি কৰাৰ আইনী গেৰাণ্টি দিব লাগিছিল।

• দেশসমূহৰ মাজত সোণৰ আমদানি আৰু ৰপ্তানিৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ চৰকাৰী নিষেধাজ্ঞা বা বাধা থাকিব নোৱাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত ‘লেনদেনৰ সমতাৰ সংকট’ (Balance of Payments Crisis) মানে কি?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এখন দেশে ইয়াৰ আমদানি আৰু অন্যান্য বৈদেশিক দেনা পৰিশোধ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বা সংৰক্ষিত সম্পত্তিৰ অভাৱত পৰে, তেতিয়া সেই অৱস্থাক লেনদেনৰ সমতাৰ সংকট বোলে।

প্ৰশ্ন ১৪: ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা ভংগ হোৱাৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা ‘স্মিথচোনিয়ান চুক্তি’ (Smithsonian Agreement, 1971) ৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ১০ খন প্ৰধান ঔদ্যোগিক দেশে ডলাৰৰ মূল্য কিছু হ্ৰাস কৰি আৰু অন্যান্য মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰৰ সীমা অলপ শিথিল কৰি ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাটোক এক নতুন ৰূপত জীয়াই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, যদিও ই দীৰ্ঘস্থায়ী নহ’ল।

প্ৰশ্ন ১৫: বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ প্ৰেক্ষাপটত ‘সৰ্বজনীন বেংকিং’ (Universal Banking) কি?

উত্তৰ: সৰ্বজনীন বেংকিং হৈছে এনে এক বিত্তীয় ব্যৱস্থা য’ত বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কেৱল পৰম্পৰাগত ঋণ দিয়া বা জমা লোৱা কামতে সীমাবদ্ধ নাথাকি গোলকীয় পৰ্যায়ত বিনিয়োগ বেংকিং, বীমা আৰু অন্যান্য বিত্তীয় সেৱা একেখন চালিৰ তলৰ পৰাই আগবঢ়ায়।

৫ টা অতি দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ নম্বৰীয়া) :

প্ৰশ্ন ১: এটা আদৰ্শ বা 'ভাল' আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বা ধৰ্মসমূহ (Properties of a good International Monetary System) আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মূলধনৰ সুচল প্ৰবাহৰ বাবে এটা সুপ্ত বা কাৰ্যক্ষম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ অত্যন্ত প্ৰয়োজন। অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে, এটা আদৰ্শ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত তলত উল্লেখ কৰা তিনিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বা ধৰ্ম থকাটো বাঞ্ছনীয়, যাক অৰ্থনীতিত ‘আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ত্ৰিমূৰ্তি’ বুলিও ক’ব পাৰি:

১. পৰ্যাপ্ত তাৰল্য (Adequate Liquidity): এটা ভাল মুদ্ৰা ব্যৱস্থাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় লেনদেন সম্পন্ন কৰিবলৈ বিশ্বৰ বজাৰত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ সৰ্বজনগ্ৰাহ্য মুদ্ৰা বা সংৰক্ষিত সম্পদৰ (Reserve Assets) যোগান ধৰিব লাগিব। যদি তাৰল্য কম হয়, তেন্তে বিশ্ব বাণিজ্য স্থৱিৰ হৈ পৰিব আৰু যদি ই অত্যধিক হয়, তেন্তে গোলকীয় মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি হ’ব। সেয়েহে, বাণিজ্যৰ বিকাশৰ সৈতে সংগতি ৰাখি তাৰল্যৰ সঠিক ভাৰসাম্য ৰখাটো ইয়াৰ এক অন্যতম ধৰ্ম।

২. লেনদেনৰ সমতাৰ সমন্বয় সাধন (Adjustment Facility): যেতিয়া কোনো সদস্য দেশৰ বৈদেশিক লেনদেনৰ সমতাত (Balance of Payments) দীৰ্ঘকালীন ঘাটি বা উদ্বৃত্তৰ সৃষ্টি হয়, তেতিয়া তাক সহজতে আৰু কম খৰচতে সংশোধন বা সমন্বয় কৰাৰ এক নমনীয় ব্যৱস্থা এই গাঁথনিটোৰ ভিতৰত থাকিব লাগে। ঘৰুৱা অৰ্থনীতিক ধ্বংস নকৰাকৈ যাতে দেশখনে এই অৱস্থাৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাব পাৰে, তাৰ বাবে নীতিগত নিৰ্দেশনা বা জৰুৰীকালীন ঋণৰ সুবিধা থকাটো জৰুৰী।

৩. বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সুস্থিৰতা (Confidence and Stability): ব্যৱস্থাটোৰ কেন্দ্ৰীয় সংৰক্ষিত সম্পদ বা মূল মুদ্ৰাটোৰ সুস্থিৰতাৰ ওপৰত সমগ্ৰ বিশ্বৰে আস্থা থাকিব লাগিব। যদি বিশ্বৰ দেশসমূহে অনুভৱ কৰে যে কেন্দ্ৰীয় মুদ্ৰাটোৰ মূল্য হঠাত্ ব্যাপকভাৱে হ্ৰাস পাব পাৰে, তেন্তে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৰ ওপৰতে বিশ্বাসযোগ্যতা হেৰাই যাব, যিটো ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাৰ শেষৰ কালছোৱাত ডলাৰৰ ক্ষেত্ৰত ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ২: অতীতৰ পৰা বৰ্তমানলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশৰ (Evolution) এক চমু খতিয়ান দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা কোনো স্থিৰ ধাৰণা নহয়, বৰঞ্চ ই সময় আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনৰ তাগিদাত কেইবাটাও ঐতিহাসিক পৰ্যায়ৰ মাজেৰে বিৱৰ্তিত হৈ বৰ্তমানৰ ৰূপ পাইছেহি। ইয়াৰ ক্ৰমবিকাশক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ঐতিহাসিক অধ্যায়ত ভগাব পাৰি:

১. ধ্ৰুপদী স্বৰ্ণমান যুগ (Classical Gold Standard: ১৮৭০-১৯১৪): এইটো আছিল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম আনুষ্ঠানিক পৰ্যায়। এই সময়ছোৱাত বিশ্বৰ বেছিভাগ প্ৰধান অৰ্থনীতিৰ (বিশেষকৈ যুক্তৰাজ্য বা ব্ৰিটেইনৰ নেতৃত্বত) নিজা কাগজী মুদ্ৰাৰ মূল্য এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ সোণৰ ওজনৰ সৈতে আইনীভাৱে বান্ধি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বিনিময় হাৰ সম্পূৰ্ণ স্থিৰ আছিল আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য অতি শান্তিপূৰ্ণভাৱে চলিছিল। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সূত্ৰপাতৰ লগে লগে এই ব্যৱস্থাৰ অন্ত পৰে।

২. যুদ্ধৰ মধ্যৱৰ্তীকালীন বিশৃংখলতা (Interwar Period: ১৯১৮-১৯৩৯): প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ মধ্যৱৰ্তী সময়ছোৱাত বিশ্ব অৰ্থনীতিত চৰম অস্থিৰতাই দেখা দিছিল। দেশসমূহে পুনৰ স্বৰ্ণমানলৈ ঘূৰি যাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও ১৯৩০ চনৰ ঐতিহাসিক ‘মহামন্দা’ (Great Depression)-ৰ ফলত অৰ্থনৈতিক জাতীয়তাবাদ আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক মুদ্ৰা অৱমূল্যায়নৰ সূচনা হয়, যাৰ ফলত এই প্ৰয়াস ব্যৰ্থ হয়।

৩. ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা (Bretton Woods System: ১৯৪৪-১৯৭১): দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ শেষৰ পিনে অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতা ঘূৰাই আনিবলৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউ হেম্পশায়াৰৰ ব্ৰেটন উডছত ৪৪ খন দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে এক নতুন গাঁথনি তৈয়াৰ কৰে। ইয়াত আমেৰিকান ডলাৰক সোণৰ সৈতে (১ আউন্স সোণ = ৩৫ ডলাৰ) আৰু বাকী বিশ্বৰ মুদ্ৰাসমূহক ডলাৰৰ সৈতে এক স্থিৰ বিনিময় হাৰত সংযোজিত কৰা হয়। এই যুগতে আই.এম.এফ. আৰু বিশ্ব বেংকৰ জন্ম হৈছিল। ১৯৭১ চনত আমেৰিকাৰ আভ্যন্তৰীণ ঘাটি আৰু ডলাৰৰ নাটনিৰ বাবে ইয়াৰ পতন ঘটে।

৪. উত্তৰ-ব্ৰেটন উডছ বা বৰ্তমানৰ মিশ্ৰিত ব্যৱস্থা (১৯৭৩-বৰ্তমান): ব্ৰেটন উডছৰ পতনৰ পিছত বিশ্বই এক আনুষ্ঠানিক স্থিৰ বিনিময় ব্যৱস্থা ত্যাগ কৰে। বৰ্তমান সময়ত বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা ‘ভাসমান বিনিময় হাৰ’ (Floating Exchange Rate) প্ৰথাই সৰ্বত্ৰ প্ৰাধান্য লাভ কৰিছে, য’ত কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহে কেৱল চৰম সংকটৰ সময়তহে হস্তক্ষেপ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: বিত্তীয় গোলকীকৰণ (Financial Globalization) বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ চালিকা শক্তিসমূহ আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিত্তীয় গোলকীকৰণ হৈছে এনে এক অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ ঘৰুৱা বিত্তীয় বজাৰ, বেংকিং ব্যৱস্থা আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰসমূহ সীমাৰ প্ৰাচীৰ ভেদ কৰি এখন একক গোলকীয় বিত্তীয় বজাৰৰ সৈতে একত্ৰিত হৈ পৰে। সৰল অৰ্থত, ই হৈছে দেশসমূহৰ মাজত মূলধন, বিনিয়োগ আৰু বিত্তীয় সেৱাৰ বাধাহীন আৰু দ্ৰুত আদান-প্রদান।

বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ প্ৰধান চালিকা শক্তিসমূহ:

• নিয়ন্ত্ৰণ শিথিলকৰণ (Deregulation): ১৯৮০ আৰু ১৯৯০-ৰ দশকত বিশ্বৰ বহু দেশে (ভাৰতকে ধৰি) তেওঁলোকৰ পুজি বজাৰৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী কড়াকড়ি আৰু বিদেশী বিনিয়োগৰ ওপৰত থকা আইনী বাধা-নিষেধসমূহ আঁতৰাই পেলায়।

• প্ৰযুক্তিগত বিপ্লৱ (Technological Advancement): কম্পিউটাৰ, ইণ্টাৰনেট আৰু ডিজিটেল পেমেণ্ট ব্যৱস্থাৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশে বিশ্বৰ একোণৰ পৰা আন একোণলৈ চকুৰ পচাৰতে কোটি কোটি টকা স্থানান্তৰ কৰাটো সম্ভৱ কৰি তুলিলে।

বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্ব বা ইতিবাচক প্ৰভাৱ:

১. মূলধনৰ দক্ষ বিতৰণ: যিবোৰ উন্নত দেশত সঞ্চয় বেছি কিন্তু বিনিয়োগৰ সুযোগ কম, সেই দেশসমূহৰ পৰা মূলধন সহজে ভাৰত বা পূব এছিয়াৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহলৈ বৈ আহে, য’ত সম্পদৰ নাটনি আছে কিন্তু বিকাশৰ সম্ভাৱনা প্ৰচুৰ।

2. আশংকা বা বিপদাশংকাৰ বিভাজন (Risk Diversification): বিনিয়োগকাৰীসকলে কেৱল এখন দেশৰ বজাৰতে আবদ্ধ নাথাকি বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ শ্বেয়াৰ বা বণ্ডত ধন খটুৱাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশত অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থা আহিলেও তেওঁলোকৰ সামগ্ৰিক ক্ষতিৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায়।

৩. আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ আৰু প্ৰতিযোগিতা: বিদেশী বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ আগমনৰ ফলত ঘৰুৱা বেংকিং খণ্ড অধিক আধুনিক, গ্ৰাহক-অনুকূল আৰু দক্ষ হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ১৯৩০ দশকৰ ঐতিহাসিক 'মহামন্দা' (Great Depression)-ৰ কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯২৯ চনৰ শেষৰ পিনে আৰম্ভ হৈ সমগ্ৰ ১৯৩০-ৰ দশকলৈকে চলি থকা ‘মহামন্দা’ আছিল আধুনিক বিশ্ব ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ আৰু গভীৰ অৰ্থনৈতিক বিপৰ্যয়। ই কেৱল আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰতে সীমাবদ্ধ নাথাকি অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ ইউৰোপ আৰু ঔপনিবেশিক বিশ্বলৈ বিয়পি পৰিছিল।

মহামন্দাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ:

১. আমেৰিকাৰ শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পতন (১৯২৯): ১৯২৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰৰ (যাক ‘Black Tuesday’ বুলি জনা যায়) আমেৰিকাৰ ৱাল ষ্ট্ৰীট (Wall Street) শ্বেয়াৰ বজাৰ হঠাত্ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পৰে। ইয়াৰ ফলত লাখ লাখ বিনিয়োগকাৰী সৰ্বস্বান্ত হয় আৰু ক্ৰয় ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।

২. বেংকিং ব্যৱস্থাৰ বিপৰ্যয়: শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পতনৰ পিছত আতংকিত গ্ৰাহকসকলে বেংকৰ পৰা নিজৰ জমা ধন উঠাবলৈ লানি পাতি থিয় দিয়ে। ফলত আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ হাজাৰ হাজাৰ বেংক দেউলীয়া হৈ পৰে, যাৰ বাবে বজাৰত ঋণৰ যোগান সম্পূৰ্ণ বন্ধ হৈ যায়।

৩. ভুল মুদ্ৰা নীতি: আমেৰিকাৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ’ (Federal Reserve)-এ সংকটৰ সময়ত বজাৰত ধনৰ যোগান বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সূদৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰিছিল, যিয়ে মন্দাৱস্থাক অধিক তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছিল।

৪. সংৰক্ষণবাদ বা বাণিজ্য যুদ্ধ: ১৯৩০ চনত আমেৰিকাই বিদেশী সামগ্ৰীৰ ওপৰত অত্যধিক কৰ আৰোপ কৰিবলৈ ‘Smoot-Hawley Tariff Act’ পাছ কৰে। প্ৰত্যুত্তৰত আন দেশসমূহেও একে নীতি গ্ৰহণ কৰাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য ধ্বংস হৈ পৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

• ইয়াৰ ফলত তদানীন্তন গোলকীয় ‘স্বৰ্ণমান প্ৰথা’ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পৰে, কাৰণ ব্ৰিটেইন (১৯৩১) আৰু আমেৰিকাই (১৯৩৩) নিজৰ মুদ্ৰাক সোণৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

• বিশ্বজুৰি উদ্যোগিক উৎপাদন আৰু কৃষি সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস পায়, কোটি কোটি মানুহ নিবনুৱা হয় আৰু বিশ্ব বাণিজ্যৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৬০% কমি যায়। ইয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰো এক পৰোক্ষ কাৰণ হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ১৯৯৭ চনৰ পূব এছিয়াৰ বিত্তীয় সংকট (East Asian Financial Crisis) আৰু ২০০৮ চনৰ গোলকীয় বিত্তীয় সংকটৰ (Global Financial Crisis) মাজৰ এক তুলনাত্মক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ১৯৯৭ চনৰ পূব এছিয়াৰ সংকট আৰু ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকট—এই দুয়োটা ঘটনাই বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ অন্ধকাৰ দিশটো আৰু গোলকীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতা উদঙাই দেখুৱাইছিল। এই দুই সংকটৰ মাজত থকা কাৰণ আৰু প্ৰকৃতিগত পাৰ্থক্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল: