অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: আধুনিক ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ জনক বা ‘ভাৰতীয় নৱজাগৰণৰ দূত’ বুলি কাক অভিহিত কৰা হয়? 

উত্তৰ: ৰাজা ৰামমোহন ৰায় হিচাপে জনাজাত চিন্তাবিদগৰাকীক ভাৰতীয় নৱজাগৰণৰ আদি দূত বুলি গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে সামাজিক কুসংস্কাৰ নিৰ্মূলকৰণৰ বাবে কোনটো বিখ্যাত অনুষ্ঠান গঠন কৰিছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ ১৮২৮ চনত কলিকতাত (বৰ্তমানৰ কলকাতা) ‘ব্ৰহ্মসভা’ (যি পিছলৈ ব্ৰহ্মসমাজ নামেৰে পৰিচিত হয়) প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ৰামমোহন ৰায়ে ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত আগবঢ়োৱা এটা প্ৰধান সংস্কাৰবাদী ধাৰণা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: বহুদেৱবাদৰ বিৰোধিতা কৰি তেওঁ ‘একেশ্বৰবাদ’ বা এজন ঈশ্বৰৰ উপাসনাৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশ্ন ৪: কোনখন চনত আৰু কাৰ সহযোগত ৰামমোহন ৰায়ে সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰাত সফলতা লাভ কৰিছিল? 

উত্তৰ: ১৮২৯ চনত তদানীন্তন গভৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিংকৰ আইনী সহযোগিতাত সতীদাহ প্ৰথা চিৰদিনৰ বাবে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: মহাত্মা গান্ধীৰ সমগ্ৰ জীৱন দৰ্শন আৰু ৰাজনৈতিক আন্দোলনৰ মূল ভেটি কি আছিল? 

উত্তৰ: মহাত্মা গান্ধীৰ সমগ্ৰ দৰ্শনৰ মূল ভেটি আছিল সত্য আৰু অহিংসা।

প্ৰশ্ন ৬: গান্ধীজীৰ মতে ‘স্বৰাজ’ শব্দটোৰ প্ৰকৃত অৰ্থ কেৱল ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা মুক্তি পোৱাতকৈ কি আছিল? 

উত্তৰ: তেওঁৰ মতে স্বৰাজ মানে হ’ল আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নৈতিক মূল্যবোধেৰে পৰিচালিত ‘আত্ম-শাসন’।

প্ৰশ্ন ৭: গান্ধীয়ে ব্যৱহাৰ কৰা ‘সত্যাগ্ৰহ’ শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: ‘সত্যাগ্ৰহ’ শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে সত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বা সত্যক খামুচি ধৰি থকা।

প্ৰশ্ন ৮: মহাত্মা গান্ধীয়ে আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰা তেওঁৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী কিতাপখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: ১৯০৯ চনত প্ৰকাশিত ‘হিন্দ স্বৰাজ’ (Hind Swaraj) নামৰ গ্ৰন্থখন।

প্ৰশ্ন ৯: গান্ধীজীৰ মতে আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাই মানুহৰ কোনটো দিশক ধ্বংস কৰি কেৱল ভোগবাদক প্ৰশ্ৰয় দিয়ে? 

উত্তৰ: এই সভ্যতাই মানুহৰ আত্মিক আৰু নৈতিক দিশটোক ধ্বংস কৰি কেৱল শাৰীৰিক সুখ বা ভোগবাদক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে।

প্ৰশ্ন ১০: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ ধাৰণাটো কি নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল? 

উত্তৰ: নেহৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আছিল ‘সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ’ অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা সকলো ধৰ্মকে সমান মৰ্যাদা আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।

প্ৰশ্ন ১১: নেহৰুৰ সমাজবাদী আদৰ্শ কোনটো অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল? 

উত্তৰ: নেহৰুৱে পুঁজিবাদ আৰু সাম্যবাদৰ মাজৰ এক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি ‘মিশ্ৰ অৰ্থনীতি’ৰ সমৰ্থন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: নেহৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিৰ সম্পৰ্ক কেনে হোৱাটো বিচাৰিছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ বিচাৰিছিল যে ধৰ্ম সম্পূৰ্ণভাৱে ব্যক্তিগত বিশ্বাসৰ বিষয় হওক আৰু ৰাজনীতিৰ সৈতে ইয়াৰ সংমিশ্ৰণ নহওক।

প্ৰশ্ন ১৩: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে ভাৰতীয় সমাজত নাৰীৰ মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ বাবে কি প্ৰথাৰ আইনী অধিকাৰ বিচাৰিছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ নাৰীৰ শিক্ষাৰ লগতে পৈতৃক সম্পত্তিৰ ওপৰত কন্যা সন্তানৰ উত্তৰাধিকাৰী স্বত্ব বা অধিকাৰ বিচাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: গান্ধীজীৰ ৰাজনৈতিক আদৰ্শৰ চৰম লক্ষ্য হিচাপে গণ্য কৰা শোষণহীন ৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থাটোক তেওঁ কি নাম দিছিল? 

উত্তৰ: নৈতিক আৰু অহিংস নীতিৰে পৰিচালিত সেই আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থাটোক তেওঁ ‘ৰামৰাজ্য’ বুলি নামকৰণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: নেহৰুৱে ভাৰতত সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে কোনটো গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ বিপ্লৱৰ পৰিৱৰ্তে সংসদীয় গণতন্ত্ৰ আৰু পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ দৰে আইনী পদ্ধতি বা ‘গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ’ গ্ৰহণ কৰিছিল।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ক কিয় ভাৰতীয় সমাজৰ এজন ‘সংস্কাৰবাদী’ চিন্তাবিদ বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: ৰামমোহন ৰায়ে ধৰ্মীয় গোড়ামি, মূৰ্তি পূজা আৰু সতীদাহৰ দৰে কুসংস্কাৰসমূহ আঁতৰাই ভাৰতীয় সমাজখনক যুক্তিবাদ আৰু আধুনিক শিক্ষাৰ পোহৰেৰে নব্য ৰূপ দিবলৈ অহোপুৰুষাৰ্থ কৰিছিল। সেইবাবে তেওঁক সংস্কাৰবাদী বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ২: ৰামমোহন ৰায়ৰ শিক্ষানীতি সম্পৰ্কীয় ধাৰণাটো কি আছিল? 

উত্তৰ: তেওঁ ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত সংস্কৃত শিক্ষাৰ সমান্তৰালভাৱে পাশ্চাত্য বিজ্ঞান, গণিত আৰু ইংৰাজী ভাষাৰ চৰ্চাৰ পোষকতা কৰিছিল, যাতে ভাৰতীয় যুৱ প্ৰচণ্ডই আধুনিক বিশ্বৰ সৈতে খোজ মিলাব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰেছ বা সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ সপক্ষে ৰামমোহন ৰায়ৰ যুক্তিবোৰ কি আছিল? 

উত্তৰ: ৰামমোহন ৰায়ৰ মতে, এখন সমাজ সজাগ হ’বলৈ সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা অতি প্ৰয়োজনীয়। মুক্ত চিন্তাই জনসাধাৰণক চৰকাৰৰ নীতিৰ সমালোচনা কৰাৰ অধিকাৰ দিয়ে আৰু ই শাসন ব্যৱস্থাক জবাবদিহি কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: গান্ধীজীৰ ‘স্বৰাজ’ ধাৰণাৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ বা মাত্ৰা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: গান্ধীজীৰ স্বৰাজৰ দুটা স্তৰ হ’ল— 

ক) ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰি গাঁওসমূহক স্বাৱলম্বী কৰা, আৰু 

খ) নৈতিকভাৱে প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইন্দ্ৰিয় আৰু লালসাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি অন্তৰাত্মাৰ মুক্তি লাভ কৰা।

প্ৰশ্ন ৫: সত্যাগ্ৰহ আৰু নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধ (Passive Resistance) ৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধত শাৰীৰিক দুৰ্বলতা বা সুযোগৰ অভাৱত শত্ৰুক আক্ৰমণ কৰা নহয় আৰু ইয়াত হিংসাৰ অৱকাশ থাকিব পাৰে। কিন্তু সত্যাগ্ৰহত আত্মিক শক্তি প্ৰধান আৰু ইয়াত শত্ৰুৰ প্ৰতি কোনো ঘৃণা বা হিংসাৰ স্থান নাথাকে।

প্ৰশ্ন ৬: গান্ধীজীয়ে আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাক কিয় ‘চয়তানি সভ্যতা’ বা অধৰ্মী বুলি সমালোচনা কৰিছিল? 

উত্তৰ: কাৰণ তেওঁ লক্ষ্য কৰিছিল যে আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাই যান্ত্ৰিকীকৰণ আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ নামত মানুহক ধৰ্মীয় অনৈতিকতা, লোভ আৰু কেৱল বস্তুগত ভোগ-বিলাসৰ দাস কৰি তোলে, য’ত মানৱীয় মূল্যবোধৰ স্থান নাই।

প্ৰশ্ন ৭: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ’ পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাতকৈ কেনেকৈ পৃথক আছিল? 

উত্তৰ: পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই ধৰ্ম আৰু ৰাষ্ট্ৰক সম্পূৰ্ণৰূপে বিচ্ছিন্ন কৰে। কিন্তু নেহৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই ধৰ্মক শত্ৰু জ্ঞান নকৰি ৰাষ্ট্ৰৰ মজিয়াত সকলো ধৰ্মৰ মানুহকে সম অধিকাৰ, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা আৰু সমান মৰ্যাদা প্ৰদান কৰাটো বুজায়।

প্ৰশ্ন ৮: নেহৰুৱে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে ‘সমাজবাদ’ক কিয় প্ৰয়োজনীয় বুলি ভাবিছিল? 

উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতত থকা প্ৰচুৰ দৰিদ্ৰতা আৰু অসমতা দূৰ কৰিবলৈ নেহৰুৱে ভাবিছিল যে সম্পদৰ উৎপাদন আৰু বিতৰণৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ থকাটো জৰুৰী, যাতে পুঁজিপতিসকলে দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীক শোষণ কৰিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৯: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ ধৰ্মীয় উদাৰতাবাদৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল? 

উত্তৰ: তেওঁৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল বিভিন্ন ধৰ্মৰ মাজত থকা সংকীৰ্ণতা আঁতৰাই বিশ্বজনীন ভাতৃভাৱ গঢ়ি তোলা। তেওঁ উপনিষদৰ সাৰমৰ্ম ব্যৱহাৰ কৰি সকলো ধৰ্মৰে লক্ষ্য যে একেই, সেইটো প্ৰমাণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: গান্ধীজীৰ ‘সৰ্বোদয়’ (Sarvodaya) ধাৰণাটোৱে কি সূচায়? 

উত্তৰ: সৰ্বোদয় মানে হৈছে ‘সকলোৰে সৰ্বাংগীণ কল্যাণ আৰু উত্থান’। ই এনে এক সমাজ ব্যৱস্থাৰ কথা কয় য’ত সমাজৰ আটাইতকৈ পিছপৰা আৰু দৰিদ্ৰতম ব্যক্তিজনকো সমানে আগবঢ়াই নিয়াৰ সুযোগ দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১১: গান্ধীজীৰ মতে যন্ত্ৰ বা আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ পৰিসীমা কি হোৱা উচিত? 

উত্তৰ: গান্ধীজী যন্ত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ বিৰোধী নাছিল, কিন্তু তেওঁ কৈছিল যে যন্ত্ৰই যদি মানুহৰ কৰ্মসংস্থাপন কাঢ়ি লয় বা কোটি কোটি মানুহক নিবনুৱা কৰে, তেন্তে তেনে যন্ত্ৰ বৰ্জন কৰিব লাগে। যন্ত্ৰ মানুহৰ সহায়ক হ’ব লাগে, মালিক নহয়।

প্ৰশ্ন ১২: নেহৰুৰ ‘গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ’ৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা। 

উত্তৰ: বৈশিষ্ট্য দুটা হ’ল— 

ক) সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে কোনো ধৰণৰ একনায়কত্ববাদ বা বলপ্ৰয়োগ কৰা নহয়, বৰঞ্চ নিৰ্বাচন আৰু সংসদীয় আইনী প্ৰক্ৰিয়াক বিশ্বাস কৰা হয়। 

খ) ইয়াত ব্যক্তিগত উদ্যোগ আৰু চৰকাৰী খণ্ড দুয়োটাকে সহাৱস্থানৰ অনুমতি দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: ৰামমোহন ৰায়ে নাৰী স্বাধীনতা আৰু সৱলীকৰণৰ বাবে আগবঢ়োৱা দুটা যুক্তি উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: প্ৰথমতে, তেওঁ কৈছিল যে পুৰুষতকৈ নাৰী কোনো গুণেই কম বুদ্ধিমতী বা কম নৈতিক নহয়। দ্বিতীয়তে, তেওঁ বাল্যবিবাহ বন্ধ কৰা আৰু বিধবা বিবাহ পুনৰ প্ৰচলন কৰাৰ সপক্ষে যুক্তি দিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: গান্ধীজীৰ ‘সত্যাগ্ৰহ’ৰ দুটা অপৰিহাৰ্য নীতি বা কৌশল কি কি আছিল? 

উত্তৰ: 

ক) অসহযোগ (Non-cooperation): অন্যায় বা অন্যায়কাৰী চৰকাৰৰ কোনো কাৰ্যতে অংশ নলৈ শান্তিপূৰ্ণভাৱে বাধা দিয়া। 

খ) আইন অমান্য (Civil Disobedience): নৈতিকতাৰ খাটিৰত শান্তিপূৰ্ণভাৱে চৰকাৰৰ ক’লা আইনসমূহ ভংগ কৰা আৰু তাৰ শাস্তি মূৰ পাতি লোৱা।

প্ৰশ্ন ১৫: নেহৰুৰ সমাজবাদী চিন্তাত ‘বিজ্ঞানসন্মত দৃষ্টিভংগী’ (Scientific Temper) ৰ ভূমিকা কি আছিল? 

উত্তৰ: নেহৰুৱে বিশ্বাস কৰিছিল যে কেৱল পুৰণি ৰীতি-নীতিত আৱদ্ধ হৈ থাকিলে সমাজবাদ সম্ভৱ নহয়। সমাজৰ পৰা দৰিদ্ৰতা আৰু অন্ধবিশ্বাস আঁতৰাবলৈ হ’লে ঔদ্যোগীকৰণ, আধুনিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ সংস্কাৰবাদী ধাৰণাসমূহৰ বিশেষত্ব আৰু ভাৰতীয় সমাজত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় সমাজত প্ৰচলিত অন্ধবিশ্বাস আৰু ধৰ্মীয় গোড়ামিৰ বিৰুদ্ধে যুক্তিবাদৰ জোৱাৰ আনিব পৰা প্ৰথমগৰাকী মনিষী আছিল ৰাজা ৰামমোহন ৰায়। তেওঁৰ সংস্কাৰবাদী ধাৰণাসমূহ কেৱল ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ নাছিল, ইয়াৰ এক গভীৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক মাত্ৰাও আছিল। তেওঁৰ ধাৰণাসমূহৰ মূল বিশেষত্বসমূহ তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• একেশ্বৰবাদৰ সমৰ্থন: ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত ৰামমোহন ৰায়ে উপনিষদৰ মূল দৰ্শনৰ আধাৰত 'একেশ্বৰবাদ'ৰ পোষকতা কৰিছিল। তেওঁ সমাজত প্ৰচলিত বহুদেৱবাদ আৰু প্ৰতিমা পূজাৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল, কাৰণ তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল যে ধৰ্মীয় বহুবিভাজনে সমাজত সংকীৰ্ণতা আৰু ভেদাভেদৰ সৃষ্টি কৰে।

• মানৱীয় অধিকাৰ আৰু নাৰী সৱলীকৰণ: তেওঁৰ সংস্কাৰবাদী আন্দোলনৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল দিশটো আছিল বৰ্বৰ 'সতীদাহ প্ৰথা'ৰ বিৰুদ্ধে কৰা দীৰ্ঘদিনীয়া সংগ্ৰাম। তেওঁৰ অহোপুৰুষাৰ্থৰ ফলস্বৰূপেই ১৮২৯ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে আইনগতভাৱে এই কাৰ্য নিষিদ্ধ কৰে। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ বাল্যবিবাহৰ বিৰোধিতা, বিধবা বিবাহৰ সমৰ্থন আৰু পৈতৃক সম্পত্তিৰ ওপৰত নাৰীৰ আইনী অধিকাৰ সুনিশ্চিত কৰাৰ দাবী তুলিছিল।

• আধুনিক শিক্ষাৰ বিস্তাৰ: ভাৰতীয় সমাজখনক কুসংস্কাৰৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ তেওঁ পৰম্পৰাগত শিক্ষাৰ পৰিৱৰ্তে পাশ্চাত্য বিজ্ঞান, সাহিত্য আৰু যুক্তিভিত্তিক শিক্ষাৰ বিস্তাৰত গুৰুত্ব দিছিল।

সামৰণিত ক’ব পাৰি যে ৰামমোহন ৰায়ৰ সংস্কাৰবাদী চিন্তাই ভাৰতীয় সমাজত এক নতুন চেতনা তথা জাতীয়তাবাদৰ ভেটি গঢ়ি তুলিছিল। সমাজ আৰু মানুহৰ চিন্তাধাৰাক আধুনিক ৰূপ দিয়াৰ এই প্ৰয়াসৰ বাবেই তেওঁক যুগ যুগ ধৰি 'ভাৰতীয় নৱজাগৰণৰ আদি দূত' হিচাপে শ্ৰদ্ধাৰে স্মৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২: মহাত্মা গান্ধীৰ 'স্বৰাজ' সম্পৰ্কীয় ধাৰণাটো কেৱল ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাতে সীমাবদ্ধ নাছিল— ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: মহাত্মা গান্ধীৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা হ'ল 'স্বৰাজ'। সাধাৰণ অৰ্থত স্বৰাজ বুলিলে বিদেশী শাসন বা ব্ৰিটিছ দাসত্বৰ পৰা ৰাজনৈতিক মুক্তি লাভ কৰাটোকে বুজা যায়, কিন্তু গান্ধীজীৰ দৃষ্টিত ইয়াৰ পৰিসৰ আছিল বহুত বেছি ব্যাপক, গভীৰ আৰু আধ্যাত্মিক। তেওঁ স্বৰাজক ব্যক্তি আৰু সমাজৰ সামগ্ৰিক মুক্তিৰ এক আহিলা হিচাপে গঢ়ি তুলিব বিচাৰিছিল। গান্ধীজীৰ স্বৰাজৰ ধাৰণাটোক তলৰ মূল দিশসমূহৰ দ্বাৰা বুজিব পাৰি:

• নৈতিক আৰু আত্ম-শাসন (Self-Rule): গান্ধীজীৰ মতে প্ৰকৃত স্বৰাজৰ আৰম্ভণি হয় ব্যক্তিৰ নিজৰ পৰা। যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইন্দ্ৰিয়, লোভ আৰু অনৈতিক লালসাসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নিজৰ অন্তৰাত্মাৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি পৰিচালিত হ’ব পাৰে, তেতিয়াই তেওঁ প্ৰকৃত স্বৰাজ লাভ কৰে। ই হ’ল এক প্ৰকাৰৰ আত্মিক অনুশাসন।

• অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা: গান্ধীজীয়ে অৰ্থনৈতিক স্বৰাজৰ ওপৰত অতিশয় গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁৰ মতে, যেতিয়ালৈকে ভাৰতৰ প্ৰতিখন গাঁৱে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী নিজে উৎপাদন কৰি অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’ব নোৱাৰে, তেতিয়ালৈকে প্ৰকৃত স্বৰাজ আধৰুৱা হৈ থাকিব। খাদী আৰু কুটিৰ শিল্পৰ চৰ্চা আছিল এই অৰ্থনৈতিক স্বৰাজৰে অংশ।

• ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ: গান্ধীজীৰ সপোনৰ ৰাজনৈতিক স্বৰাজ আছিল ওপৰৰ পৰা জাপি দিয়া কোনো শাসন নহয়, বৰঞ্চ তৃণমূল পৰ্যায়ৰ পৰা গঢ়ি উঠা এক ব্যৱস্থা। তেওঁ ক্ষমতা কেন্দ্ৰীকৰণৰ বিৰোধিতা কৰি 'পঞ্চায়তী ৰাজ' ব্যৱস্থাৰ পোষকতা কৰিছিল, য’ত প্ৰতিটো গ্ৰাম্য সমাজে নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল’ব পাৰে।

গতিকে, গান্ধীজীৰ স্বৰাজ আছিল শোষণমুক্ত, শ্ৰেণীহীন আৰু নৈতিক মূল্যবোধেৰে পৰিচালিত এক আদৰ্শ সমাজ ব্যবস্থা, য’ত সমাজৰ আটাইতকৈ দুখীয়া মানুহজনৰো মৰ্যাদা সুৰক্ষিত থাকে।

প্ৰশ্ন ৩: মহাত্মা গান্ধীয়ে কিহৰ ভিত্তিত আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাৰ তীব্ৰ সমালোচনা আগবঢ়াইছিল? চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মহাত্মা গান্ধীয়ে তেওঁৰ অতিশয় প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থ 'হিন্দ স্বৰাজ' (১৯০৯)-ত আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাক তীব্ৰভাৱে সমালোচনা কৰিছিল। গান্ধীজীয়ে পশ্চিমীয়া বিজ্ঞান বা প্ৰযুক্তিৰ ঢংক অন্ধভাৱে বিৰোধিতা কৰা নাছিল, বৰঞ্চ এই সভ্যতাই মানুহৰ মনত যি নৈতিক স্খলন আৰু অমানৱীয় পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰিছিল, তাৰহে তেওঁ ঘোৰ বিৰোধী আছিল। তেওঁৰ এই সমালোচনাৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল:

• বস্তুবাদ আৰু ভোগবাদৰ প্ৰাধান্য: গান্ধীজীৰ মতে, আধুনিক পাশ্চাত্য সভ্যতাৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য হৈছে শাৰীৰিক সুখ-স্বাচ্ছন্দ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু বস্তুগত সম্পদ আহৰণ কৰা। এই সভ্যতাই মানুহক ইমান ধনে-ধানে চহকী কৰিব বিচাৰে যে মানুহে নিজৰ আত্মিক আৰু নৈতিক দিশটোৰ কথা সমূলি পাহৰি যায়। তেওঁ ইয়াক 'অধৰ্মী' বা নৈতিকতাহীন সভ্যতা বুলি আখ্যা দিছিল।

• যান্ত্ৰিকীকৰণ আৰু মানৱীয় শোষণ: পাশ্চাত্য সভ্যতাই বৃহৎ উদ্যোগ আৰু যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰক ঈশ্বৰৰ দৰে পূজা কৰে। গান্ধীজীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে এই যান্ত্ৰিকীকৰণে মানুহক যন্ত্ৰৰ দাসে কৰাৰ উপৰি লাখ লাখ বনুৱাক কৰ্মহীন কৰি পেলায় আৰু পুঁজিপতিসকলক সমাজৰ দুখীয়া শ্ৰেণীক শোষণ কৰিবলৈ এক ক'লা লাইচেন্স প্ৰদান কৰে।

• সাম্ৰাজ্যবাদ আৰু প্ৰকৃতি ধ্বংস: এই সভ্যতাই নিজৰ বজাৰ বিস্তাৰৰ বাবে আন দুৰ্বল দেশসমূহক সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে দাস কৰি ৰাখে, যাৰ উদাহৰণ আছিল স্বয়ং ব্ৰিটিছ ভাৰত। একেলগে, ই প্ৰকৃতিৰ ওপৰত অপৰিসীম শোষণ চলাই মানৱ জাতিৰ সমুখত সংকটৰ সৃষ্টি কৰে।

এনেদৰে গান্ধীজীয়ে দেখুৱাই দিছিল যে যি সভ্যতাই মানুহক অন্তৰৰ পৰা হিংস্ৰ, লোভী আৰু আত্মকেন্দ্ৰিক কৰি তোলে, তাক কেতিয়াও প্ৰকৃত 'উন্নত সভ্যতা' বুলি ক’ব নোৱাৰি।

প্ৰশ্ন ৪: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ 'ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ' (Secularism) ৰ ধাৰণাটো বহলাই ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰী পণ্ডিৎ জৱাহৰলাল নেহৰু আছিল আধুনিক ভাৰতৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ প্ৰমূল্যৰ প্ৰধান স্থপতিবিদ। ভাৰতৰ দৰে এখন বহু ধৰ্ম, বহু সংস্কৃতি আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশত শান্তি আৰু একতা বজাই ৰাখিবলৈ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা অপৰিহাৰ্য বুলি তেওঁ গভীৰভাৱে বিশ্বাস কৰিছিল। নেহৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ ধাৰণাটোৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

• ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য: নেহৰুৰ মতে, ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো চৰকাৰী বা নিজস্ব ধৰ্ম থাকিব নোৱাৰে। ৰাষ্ট্ৰই ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ ভূমিকা পালন কৰিব লাগিব। অৰ্থাৎ ধৰ্ম হ’ব প্ৰতিজন নাগৰিকৰ সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিগত বিশ্বাস আৰু সাধনাৰ বিষয়, য’ত চৰকাৰে কোনো ধৰণৰ হস্তক্ষেপ নকৰে।

• সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ: নেহৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ দৰে ধৰ্ম-বিৰোধী বা ধৰ্মৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ উদাসীন নাছিল। তেওঁৰ ধাৰণাটো আছিল ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ 'সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ' নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ৰাষ্ট্ৰই সকলো ধৰ্মকে সমান চকুৰে চাব, সমান সন্মান জনাব আৰু সকলো ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়কে সমানে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিব।

• সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা আৰু সম অধিকাৰ: নেহৰুৱে জোৰ দি কৈছিল যে এখন প্ৰকৃত ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত ধৰ্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকসকলৰ মাজত কোনো বৈষম্য থাকিব নোৱাৰে। সংখ্যাগুৰু আৰু সংখ্যালঘু উভয় সম্প্ৰদায়ে যাতে সম অধিকাৰ আৰু সম সুযোগ লাভ কৰে, তাৰ ওপৰত তেওঁ বিশেষ দৃষ্টি ৰাখিছিল।

নেহৰুৰ বাবে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কেৱল এটা ৰাজনৈতিক শ্লোগান নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰক শক্তিশালী কৰা আৰু দেশখনক বিজ্ঞানমনস্কতাৰ দিশে আগবঢ়াই নিয়াৰ এক একমাত্ৰ পথ।

প্ৰশ্ন ৫: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ 'গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ' (Democratic Socialism) ৰ ধাৰণাটোৰ বিষয়ে বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: জৱাহৰলাল নেহৰুৰ ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক চিন্তাৰ এক অভিন্ন অংগ আছিল 'গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ'। তেওঁ পশ্চিমৰ উদাৰতাবাদী গণতন্ত্ৰৰ স্বাধীনতাৰ ধাৰণা আৰু ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ সমাজবাদী সমতাৰ ধাৰণা— এই দুয়োটাৰে প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈছিল। তেওঁ ভাৰতৰ বাবে এনে এক ব্যৱস্থা বাছি লৈছিল য’ত গণতন্ত্ৰ আৰু সমাজবাদৰ এক অপূৰ্ব সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। ইয়াৰ মূল দিশসমূহ হ’ল:

• শান্তিপূৰ্ণ আৰু সাংবিধানিক পদ্ধতি: মাৰ্ক্সবাদী সমাজবাদৰ দৰে নেহৰুৱে ক্ৰান্তি বা হিংসাত্মক বিপ্লৱৰ জৰিয়তে সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা নাছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে সংসদীয় গণতন্ত্ৰ, প্ৰাপ্তবয়স্কৰ ভোটাধিকার আৰু আইন প্ৰণয়নৰ দৰে শান্তিপূৰ্ণ আৰু গণতান্ত্ৰিক উপায়েৰেহে ভাৰতত সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পৰা যাব।

• মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ সমৰ্থন (Mixed Economy): নেহৰুৱে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াত চৰকাৰী খণ্ড (Public Sector) আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড (Private Sector) দুয়োৰে সহাৱস্থান আছিল। গধুৰ উদ্যোগ, প্ৰতিৰক্ষা আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ খণ্ডসমূহ চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা হৈছিল যাতে সম্পদৰ কেন্দ্ৰীকৰণ ৰোধ কৰিব পৰা যায়, আৰু একে সময়তে ব্যক্তিগত উদ্যোগকো বিকশিত হ’বলৈ থল দিয়া হৈছিল।

• কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ গঠন: নেহৰুৰ সমাজবাদৰ মূল লক্ষ্য আছিল সমাজৰ পৰা দৰিদ্ৰতা, নিবনুৱা সমস্যা আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দূৰ কৰা। তেওঁ 'পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা'ৰ জৰিয়তে দেশৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক বিকাশ সাধন কৰি সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ কল্যাণ সাধন কৰিব বিচাৰিছিল।

সংক্ষেপতে ক’বলৈ গ’লে, নেহৰুৰ গণতান্ত্ৰিক সমাজবাদ আছিল এনে এক প্ৰয়াস য’ত মানুহৰ ব্যক্তিগত স্বাধীনতা খৰ্ব নকৰাকৈ সমাজত অৰ্থনৈতিক সমতা আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লক্ষ্য ৰখা হৈছিল।