১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
১। 'Feudalism' (সামন্তবাদ) শব্দটো কোনটো লেটিন শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰ: 'Feudalism' শব্দটো লেটিন শব্দ 'Feudum' (ফিউডাম) বা 'Feodum' শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে ভূমিখণ্ড বা জাexhaust (Fief)।
২। মধ্যযুগীয় ইউৰোপৰ সামন্ততান্ত্ৰিক সমাজৰ সৰ্বোচ্চ স্থানত কোন আছিল?
উত্তৰ: ৰজা (King)।
৩। সামন্তবাদৰ মূল ভেটি বা ভিত্তি কি আছিল?
উত্তৰ: ভূমি বা কৃষি ব্যৱস্থা।
৪। সামন্ত যুগত ভূ-দাসসকলক কি বুলি জনা গৈছিল?
উত্তৰ: চাৰ্ফ (Serf)।
৫। সামন্তবাদী সংকটৰ এটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: জনসংখ্যা হ্ৰাস আৰু শ্ৰমিকৰ নাটনি (বিশেষকৈ চতুৰ্দশ শতিকাৰ ক’লা মৃত্যু বা Black Death)।
৬। সামন্তবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ উত্তৰণৰ বিতৰ্কত (Transition Debate) কোনে 'আভ্যন্তৰীণ সংকট' (Internal Crisis) তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: মৰিচ ডব (Maurice Dobb)।
৭। সামন্তবাদৰ পতনৰ বাবে কোনে 'বাহ্যিক কাৰক' অৰ্থাৎ বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণক জগৰীয়া কৰিছিল?
উত্তৰ: প’ল চুইজি (Paul Sweezy)।
৮। 'Studies in the Development of Capitalism' গ্ৰন্থখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰ: মৰিচ ডব (Maurice Dobb)।
৯। 'Feudal Society' (সামন্তবাদী সমাজ) নামৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: মাৰ্ক ব্লচ (Marc Bloch)।
১০। ব্ৰেনাৰ বিতৰ্ক (Brunner/Brenner Debate) কোন দশকৰ ঐতিহাসিক বিতৰ্ক আছিল?
উত্তৰ: ১৯৭০ ৰ দশকৰ (১৯৭৬ চন)।
১১। ব্ৰেনাৰ বিতৰ্কৰ মূল সূত্ৰধাৰ বা মূল ঐতিহাসিকজন কোন আছিল?
উত্তৰ: ৰবাৰ্ট ব্ৰেনাৰ (Robert Brenner)।
১২। ফৰাচী 'অ্যানালছ স্কুল' (Annales School) ৰ সৈতে জড়িত এজন বিখ্যাত সামন্তবাদৰ গৱেষকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মাৰ্ক ব্লচ (বা জৰ্জ দুবি)।
১৩। সামন্ত যুগত নাইট (Knights) সকলে বাস কৰা বা সামন্ত প্ৰভুৰ অধীভুক্ত অঞ্চলটোক কি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: মেনৰ (Manor)।
১৪। সামন্তবাদী অৰ্থনীতিৰ স্বৰূপ কেনে আছিল?
উত্তৰ: আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু বন্ধ অৰ্থনীতি (Closed/Subsistence Economy)।
১৫। জৰ্জ দুবি (Georges Duby) এ সামন্তবাদৰ কোনটো দিশৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল?
উত্তৰ: সামন্ত সমাজৰ ধাৰণাগত বা মানসিক দিশ (Mentalities) আৰু ত্ৰিমুখী সামাজিক শ্ৰেণীবিভাজনৰ ওপৰত।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
১। সামন্তবাদ বা Feudalism বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সামন্তবাদ হৈছে মধ্যযুগীয় ইউৰোপৰ এক ধৰণৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা, য’ত ভূমিৰ মালিকীস্বত্বৰ বিনিময়ত সামৰিক সেৱা আৰু আনুগত্য প্ৰদান কৰা হৈছিল। ইয়াত সমাজখন ৰজা, সামন্ত প্ৰভু আৰু ভূ-দাসৰ এক শ্ৰেণীবিভাজনত আৱদ্ধ আছিল।
২। সামন্তবাদৰ আঞ্চলিক তাৰতম্য (Regional Variations) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সমগ্ৰ ইউৰোপতে সামন্তবাদৰ চৰিত্ৰ একে নাছিল। পশ্চিম ইউৰোপত (যেনে ফ্ৰান্স বা ইংলেণ্ড) যিদৰে সামন্তবাদ শক্তিশালী আৰু কেন্দ্ৰীভূত আছিল, তাৰ বিপৰীতে পূব ইউৰোপত (যেনে ৰাছিয়া বা পোলেণ্ড) ই বহু পলমকৈ আৰু ভিন্ন ৰূপত (দ্বিতীয় ভূ-দাসত্ব) প্ৰকাশ পাইছিল।
৩। 'মেনৰীয় ব্যৱস্থা' (Manorial System) কি আছিল?
উত্তৰ: মেনৰীয় ব্যৱস্থা আছিল সামন্তবাদৰ অৰ্থনৈতিক একক। মেনৰ আছিল সামন্ত প্ৰভুৰ একো একোটা বৃহৎ সম্পত্তি বা এলেক য’ত প্ৰভুৰ প্ৰাসাদ, কৃষিভূমি আৰু ভূ-দাসসকলৰ বাসস্থান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল আৰু ই আত্মনিৰ্ভৰশীল আছিল।
৪। মৰিচ ডবৰ মতে সামন্তবাদৰ সংকটৰ মূল কাৰণ দুটা কি কি?
উত্তৰ: মৰিচ ডবৰ মতে মূল কাৰণ দুটা হ’ল: (ক) প্ৰভুসকলৰ দ্বাৰা ভূ-দাস বা কৃষকসকলৰ ওপৰত চলোৱা অত্যধিক শোষণ। (খ) উৎপাদন ক্ষমতাৰ স্থবিৰতা আৰু বাঢ়ি অহা খৰচৰ তুলনাত উৎপাদন বৃদ্ধি নোহোৱা।
৫। প’ল চুইজিৰ বজাৰ বা বাণিজ্যিক তত্ত্ব (Market/Commercial Theory) কি আছিল?
উত্তৰ: প’ল চুইজিৰ মতে সামন্তবাদৰ পতন কোনো আভ্যন্তৰীণ কাৰণত হোৱা নাছিল। বৰঞ্চ ইউৰোপৰ বাহিৰৰ সৈতে হোৱা বাণিজ্যৰ পুনৰুত্থান, ভূমধ্যসাগৰীয় বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু চহৰৰ বিকাশৰ ফলত সামন্তবাদী ব্যৱস্থা ভাঙি পৰিছিল।
৬। 'ক’লা মৃত্যু' (Black Death) এ সামন্তবাদৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগত হোৱা মহামাৰী 'ক’লা মৃত্যু'ৰ ফলত ইউৰোপৰ এক-তৃতীয়াংশ জনসংখ্যা ধ্বংস হৈছিল। ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকৰ তীব্ৰ নাটনি ঘটে, যাৰ বাবে কৃষকৰ মজুৰি বৃদ্ধি হয় আৰু সামন্ত প্ৰভুসকলৰ কৰ্তৃত্ব দুৰ্বল হৈ পৰে।
৭। ব্ৰেনাৰ বিতৰ্কৰ (Brenner Debate) মূল বিষয়বস্তু কি আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰেনাৰ বিতৰ্কৰ মূল বিষয় আছিল সামন্তবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ উত্তৰণৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰেণী সম্পৰ্ক (Class Relations) আৰু শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ভূমিকা। ৰবাৰ্ট ব্ৰেনাৰে জনসংখ্যা বা বাণিজ্যতকৈ কৃষক আৰু জমিদাৰৰ মাজৰ সামাজিক সম্পৰ্কৰ ওপৰতহে বেছি গুৰুত্ব দিছিল।
৮। মাৰ্ক ব্লচৰ মতে সামন্তবাদৰ দুটা পৰ্যায় কি কি আছিল?
উত্তৰ: মাৰ্ক ব্লচৰ মতে সামন্তবাদৰ দুটা পৰ্যায় আছিল:
(ক) প্ৰথম সামন্ত যুগ (First Feudal Age): য’ত আক্ৰমণ, অস্থিৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক সংকোচন আছিল।
(খ) দ্বিতীয় সামন্ত যুগ (Second Feudal Age): একাদশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা অৰ্থনৈতিক প্ৰসাৰ আৰু স্থিৰতাৰ যুগ।
৯। জৰ্জ দুবিৰ মতে মধ্যযুগীয় সামন্ত সমাজৰ তিনিটা শ্ৰেণী (Three Orders) কি কি আছিল?
উত্তৰ: জৰ্জ দুবিৰ মতে সমাজখন তিনিটা ভাগত বিভক্ত আছিল:
(ক) যিসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰে (Clergy বা পুৰোহিত শ্ৰেণী),
(খ) যিসকলে যুদ্ধ কৰে (Nobility বা সামৰিক শ্ৰেণী), আৰু
(গ) যিসকলে কাম কৰে (Peasants বা কৃষক/শ্ৰমিক শ্ৰেণী)।
১০। পুঁজিবাদ (Capitalism) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পুঁজিবাদ হৈছে এনে এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা য’ত উৎপাদনৰ আহিলাসমূহ (যেনে কল-কাৰখানা, ভূমি) ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্বত থাকে আৰু ইয়াত মূল লক্ষ্য হৈছে মুক্ত বজাৰ প্ৰতিযোগিতাৰ জৰিয়তে সৰ্বাধিক লাভ অৰ্জন কৰা।
১১। সামন্তবাদৰ সংকটকালত 'কৃষক বিদ্ৰোহ'ৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: চতুৰ্দশ শতিকাত ইউৰোপত (যেনে ১৩৮১ চনত ইংলেণ্ডৰ ৱাট টাইলাৰৰ বিদ্ৰোহ) এলানি বৃহৎ কৃষক বিদ্ৰোহ হৈছিল। এই বিদ্ৰোহসমূহে সামন্ত প্ৰভুসকলৰ শোষণ নীতিৰ ভেটি কঁপাই তুলিছিল আৰু ভূ-দাসত্ব প্ৰথা বিলুপ্ত কৰাত সহায় কৰিছিল।
১২। 'দ্বিতীয় ভূ-দাসত্ব' (Second Serfdom) কি?
উত্তৰ: পশ্চিম ইউৰোপত চতুৰ্দশ-পঞ্চদশ শতিকাত সামন্তবাদ আৰু ভূ-দাসত্ব দুৰ্বল হৈ পৰাৰ বিপৰীতে পূব ইউৰোপত (যেনে পোলেণ্ড, প্ৰুছিয়া) কৃষকসকলৰ ওপৰত পুনৰ অধিক কঠোৰভাৱে ভূ-দাসত্ব জাপি দিয়া হৈছিল। ইয়াকে ইতিহাসে 'দ্বিতীয় ভূ-দাসত্ব' বোলে।
১৩। পুঁজিবাদৰ বিকাশত চহৰ বা নগৰীকৰণৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: সামন্তবাদৰ শেষৰ ফালে নতুন tithe বা বাণিজ্যিক চহৰসমূহৰ উত্থান ঘটে। এই চহৰসমূহে সামন্ত প্ৰভুৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা মুক্ত এক নতুন ব্যৱসায়ী শ্ৰেণী (Bourgeoisie) ৰ জন্ম দিয়ে, যিয়ে পুঁজিবাদৰ ভেটি তৈয়াৰ কৰে।
১৪। মৰিচ ডব আৰু প’ল চুইজিৰ বিতৰ্কক কিয় 'ডব-চুইজি বিতৰ্ক' বোলা হয়?
উত্তৰ: সামন্তবাদৰ পতন আভ্যন্তৰীণ কাৰণত হৈছিল নে বাহ্যিক বাণিজ্যিক কাৰণত হৈছিল—এই বিষয়টোক লৈ মাৰ্ক্সবাদী অৰ্থনীতিবিদ মৰিচ ডব আৰু প’ল চুইজিৰ মাজত ১৯৫০ ৰ দশকত এক তীব্ৰ বৌদ্ধিক তৰ্কৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেয়ে ইয়াক 'ডব-চুইজি বিতৰ্ক' বোলা হয়।
১৫। সামন্তীয় আনুগত্য বা 'Fief' কি আছিল?
উত্তৰ: সামন্তবাদী ব্যৱস্থাত উচ্চস্তৰৰ প্ৰভুৱে (Lord) তেওঁৰ তলতীয়া সামন্ত বা অনুগতজনক (Vassal) সামৰিক সেৱাৰ বিনিময়ত যি ভূমি বা সম্পত্তি দান কৰিছিল, তাক 'Fief' (ফিউড বা জাইগীৰ) বোলা হৈছিল।
5 নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নসমূহঃ
১। সামন্তবাদৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ আঞ্চলিক তাৰতম্য (Regional Variations) সম্পৰ্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সামন্তবাদ (Feudalism) আছিল মধ্যযুগীয় ইউৰোপৰ এক বিশিষ্ট ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক ব্যৱস্থা। ইয়াৰ মূল ভেটি আছিল ভূমিৰ মালিকীস্বত্ব আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত পাৰস্পৰিক অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য। এই ব্যৱস্থাত সমগ্ৰ সমাজখন এক পিৰামিড সদৃশ শ্ৰেণীবিভাজনত আৱদ্ধ আছিল, যাৰ শীৰ্ষত ৰজা, মাজত সামন্ত প্ৰভু (Lords/Nobles) আৰু সৰ্বনিম্ন স্তৰত ভূ-দাস (Serfs) সকল আছিল।
আঞ্চলিক তাৰতম্য: সমগ্ৰ ইউৰোপ মহাদেশতে সামন্তবাদৰ স্বৰূপ আৰু প্ৰভাৱ একে দিনাই বা একে আৰ্হিত গঢ়ি উঠা নাছিল। ইয়াক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত দেখিবলৈ পোৱা যায়:
পশ্চিম ইউৰোপ: ফ্ৰান্স, ইংলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ দৰে দেশসমূহত সামন্তবাদ অতি শক্তিশালী আছিল। ইয়াত মেনৰীয় ব্যৱস্থা সুসংগঠিত আছিল আৰু চতুৰ্দশ-পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত এই অঞ্চলসমূহত সামন্তবাদৰ পতন ঘটিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
পূব ইউৰোপ: ৰাছিয়া, পোলেণ্ড আৰু হাংগেৰী আদি অঞ্চলত সামন্তবাদ বহুত পলমকৈ বিস্তাৰিত হৈছিল। যেতিয়া পশ্চিম ইউৰোপত ভূ-দাসত্ব প্ৰথা বিলুপ্ত হৈছিল, ঠিক সেই সময়তে পূব ইউৰোপত এক কঠোৰ ব্যৱস্থা জাপি দিয়া হৈছিল, যাক ঐতিহাসিকসকলে 'দ্বিতীয় ভূ-দাসত্ব' (Second Serfdom) বুলি অভিহিত কৰিছে।
২। সামন্তবাদী সংকটৰ (Feudal Crisis) কাৰণসমূহৰ ওপৰত এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰ: ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ শেষৰ পৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ ভিতৰত সমগ্ৰ ইউৰোপত সামন্তবাদী ব্যৱস্থাই এক গভীৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই সামন্তবাদী সংকটৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:
জনসংখ্যাৰ হেঁচা আৰু খাদ্য সংকট: প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ তুলনাত কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি পোৱা নাছিল। প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে ইউৰোপত তীব্ৰ আকালৰ সৃষ্টি হৈছিল।
ক’লা মৃত্যু (Black Death): ১৩৪৮-১৩৫১ চনৰ ভিতৰত প্লেগ মহামাৰী বা 'ক’লা মৃত্যু'ৰ ফলত ইউৰোপৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ জনসংখ্যাৰ মৃত্যু হৈছিল। ইয়াৰ ফলত কৃষিকাৰ্যৰ বাবে শ্ৰমিকৰ তীব্ৰ নাটনি ঘটে।
শ্ৰমিক সংকট আৰু কৃষক বিদ্ৰোহ: শ্ৰমিকৰ নাটনিৰ বাবে কৃষকসকলে অধিক মজুৰি আৰু স্বাধীনতা দাবী কৰিবলৈ লয়। কিন্তু সামন্ত প্ৰভুসকলে তেওঁলোকৰ ওপৰত অতিৰিক্ত কৰ আৰোপ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাত ইংলেণ্ড আৰু ফ্ৰান্সত ব্যাপক কৃষক বিদ্ৰোহৰ সূচনা হয়।
অৰ্থনৈতিক স্থবিৰতা: বজাৰত টকা-পইচাৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত সামন্ত প্ৰভুসকলৰ পুৰণি বন্ধ অৰ্থনীতি (Closed Economy) ভাঙি পৰে আৰু তেওঁলোক ঋণগ্ৰস্ত হৈ পৰে, যিয়ে সামন্তবাদৰ ভেটি দুৰ্বল কৰি তোলে।
৩। সামন্তবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ উত্তৰণ সম্পৰ্কে মৰিচ ডব (Maurice Dobb) ৰ মতবাদটো বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: সামন্তবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ উত্তৰণৰ ঐতিহাসিক বিতৰ্কত মাৰ্ক্সবাদী ঐতিহাসিক মৰিচ ডবৰ মতবাদ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। ডবে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'Studies in the Development of Capitalism' ত এই উত্তৰণৰ বাবে বাহ্যিক কাৰকতকৈ 'আভ্যন্তৰীণ সংকট' (Internal Crisis) ৰ ওপৰতহে আটাইতকৈ বেছি গুৰুত্ব দিছিল।
ডবৰ মতে, সামন্তবাদৰ পতনৰ মূল কাৰণ আছিল সামন্তীয় উৎপাদন পদ্ধতিৰ ভিতৰত থকা অন্তৰ্নিহিত ত্ৰুটিসমূহ:
অত্যধিক শোষণ: সামন্ত প্ৰভু বা জমিদাৰসকলে নিজৰ বিলাসিতা আৰু সামৰিক খৰচৰ বাবে ভূ-দাস আৰু কৃষকসকলৰ ওপৰত কৰ আৰু উৎপীড়ন অত্যধিক মাত্ৰাত বৃদ্ধি কৰিছিল।
উৎপাদন শক্তিৰ স্থবিৰতা: এই ব্যৱস্থাত নতুন প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ হোৱা নাছিল, যাৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু উৎপাদন ক্ষমতা কমি গৈছিল।
কৃষকৰ পলায়ন: প্ৰভুসকলৰ অত্যাচাৰ সহ্য কৰিব নোৱাৰি হাজাৰ হাজাৰ কৃষকে খেতি-বাতি এৰি চহৰ বা মুক্ত অঞ্চললৈ পলায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত মেনৰসমূহ শ্ৰমিকহীন হৈ পৰে আৰু সামন্তীয় অৰ্থনীতিৰ স্বয়ংক্ৰিয় পতন ঘটে। গতিকে, ডবৰ মতে সামন্তবাদ নিজৰ আভ্যন্তৰীণ কন্দল আৰু শ্ৰেণী শোষণৰ বাবেই ধ্বংস হৈছিল।
৪। প’ল চুইজি (Paul Sweezy) এ সামন্তবাদৰ পতনৰ ক্ষেত্ৰত আগবঢ়োৱা বাণিজ্যিক বা বাহ্যিক কাৰকৰ তত্ত্বটো আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মৰিচ ডবৰ 'আভ্যন্তৰীণ সংকট' তত্ত্বৰ বিপৰীতে আমেৰিকান অৰ্থনীতিবিদ প’ল চুইজিয়ে 'বাহ্যিক কাৰক' (External Factor) বা বাণিজ্যৰ প্ৰভাৱক সামন্তবাদৰ পতনৰ মূল কাৰণ বুলি গণ্য কৰিছিল। ইয়াক ইতিহাসত 'বাণিজ্যিক আৰ্হি' (Commercial Model) বুলিও জনা যায়।
চুইজিৰ যুক্তিৰ প্ৰধান দিশসমূহ আছিল:
বাণিজ্যৰ পুনৰুত্থান: একাদশ শতিকাৰ ধৰ্মযুদ্ধসমূহৰ (Crusades) পিছত ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলত দীৰ্ঘদূৰত্বৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ পুনৰুত্থান ঘটে। এই বাহ্যিক বাণিজ্যই ইউৰোপৰ বন্ধ অৰ্থনীতিক স্পৰ্শ কৰে।
নগৰীকৰণ আৰু বজাৰৰ সৃষ্টি: বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত নতুন নতুন চহৰ আৰু বজাৰৰ সৃষ্টি হয়। এই চহৰসমূহে মুদ্ৰাভিত্তিক অৰ্থনীতি (Money Economy) ৰ প্ৰচলন কৰে।
মুদ্ৰাৰ প্ৰভাৱ: বস্তুৰ সলনি টকাৰ প্ৰচলন হোৱাৰ বাবে সামন্ত প্ৰভুসকলে কৃষকৰ পৰা শ্ৰম বা ফচল লোৱাৰ পৰিৱৰ্তে নগদ ধন বা কৰ বিচাৰিবলৈ ধৰিলে। একেদৰে কৃষকসকলেও চহৰলৈ গৈ নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ সুযোগ পালে। চুইজিৰ মতে, চহৰ আৰু মুক্ত বাণিজ্যৰ এই বাহ্যিক প্ৰভাৱে সামন্তীয় মেনৰসমূহৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতা চিৰদিনৰ বাবে নোহোৱা কৰি দিলে আৰু পুঁজিবাদৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিলে।
৫। ব্ৰেনাৰ বিতৰ্ক (Brenner Debate) কি আছিল? সামন্তবাদৰ উত্তৰণৰ ইতিহাসত ইয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: ১৯৭০ ৰ দশকত (বিশেষকৈ ১৯৭৬ চনত) আমেৰিকান ঐতিহাসিক ৰবাৰ্ট ব্ৰেনাৰে (Robert Brenner) এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰি সামন্তবাদৰ পতন সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ পুৰণি ধাৰণাসমূহক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। ইয়াৰ ফলত ঐতিহাসিকসকলৰ মাজত যি তীব্ৰ বিতৰ্কৰ সূচনা হৈছিল, তাকে 'ব্ৰেনাৰ বিতৰ্ক' (Brenner Debate) বুলি কোৱা হয়।
ব্ৰেনাৰে ডব আৰু চুইজি—দুয়োৰে মতবাদক সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ মূল বক্তব্যসমূহ আছিল:
সামাজিক শ্ৰেণী সম্পৰ্ক (Class Relations): ব্ৰেনাৰৰ মতে, অকল জনসংখ্যা বৃদ্ধি বা বাণিজ্যৰ বিকাশে সামন্তবাদ ধ্বংস কৰিব নোৱাৰে। আচল কাৰকটো আছিল সমাজৰ 'শ্ৰেণী সম্পৰ্ক' আৰু কৃষক-জমিদাৰৰ মাজৰ ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য।
কৃষকৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা: ব্ৰেনাৰে দেখুৱাইছিল যে পশ্চিম ইউৰোপত (যেনে ইংলেণ্ড) কৃষকসকল সংগঠিত আছিল বাবে তেওঁলোকে জমিদাৰৰ বিৰুদ্ধে যুঁজি নিজৰ স্বাধীনতা আদায় কৰিব পাৰিছিল। কিন্তু পূব ইউৰোপত কৃষকসকল দুৰ্বল হোৱাৰ বাবে জমিদাৰসকলে তেওঁলোকক পুনৰ ভূ-দাসত্বৰ শিকলিত বান্ধি পেলাইছিল (দ্বিতীয় ভূ-দাসত্ব)।
ৰাজনৈতিক শক্তিৰ ভূমিকা: সামন্তবাদৰ পৰা পুঁজিবাদলৈ পৰিৱৰ্তনটো কোনো স্বয়ংক্ৰিয় অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল এক ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক সংগ্ৰামৰ ফলাফল। এই বিতৰ্কই ইতিহাস চৰ্চাত 'শ্ৰেণী সংগ্ৰাম' আৰু 'সম্পত্তিৰ অধিকাৰ'ৰ গুৰুত্বক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।