অধ্যায় ১৫
আমাৰ পৰিবেশ
MAIN CONTENT
প্ৰশ্নাৱলী :
১. কিছুমান পদাৰ্থ জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু আন কিছুমান জীৱ অনিম্নিকৰণ কিয় হয়?
উত্তৰ: যিবিলাক পদাৰ্থ বেক্টেৰিয়া বা আন মৃতজীৱী প্ৰাণীৰ দ্বাৰা কিছুমান জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে সৰল পৰ্যায়লৈ পৰিৱৰ্তন হয়, তেনে পদাৰ্থক জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ বোলে । যিহেতু আমাৰ দেহৰ উৎসেচকবিলাকে এক নিৰ্দিষ্ট পদাৰ্থকহে পাচন ঘটাব পাৰে, সেয়েহে প্লাষ্টিকৰ দৰে মানৱ সৃষ্ট পদাৰ্থবোৰক অণুজীৱই ভাঙিব নোৱাৰে । এনে পদাৰ্থবোৰ যিবোৰ জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে সৰল পৰ্যায়লৈ সলনি নহয়, সেইবোৰক জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ বুলি কোৱা হয় ।
২. জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা যিকোনো দুটা সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা যিকোনো দুটা সম্ভাৱনা-
- বিয়োজকবোৰে এই পদাৰ্থবোৰ ভাঙি সৰল অজৈৱ পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰি মাটিৰ সৈতে মিহলাই দিয়ে, যাৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায় ।
- এই পদাৰ্থবোৰ পচন ঘটাৰ সময়ত দুৰ্গন্ধৰ সৃষ্টি কৰি বায়ু প্ৰদূষিত কৰিব পাৰে বা বিভিন্ন ৰোগৰ বীজাণু বিয়পাব পাৰে ।
৩. জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা যিকোনো দুটা সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থই পৰিবেশত প্ৰভাৱ পেলাব পৰা যিকোনো দুটা সম্ভাৱনা
- এই পদাৰ্থবোৰ পৰিবেশত দীৰ্ঘদিন ধৰি নিষ্ক্ৰিয় হৈ থাকে আৰু মাটি বা পানী প্ৰদূষিত কৰি পৰিবেশ তন্ত্ৰৰ জীৱবোৰৰ অপকাৰ কৰে ।
- খাদ্য শৃংখলৰ জৰিয়তে এই অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থবোৰ (যেনে কীটনাশক) উচ্চ পৌষ্টিক স্তৰৰ জীৱৰ দেহত জমা হৈ 'জৈৱিক বিবৰ্ধক'ৰ সৃষ্টি কৰে, যি স্বাস্থ্যৰ বাবে অতি ক্ষতিকাৰক ।
প্ৰশ্নাৱলী :
১. পৌষ্টিক স্তৰ কি? উদাহৰণসহ এটা খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন পৌষ্টিক স্তৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: খাদ্য শৃংখলৰ প্ৰত্যেকটো স্তৰকেই একোটা পৌষ্টিক স্তৰ বুলি কোৱা হয় ।
প্ৰথম পৌষ্টিক স্তৰ: উৎপাদক বা সেউজীয়া উদ্ভিদ (যেনে: ঘাঁহ) ।
দ্বিতীয় পৌষ্টিক স্তৰ: প্ৰাথমিক উপভোক্তা বা তৃণভোজী প্ৰাণী (যেনে: পহু বা ছাগলী) ।
তৃতীয় পৌষ্টিক স্তৰ: দ্বিতীয়ক উপভোক্তা বা সৰু মাংসহাৰী প্ৰাণী (যেনে: ভেকুলী বা মাছ) ।
চতুৰ্থ পৌষ্টিক স্তৰ: তৃতীয়ক উপভোক্তা বা উচ্চ স্তৰৰ মাংসহাৰী প্ৰাণী (যেনে: বাঘ বা ঈগল)
২. পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত বিয়োজকৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: বিয়োজকবোৰে (যেনে বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ) মৃত জীৱৰ দেহ আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থবোৰক বিয়োজন ঘটাই সৰল অজৈৱ পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে । এই অজৈৱ পদাৰ্থবোৰ মাটিৰ লগত মিহলি হৈ যায় আৰু উদ্ভিদে সেইবোৰ পুনৰ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত প্ৰকৃতিত পোষক দ্ৰব্যৰ চক্ৰ চলি থাকে ।
প্ৰশ্নাৱলী :
১. অ'জ'ন কি আৰু ই কোন পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: অ'জ'ন (O3) হ'ল অক্সিজেনৰ তিনিটা পৰমাণুৰে গঠিত এক গেছ । ই বায়ুমণ্ডলৰ উচ্চ স্তৰত এক আৱৰণ হিচাপে থাকে আৰু সূৰ্যৰ পৰা অহা অতি বেঙুণীয়া (UV) ৰশ্মিক পৃথিৱীত পৰাত বাধা দিয়ে । যদি এই অ'জ'ন স্তৰৰ অৱক্ষয় ঘটে, তেন্তে অতি বেঙুণীয়া ৰশ্মিয়ে মানুহৰ ছালৰ কৰ্কট ৰোগৰ দৰে ভয়ংকৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু পৰিবেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰিব পাৰে ।
২. পেলনীয়া আৱৰ্জনাৰ সমস্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ তুমি কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিবা ? ইয়াৰ যিকোনো দুটা পদ্ধতিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ:
আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ: ঘৰত বা বিদ্যালয়ত উৎপন্ন হোৱা আৱৰ্জনাসমূহ জীৱ নিম্নিকৰণ আৰু জীৱ অনিম্নিকৰণ হিচাপে পৃথক পৃথক ডাবাত সংগ্ৰহ কৰিব লাগে ।
প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস: বজাৰলৈ যাওঁতে প্লাষ্টিকৰ মোনাৰ পৰিৱৰ্তে কাপোৰৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰা আৰু এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰি পেলাই দিয়া (disposable) বস্তুৰ সলনি পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য বস্তু ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে ।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. তলত উল্লেখ কৰা কোনখিনিত কেৱল জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ আছে?
(a) ঘাঁহ, ফুল আৰু চামৰা
(b) ঘাঁহ, কাঠ আৰু প্লাষ্টিক
(c) ফল-মূলৰ বাকলি, পিঠা আৰু টেঙাৰ ৰস
(d) পিঠা, কাঠ আৰু ঘাঁহ
সঠিক উত্তৰ: এই প্ৰশ্নটোৰ ক্ষেত্ৰত (a), (c) আৰু (d) আটাইকেইটা গোটতে কেৱল জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ আছে । (b) বিকল্পটোত 'প্লাষ্টিক' থকা বাবে সেইটো জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থৰ গোট । সাধাৰণতে পাঠ্যপুথিত থকা তথ্য অনুসৰি বিকল্প (c) আৰু (d) সম্পূৰ্ণৰূপে শুদ্ধ ।
২. তলত উল্লেখ কৰা কোনখিনিয়ে খাদ্য শৃংখল গঠন কৰে?
(a) ঘাঁহ, ঘেঁহু আৰু আম
(b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ
(c) ছাগলী, গৰু আৰু হাতী
(d) ঘাঁহ, মাছ আৰু ছাগলী
সঠিক উত্তৰ: (b) ঘাঁহ, ছাগলী আৰু মানুহ ব্যাখ্যা: ইয়াত ঘাঁহ হ'ল উৎপাদক যাক ছাগলীয়ে ভক্ষণ কৰে, আৰু ছাগলীক মানুহে ভক্ষণ কৰিব পাৰে । ইয়াৰ দ্বাৰাই এক তৰল খাদ্য শৃংখল গঠিত হৈছে ।
৩. তলত উল্লেখ কৰাবিলাকৰ কোনকেইটা পৰিবেশ অনুকূল অভ্যাসৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(a) দোকান বা বজাৰ কৰিবলৈ যাওঁতে হাতত কাপোৰৰ মোনা লৈ যোৱা অভ্যাস
(b) অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে জ্বলি থকা লাইট বা চলি থকা ফেনৰ ছুইচ (Switch) বন্ধ কৰি ৰখা অভ্যাস।
(c) তোমাক মায়ে স্কুটাৰেৰে বিদ্যালয়লৈ অনা নিয়া কৰাৰ পৰিৱৰ্ত্তে তুমি নিজে খোজ কাঢ়ি যোৱা অভ্যাস।
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা অভ্যাস।
সঠিক উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা অভ্যাস। ব্যাখ্যা: কাৰণ এই আটাইকেইটা অভ্যাসে পৰিবেশৰ প্ৰদূষণ কমোৱাত আৰু শক্তি সংৰক্ষণত সহায় কৰে ।
প্ৰশ্ন ৪: কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱকে ধ্বংস কৰি পেলালে কি ঘটিব?
উত্তৰ: কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱক ধ্বংস কৰি পেলালে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ শক্তিৰ প্ৰবাহত বাধাৰ সৃষ্টি হ’ব আৰু ইয়াৰ ভাৰসাম্য সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট হৈ পৰিব । ইয়াৰ ফলত নিম্নলিখিত পৰিণতিসমূহ দেখা যাব পাৰে:
উচ্চ স্তৰৰ জীৱৰ খাদ্য সংকট: সেই নিৰ্দিষ্ট স্তৰটোৰ ওপৰত খাদ্যৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰা উচ্চ পৌষ্টিক স্তৰৰ জীৱবোৰে খাদ্য নাপাব আৰু ক্ৰমান্বয়ে ধ্বংস হৈ যাব ।
নিম্ন স্তৰৰ জীৱৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি: ধ্বংস হোৱা স্তৰটোৱে যিবোৰ জীৱক ভক্ষণ কৰিছিল (নিম্ন পৌষ্টিক স্তৰ), সেই জীৱবোৰৰ সংখ্যা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাব । ইয়াৰ ফলত পৰিবেশত এক বিশৃংখলতাৰ সৃষ্টি হ’ব।
প্ৰশ্ন ৫: বেলেগ বেলেগ পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা সকলোবিলাক জীৱক ধ্বংস কৰিলে প্ৰত্যেক পৌষ্টিক স্তৰৰ ফলাফলৰ সৈতে একেদৰে প্ৰভাৱ পৰিবনে? পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ কোনো হানি নোহোৱাকৈ যি কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলোবিলাক জীৱক আঁতৰাব পাৰিমনে?
উত্তৰ: নহয়, বেলেগ বেলেগ পৌষ্টিক স্তৰৰ জীৱক ধ্বংস কৰিলে পৰিবেশত ইয়াৰ প্ৰভাৱো ভিন্ন হ’ব । উদাহৰণস্বৰূপ, উৎপাদক স্তৰটো ধ্বংস কৰিলে গোটেই খাদ্য শৃংখলটোৱেই লগে লগে শেষ হৈ যাব, কিন্তু কোনো এটা উচ্চ মাংসহাৰী স্তৰ ধ্বংস কৰিলে নিম্ন স্তৰৰ জীৱৰ সংখ্যা বৃদ্ধিত কিছু সময় লাগিব ।
দ্বিতীয় অংশৰ উত্তৰটো হ’ল— নহয়, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ কোনো হানি নোহোৱাকৈ কোনো এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ সকলো জীৱক আঁতৰাব নোৱাৰি । যিহেতু পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ উপাদানবিলাক পৰস্পৰৰ ওপৰত ওতঃপ্ৰোতভাৱে নিৰ্ভৰশীল, গতিকে এটা স্তৰ আঁতৰালে গোটেই তন্ত্ৰটোৰে ক্ষতি হ’ব আৰু শক্তিৰ প্ৰবাহ ব্যাহত হ’ব ।
প্ৰশ্ন ৬: জৈৱিক বিবৰ্ধক (Biological Magnification) বুলিলে কি বুজা? পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ বেলেগ বেলেগ স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বেলেগ বেলেগ হবনে?
উত্তৰ: শস্য ৰক্ষাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা অপচনশীল ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহ (যেনে- কীটনাশক) খাদ্য শৃংখলৰ যোগেদি এটা পৌষ্টিক স্তৰৰ পৰা আন এটা স্তৰলৈ যাওঁতে ইয়াৰ গাঢ়তা বা পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পায় । এই পৰিঘটনাটোকে জৈৱিক বিবৰ্ধক বোলা হয় ।
হয়, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ বেলেগ বেলেগ স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বেলেগ হ’ব । যিহেতু মানুহ বা সৰ্বোচ্চ উপভোক্তা খাদ্য শৃংখলৰ একেবাৰে শীৰ্ষত থাকে, সেয়েহে এই ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থসমূহৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ ওপৰৰ স্তৰত সৰ্বাধিক হয় ।
প্ৰশ্ন ৭: আমি সৃষ্টি কৰা জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থবিলাকৰ পৰা আমাৰ কি কি সমস্যা হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: জীৱ অনিম্নিকৰণ পদাৰ্থ (যেনে প্লাষ্টিক, ডি.ডি.টি আদি) জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে পচন নঘটে, ফলত নিম্নলিখিত সমস্যাসমূহৰ সৃষ্টি হয়:
পৰিবেশ প্ৰদূষণ: এই পদাৰ্থবোৰ পৰিবেশত বহু দিনলৈ নিষ্ক্ৰিয় হৈ থাকি মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত কৰে ।
জৈৱিক বিবৰ্ধক: খাদ্য শৃংখলৰ যোগেদি এইবোৰ জীৱৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰি মাৰাত্মক ৰোগৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে ।
পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ক্ষতি: মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস কৰাৰ লগতে নলী-নৰ্দমা বন্ধ কৰি জলজ জীৱৰ বিপদ মাতি আনিব পাৰে ।
প্ৰশ্ন ৮: আমি সৃষ্টি কৰা আৱৰ্জনাবিলাকৰ সকলোবিলাকেই যদি জীৱ নিম্নিকৰণ পদাৰ্থ হয় তেনেহ’লে পৰিবেশৰ ওপৰত একো প্ৰভাৱ নপৰাকৈ থাকিবনে?
উত্তৰ: নহয়, সকলো আৱৰ্জনা জীৱ নিম্নিকৰণ হ’লেও পৰিবেশত ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰিব । যদিও অণুজীৱই এইবোৰক সৰল অজৈৱ পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে, তথাপিও একেলগে অধিক পৰিমাণৰ আৱৰ্জনা জমা হ’লে তলত দিয়া সমস্যাবোৰ হ’ব পাৰে:
দুৰ্গন্ধ আৰু ৰোগৰ সৃষ্টি: পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ সময়ত তীব্ৰ দুৰ্গন্ধ বিয়পিব পাৰে আৰু ই মহ-মাখি আদিৰ বংশ বৃদ্ধিত সহায় কৰি ৰোগ বিয়পাব পাৰে।
পানীৰ প্ৰদূষণ: এইবোৰ পানীৰ উৎসত পৰিলে পানীৰ গুণাগুণ নষ্ট কৰিব পাৰে।
অক্সিজেনৰ নাটনি: পানীত অধিক পৰিমাণৰ জীৱ নিম্নিকৰণ আৱৰ্জনা পচিলে পানীত থকা অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমি যাব পাৰে, যি জলজ জীৱৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।