প্ৰশ্নাৱলী

১. পদাৰ্থ বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে কোনো বস্তু বিশুদ্ধ বুলি কোৱাৰ অৰ্থ হ'ল ইয়াৰ আটাইবোৰ উপাদান একে। অৰ্থাৎ, যিবোৰ বস্তুৰ উপাদানবোৰৰ ৰাসায়নিক গুণ একে আৰু য'ত এটাই মাত্ৰ উপাদান থাকে, তাকে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বুলি কোৱা হয়। আমাৰ চাৰিওকাষৰ বেছিভাগ প্ৰাকৃতিক পদাৰ্থই (যেনে- সাগৰৰ পানী, মাটি, বায়ু আদি) দুই বা ততোধিক বিশুদ্ধ উপাদানৰ মিশ্ৰণ।

২. সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ লিখা।

উত্তৰ: সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্নাৱলী

১. উদাহৰণ দি সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:

২. কলয়ড, দ্ৰৱণ আৰু প্ৰলম্বনৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ কি কি?

উত্তৰ:

৩.293 K উষ্ণতাত 100 mL পানীত 36 g ছডিয়াম ক্লৰাইড দ্ৰৱীভূত কৰি এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ পোৱা গলে দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা।

সমাধান: ফাইলটোত থকা সূত্ৰ আৰু উদাহৰণৰ সহায়ত:

দ্ৰাব্য (নিমখ)ৰ ভৰ = 36 g

দ্ৰাৱক (পানী)ৰ ভৰ = 100  g (যিহেতু পানীৰ ঘনত্ব প্ৰায় 1 g/mL)

দ্ৰৱণৰ সৰ্বমুঠ ভৰ = দ্ৰাব্যৰ ভৰ + দ্ৰাৱকৰ ভৰ

= 36 g + 100 g = 136 g

দ্ৰৱণটোৰ ভৰ শতাংশ (গাঢ়তা):

দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা হ'ল 26.47 %

প্ৰশ্নাৱলী

১. কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ'লৰ (ইহঁতৰ উতলাংকৰ পাৰ্থক্য 25 °C তকৈ বেছি) মিশ্ৰণৰ পৰা সিহঁতক কিদৰে পৃথক কৰিবা?

উত্তৰ: কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ'লৰ মিশ্ৰণক পাতন (Distillation) পদ্ধতিৰ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি।

• প্ৰক্ৰিয়া: যিহেতু ইহঁতৰ উতলাংকৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য (25 °C তকৈ বেছি) আছে, সেয়েহে মিশ্ৰণটোক এটা পাতন ফ্লাস্কত লৈ লাহে লাহে গৰম কৰিলে কম উতলাংক থকা তৰলবিধ (পেট্ৰ'ল) প্ৰথমে বাষ্পীভূত হ'ব।

  
  

• এই বাষ্পখিনি শীতক যন্ত্ৰৰ মাজেদি পাৰ হৈ যাওঁতে পুনৰ ঘনীভূত হৈ গ্ৰাহক পাত্ৰত জমা হ’ব আৰু আনবিধ তৰল (কেৰাছিন) পাতন ফ্লাস্কতে ৰৈ যাব।

• চিত্ৰত ব্যৱহৃত অংশসমূহৰ নাম:
• ১. পাতন ফ্লাস্ক (Distillation Flask): য’ত কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ'লৰ মিশ্ৰণটো ৰখা হয়। 
• ২. থাৰ্ম’মিটাৰ (Thermometer): উষ্ণতা নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 
• ৩. পানীৰ শীতক যন্ত্ৰ (Water Condenser): বাষ্পখিনিক চেঁচা কৰি পুনৰ জুলীয়া কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 
• ৪. চেঁচা পানীৰ অন্তৰ্গমন (Cold Water Inlet): শীতক যন্ত্ৰলৈ ঠাণ্ডা পানী সোমাই যোৱা পথ। 
• ৫. পানীৰ বহিৰ্গমন (Water Outlet): গৰম হোৱা পানী ওলাই যোৱা পথ। 
• ৬. গ্ৰাহক পাত্ৰ (Receiver Flask): য’ত বিশুদ্ধ পেট্ৰ'লখিনি জমা হয়।

২. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰ নাম লিখা:

(i) দৈৰ পৰা মাখন (butter)।

উত্তৰ:অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation)। (এই পদ্ধতিত মিশ্ৰণটোক জোৰেৰে ঘূৰালে গধূৰ কণিকাবোৰ তলিত জমা হয় আৰু পাতল মাখনখিনি ওপৰত ওপঙি থাকে)।

(ii) সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ।

উত্তৰ:বাষ্পীভৱন (Evaporation) বা স্ফটিকীকৰণ (Crystallisation)।

(iii) নিমখৰ পৰা কপূৰ।

উত্তৰ:ঊৰ্ধ্বপাতন (Sublimation)। (যিহেতু কপূৰ এটা ঊৰ্ধ্বপাতিত পদাৰ্থ, ইয়াক গৰম কৰিলে পোনে পোনে কঠিনৰ পৰা গেছীয় অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হয়)।

৩.  স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতিৰে কি ধৰণৰ মিশ্ৰণ পৃথক কৰা যায়?

উত্তৰ: স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতিটো মূলতঃ কঠিন পদাৰ্থ বিশুদ্ধ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• এই পদ্ধতিৰ সহায়ত কোনো এটা অশুদ্ধ কঠিন পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণৰ পৰা দ্ৰৱণ প্ৰস্তুত কৰি তাক বিশুদ্ধ গোটা স্ফটিক ৰূপত আহৰণ কৰিব পাৰি।

  
  

• উদাহৰণ: সাগৰৰ পানীৰ পৰা পোৱা নিমখ বিশুদ্ধীকৰণত আৰু অশুদ্ধিযুক্ত ফিটকিৰিৰ (Alum) পৰা বিশুদ্ধ স্ফটিক আহৰণ কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্নাৱলী 

১. তলৰ কাৰ্যকলাপবোৰ ৰাসায়নিক নে ভৌতিক পৰিবৰ্তন?

• গছ কটা।
• 
  
• উত্তৰ: ভৌতিক পৰিবৰ্তন। (যিহেতু ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো নতুন ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সৃষ্টি নহয়)।
• 
  
• কেৰাহি এখনত মাখন গলি যোৱা।
• 
  
• উত্তৰ: ভৌতিক পৰিবৰ্তন। (মাখনৰ কেৱল কঠিন অৱস্থাৰ পৰা তৰল অৱস্থালৈ পৰিবৰ্তন ঘটে)।
• 
  
• আলমাৰিত মামৰ ধৰা।
• 
  
• উত্তৰ: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন। (লোৱে বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু পানীৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি মামৰ নামৰ নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি কৰে)।
• 
  
• পানী উতলাই জলীয় ভাপ কৰা।
• 
  
• উত্তৰ: ভৌতিক পৰিবৰ্তন। (অৱস্থাৰ পৰিবৰ্তন ঘটিলেও জলীয় ভাপৰ ৰাসায়নিক গুণ পানীৰ সৈতে একেই থাকে)।
• 
  
• পানীৰ মাজেদি বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত কৰিলে হাইড্ৰ'জেন আৰু অক্সিজেন গেছ উৎপন্ন হোৱা।
• 
  
• উত্তৰ: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন। (পানী বিয়োজিত হৈ সম্পূৰ্ণ নতুন ধৰ্মৰ দুটা গেছৰ সৃষ্টি হয়)।
• 
  
• পানীত নিমখ দ্ৰৱীভূত কৰা।
• 
  
• উত্তৰ: ভৌতিক পৰিবৰ্তন। (বাষ্পীভৱনৰ দৰে ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াৰে নিমখ আৰু পানী পুনৰ পৃথক কৰিব পাৰি)।
• 
  
• কেঁচা ফলৰ পৰা চালাড (salad) প্ৰস্তুত কৰা।
• 
  
• উত্তৰ: ভৌতিক পৰিবৰ্তন। (ফলবোৰৰ কেৱল আকৃতিৰ পৰিবৰ্তন ঘটে, গুণৰ নহয়)।
• 
  
• কাগজ আৰু কাঠ পুৰিলে।
• 
  
• উত্তৰ: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন। (দহনৰ ফলত ছাই আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ দৰে নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়)।

২. তোমাৰ চাৰিওকাষৰ বস্তুবোৰ বিশুদ্ধ বা মিশ্ৰণ হিচাপে পৃথক কৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা।

উত্তৰ : আমাৰ চাৰিওকাষৰ পদাৰ্থবোৰক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে তলত দিয়া ধৰণে শ্ৰেণীবিভাগ কৰিব পাৰি:

বিশুদ্ধ পদাৰ্থ (Pure Substances): (যিবোৰ পদাৰ্থ কেৱল এটা উপাদানেৰে গঠিত)

• পানী (Distilled Water)
• লো
• সোণ
• চেনি
• নিমখ (ছ'ডিয়াম ক্ল'ৰাইড)

মিশ্ৰণ (Mixtures): (যিবোৰ দুই বা ততোধিক বিশুদ্ধ উপাদানৰ দ্বাৰা গঠিত)

• বায়ু (অক্সিজেন, নাইট্ৰ’জেন আদি গেছৰ মিশ্ৰণ)

• মাটি

• গাখীৰ (পানী, চৰ্বি আৰু প্ৰ'টিনৰ মিশ্ৰণ)

• সাগৰৰ পানী

• মৃদু পানীয় (Soft drinks)

• পিতল (জিংক আৰু কপাৰৰ সংকৰ ধাতু)

অনুশীলনী

তলৰ পদাৰ্থবোৰ পৃথক কৰিবলৈ কি পৃথকীকৰণ পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবা?

(a) নিমখ পানীৰ দ্ৰৱণৰ পৰা ছডিয়াম ক্ল'ৰাইড।

উত্তৰ :  বাষ্পীভৱন।

(b) ছ'ডিয়াম ক্লৰাইড আৰু এম 'নিয়াম ক্ল'ৰাইড মিশ্ৰণৰ পৰা এম 'নিয়াম ক্লৰাইড।

উত্তৰ :  ঊৰ্ধ্বপাতন।

(c) গাড়ীৰ ইঞ্জিন-তেলৰ পৰা ধাতুৰ সৰু সৰু টুকুৰা।

উত্তৰ : পৰিস্ৰাৱণ।

(d) ফুলৰ পাহিৰ নিষ্কাশিত তৰলৰ (extract) পৰা বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থবোৰ।

উত্তৰ : বৰ্ণলেখন (Chromatography)।

(e) দৈৰ পৰা মাখন।

উত্তৰ : অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি।

(f) পানীৰ পৰা তেল।

উত্তৰ : পৃথকীকৰণ চুপি ব্যৱহাৰ কৰি।

(g) চাহৰ পৰা চাহ পাত।

উত্তৰ : পৰিস্ৰাৱণ।

(h) বালিৰ পৰা লোৰ পিন।

উত্তৰ :  চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ।

(i) চোকোৰাৰ পৰা গমৰ গুটি।

উত্তৰ : ঝাড়াই কৰা (Winnowing)।

(j) পানী আৰু বোকাৰ প্ৰলম্বনৰ পৰা বোকাৰ সূক্ষ্ম কণিকাবোৰ।

উত্তৰ : পৰিস্ৰাৱণ বা অৱক্ষেপন।

২.  একাপ চাহ বনাবলৈ প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপবোৰ (Steps) লিখা। দ্ৰৱণ, দ্ৰাৱক, দ্ৰাব্য, দ্ৰৱীভূত, দ্ৰৱণীয়, অদ্ৰৱণীয় পৰিশ্ৰুত আৰু অৱশেষ আদি শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবা।

উত্তৰ :প্ৰথমে পাত্ৰত দ্ৰাৱক হিচাপে পানী লৈ গৰম কৰিব লাগে। পানীত দ্ৰাব্য হিচাপে চেনি যোগ কৰিলে ই দ্ৰৱীভূত হৈ এটা দ্ৰৱণ তৈয়াৰ কৰিব। চেনি পানীত দ্ৰৱণীয়। এতিয়া চাহ পাত যোগ কৰিব লাগে, যিটো পানীত অদ্ৰৱণীয়। মিশ্ৰণটো ভালদৰে উতলাই চাহ ছাকনীৰে ছাকিলে যিটো জুলীয়া অংশ পোৱা যাব তাক পৰিশ্ৰুত আৰু ছাকনীত ৰৈ যোৱা চাহ পাতখিনিক অৱশেষ বোলা হয়।

৩. প্ৰজ্ঞাই তিনিটা বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বিভিন্ন উষ্ণতাত পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু সংগ্ৰহ কৰা তথ্যবোৰ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে। (ফলাফলবোৰ তালিকাখনত 100g পানীত সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দ্ৰাব্যৰ পৰিমাণ হিচাপত দিয়া হৈছে।)

(a) পটেছিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ এটা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ 313 K উষ্ণতাত 50 গ্ৰাম পানীত কিমান গ্ৰাম পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত কৰিব লাগিব?

উত্তৰ : তালিকাৰ মতে, 313 K ত 100 g পানীত 62 g পটেছিয়াম নাইট্ৰেট লাগে। গতিকে 50 g পানীত ইয়াৰ আধা অৰ্থাৎ 31 g$পটেছিয়াম নাইট্ৰেট লাগিব।

(b) 353 K উষ্ণতাত প্ৰজ্ঞাই পটেছিয়াম ক্ল'ৰাইডৰ এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি সাধাৰণ উষ্ণতালৈ ঠাণ্ডা হ'বলৈ থৈ দিলে। দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে তেওঁ কি দেখিব? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ : উষ্ণতা কমিলে দ্ৰৱণীয়তা কমে। গতিকে দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে অতিৰিক্ত পটেছিয়াম ক্ল'ৰাইডখিনি স্ফটিক হিচাপে পাত্ৰৰ তলিত জমা হ'ব।

(c) প্ৰতিটো লৱণৰে দ্ৰৱণীয়তা 293 K ত নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা। এই উষ্ণতাত কোনটো লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি?

উত্তৰ : 293 K ত দ্ৰৱণীয়তা: পটেছিয়াম নাইট্ৰেট (32 g}), ছডিয়াম ক্লৰাইড (36 g), পটেছিয়াম ক্লৰাইড (35 g), এম 'নিয়াম ক্লৰাইড (37  g)। এম 'নিয়াম ক্লৰাইডৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি।

(d) লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তাৰ ওপৰত উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ :সাধাৰণতে উষ্ণতা বাঢ়িলে লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা বাঢ়ে আৰু উষ্ণতা কমিলে দ্ৰৱণীয়তা কমে।

৪. উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা—

(a) সংপৃক্ত দ্ৰৱ।

উত্তৰ :এক নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত, এটা দ্ৰৱত দ্ৰৱীভূত কৰিব পৰা সৰ্বোচ্চ পৰিমাণৰ দ্ৰাব্য দ্ৰৱীভূত হৈ থাকিলে তাক সংপৃক্ত দ্ৰৱ বোলে। অৰ্থাৎ, দ্ৰাৱকৰ পৰিমাণ একে থাকিলে তাত এটা নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ পিছত আৰু অধিক দ্ৰাব্য যোগ কৰিলে ই দ্ৰৱীভূত নহয়। সংপৃক্ত দ্ৰৱত থকা দ্ৰাব্যৰ এই পৰিমাণক তাৰ দ্ৰৱণীয়তা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, 293 K উষ্ণতাত 100 g পানীত যদি 36 g নিমখ যোগ কৰা হয়, তেন্তে ই এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱত পৰিণত হয়। উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰিলে দ্ৰৱণটো পুনৰ অসংপৃক্ত হ’ব পাৰে।

(b) বিশুদ্ধ পদাৰ্থ।

উত্তৰ :বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে এটা পদাৰ্থক তেতিয়াহে বিশুদ্ধ বুলি কোৱা হয় যেতিয়া ইয়াৰ আটাইবোৰ উপাদান কণাৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে থাকে। বিশুদ্ধ পদাৰ্থবোৰ এটা মাত্ৰ উপাদানৰ দ্বাৰা গঠিত হয়। ইয়াৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সংযুতি থাকে আৰু ভৌতিক পদ্ধতিৰে ইয়াক আন পদাৰ্থলৈ পৃথক কৰিব নোৱাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, চেনি এবিধ বিশুদ্ধ পদাৰ্থ কাৰণ ইয়াত কেৱল চেনিৰ উপাদানহে থাকে। সেইদৰে লো, সোণ, পানী আদিও বিশুদ্ধ পদাৰ্থ। প্ৰকৃতিৰ বেছিভাগ পদাৰ্থই মিশ্ৰণ ৰূপত থাকে।

(c) কলয়ড।

উত্তৰ :কলয়ড বা কলয়ডীয় দ্ৰৱ এবিধ অসমসত্ব মিশ্ৰণ য’ত কণিকাবোৰ সমগ্ৰ মাধ্যমটোতে সুষমভাৱে বিস্তাৰিত হৈ থাকে। ইয়াৰ কণিকাবোৰ প্ৰলম্বনতকৈ সৰু হোৱা বাবে মিশ্ৰণটো সমসত্ব যেন লাগে, কিন্তু প্ৰকৃততে ই অসমসত্ব। এই কণিকাবোৰ খালী চকুৰে দেখা নাযায়, কিন্তু ইহঁতে পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰিব পাৰে, যাক টিণ্ডেল ক্ৰিয়া বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, গাখীৰ এবিধ কলয়ড। কলয়ডৰ উপাদানবোৰ হ’ল বিস্তাৰণ মাধ্যম আৰু বিস্তাৰিত প্ৰাৱস্থা। কুৱলী, মেঘ আদিও কলয়ডৰ উদাহৰণ।

(d) প্ৰলম্বন। 

উত্তৰ :প্ৰলম্বন এবিধ অসমসত্ব মিশ্ৰণ য’ত দ্ৰাব্য পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ দ্ৰাৱকত দ্ৰৱীভূত হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে সমগ্ৰ মাধ্যমটোতে ওপঙি বা প্ৰলম্বিত হৈ থাকে। ইয়াৰ কণিকাবোৰ যথেষ্ট ডাঙৰ হোৱা বাবে খালী চকুৰে দেখা পোৱা যায়। প্ৰলম্বিত কণিকাবোৰে পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰণ ঘটাব পাৰে। এই মিশ্ৰণটো অস্থিৰ; অৰ্থাৎ লৰচৰ নকৰাকৈ থৈ দিলে কণিকাবোৰ লাহে লাহে তলিত জমা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, পানীত চক্ গুড়ি বা ময়দা মিহলালে প্ৰলম্বন সৃষ্টি হয়। ইয়াক পৰিস্ৰাৱণ পদ্ধতিৰে পৃথক কৰিব পাৰি।

৫. তলৰ মিশ্ৰণবোৰ সমসত্ব নে অসমসত্ব শ্ৰেণীভুক্ত কৰা— চ'ডা পানী, কাঠ, বায়ু, মাটি, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ।

উত্তৰ : সমসত্ব: চ'ডা পানী, বায়ু, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ।

অসমসত্ব: কাঠ, মাটি।

৬. তোমাক দিয়া বৰণহীন তৰল এটা বিশুদ্ধ পানী বুলি কিদৰে প্ৰমাণ কৰিবা?

উত্তৰ : পানীৰ উতলাংক পৰীক্ষা কৰি ইয়াৰ বিশুদ্ধতা প্ৰমাণ কৰিব পাৰি। প্ৰমাণিত বায়ুমণ্ডলীয় চাপত বিশুদ্ধ পানীৰ উতলাংক সদায় 100 °C (373 K) হয়। যদি তৰলটো ঠিক 100°C ত উতলে, তেন্তে ই বিশুদ্ধ পানী।

৭. তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ভিতৰত কোনবোৰ "বিশুদ্ধ পদাৰ্থৰ" শাৰীত পৰিব?

(a) বৰফ, (b) গাখীৰ, (c) লো, (d) হাইড্ৰ 'ক্লৰিক এছিড, (e) কেলচিয়াম অক্সাইড, (f) পাৰা, (g) ইটা, (h) কাঠ, (i) বায়ু।

উত্তৰ :বিশুদ্ধ পদাৰ্থবোৰ হ’ল: বৰফ, লো, কেলচিয়াম অক্সাইড আৰু পাৰা। (গাখীৰ, ইটা, কাঠ আৰু বায়ু মিশ্ৰণৰ শাৰীত পৰে)।

৮. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ মাজৰ পৰা দ্ৰৱণবোৰ বাচি উলিওৱা—

(a) মাটি, (b) সাগৰৰ পানী, (c) বায়ু, (d) কয়লা, (e) চ'দা পানী।

উত্তৰ :(b) সাগৰৰ পানী, (c) বায়ু, আৰু (e) চ'দা পানী হ’ল দ্ৰৱণ।

৯. তলৰ কোনটোৱে "টিণ্ডল প্ৰভাৱ" দেখুৱায়?

(a) লৱণৰ দ্ৰৱ, (b) গাখীৰ, (c) কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ, (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ (Starch Solution)।

উত্তৰ :(b) গাখীৰ আৰু (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ কলয়ডীয় হোৱা বাবে টিণ্ডল প্ৰভাৱ দেখুৱাব।

১০. তলৰ দিয়াবিলাক মৌল, যৌগ আৰু মিশ্ৰণ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা।

(a) চ'ডিয়াম, (b) মাটি, (c) চেনিৰ দ্ৰৱণ, (d) ছিলভাৰ, (e) কেলছিয়াম কাৰ্বনেট, (f) টিন, (g) ছিলিকন। (h) কয়লা, (i) বায়ু, (j) চাবোন, (k) মিথেন, (l) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, (m) তেজ।

উত্তৰ :মৌল: চ'ডিয়াম, ছিলভাৰ, টিন, ছিলিকন।

যৌগ: কেলছিয়াম কাৰ্বনেট, মিথেন, কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, চাবোন।

মিশ্ৰণ: মাটি, চেনিৰ দ্ৰৱণ, কয়লা, বায়ু, তেজ।

১১.  তলৰ কোনবিলাক ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন?

(a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, (b) লোত মামৰে ধৰা, (c) লোৰ গুড়ি আৰু বালি মিহলিকৰণ, (d) খাদ্য ৰন্ধন, (e) খাদ্য হজম হোৱা, (f) পানী গোটমৰা, (g) মমবাটি জ্বলোৱা।

উত্তৰ : (a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, (b) লোত মামৰে ধৰা, (d) খাদ্য ৰন্ধন, (e) খাদ্য হজম হোৱা, আৰু (g) মমবাটি জ্বলোৱা।