পাঠভিত্তিক সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যসূচীত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ তিনিটা মুখ্য ধাৰাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্ব আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, আদ্য গুৰু শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈত বেদান্ত অনুসৰি একমাত্ৰ 'ব্ৰহ্ম'ই পৰম সত্য। জগতখন মায়াৰ অনিৰ্বচনীয় শক্তিৰ বাবেহে সত্য যেন প্ৰতিভাত হয়, কিন্তু তত্ত্বজ্ঞান হ’লে ইয়াৰ মিথ্যাত্ব প্ৰমাণিত হয়। দ্বিতীয়তে, ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তই জগতক মিথ্যা বুলি নকয়; ইয়াৰ মতে চেতনাৰহিত জড় বা 'অচিৎ' তত্ত্ব হৈছে ঈশ্বৰৰে এক চিৰন্তন, বাস্তৱ আৰু অবিচ্ছেদ্য অংশ বা বিশেষত্ব। তৃতীয়তে, মহৰ্ষি কপিলৰ সাংখ্য দৰ্শন হৈছে এক দ্বৈতবাদী ব্যৱস্থা, য’ত জড় জগতৰ আদি কাৰণ 'প্ৰকৃতি' আৰু ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত ত্ৰিগুণৰ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ) বৈষম্যৰ ফলত সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়াৰ বিৱৰ্তন ঘটে। সামগ্ৰিকভাৱে এই পাঠে জগতৰ উৎপত্তি আৰু ইয়াৰ অন্তৰালত থকা জড়-চেতনাৰ সম্পৰ্কক সূক্ষ্মভাৱে প্ৰতিপন্ন কৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ মুখ্য প্ৰবক্তা গৰাকী কোন আছিল? 

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ সৰ্বপ্ৰধান প্ৰবক্তা তথা প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল মহাপণ্ডিত আদ্য গুৰু শংকৰাচাৰ্য।

২. প্ৰশ্ন: 'মায়া' শব্দৰ আক্ষৰিক বা সাধাৰণ অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰেক্ষাপটত 'মায়া' হৈছে জগতৰ এনে এক অনির্বচনীয় শক্তি, যাৰ দ্বাৰা সত্য ঢক খাই পৰে আৰু অসত্য সত্য যেন প্ৰতীয়মান হয়।

৩. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্ত অনুসৰি জগতৰ প্ৰকৃতি কেনেধৰণৰ? 

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে পাৰমাৰ্থিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা জগতখন মিথ্যা বা ভ্ৰান্তিমূলক, কিন্তু ব্যৱহাৰিক দৃষ্টিত ই সত্য।

৪. প্ৰশ্ন: বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ মূল হোতা বা দৰ্শনিকগৰাকী কোন? 

উত্তৰ: বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ মূল প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল মহান বৈষ্ণৱ দৰ্শনিক শ্ৰী ৰামানুজাচাৰ্য।

৫. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ দৰ্শনত 'অচিৎ' (Acit) বুলিলে কি বুজোৱা হয়? 

উত্তৰ: অচিৎ হৈছে চেতনাৰহিত, জড় বা অচেতন তত্ত্ব, যি ঈশ্বৰৰ এক অপৰিহাৰ্য বিশেষত্ব বা অংশ।

৬. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ মূল প্ৰণেতা হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়? 

উত্তৰ: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অন্যতম প্ৰাচীন ধাৰা সাংখ্য দৰ্শনৰ আদি প্ৰণেতা বা ঋষি আছিল মহৰ্ষি কপিল।

৭. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনত 'প্ৰকৃতি' কি? 

উত্তৰ: প্ৰকৃতি হৈছে এই সমগ্ৰ জড় বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আদি কাৰণ বা মূল জগত-কাৰণ, যি অবিনাশী আৰু অচেতন।

৮. প্ৰশ্ন: প্ৰকৃতিৰ উপাদান হিচাপে থকা 'গুণ' তিনিটা কি কি? 

উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ মূল গুণ তিনিটা হৈছে— সত্ত্ব (Sattva), ৰজঃ (Rajas) আৰু তমঃ (Tamas)।

৯. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে একমাত্ৰ পৰম সত্য তত্ত্বটো কি? 

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে সমগ্ৰ বিশ্বৰ একমাত্ৰ পৰম আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় সত্য তত্ত্বটো হৈছে 'ব্ৰহ্ম'।

১০. প্ৰশ্ন: বিশিষ্টাদ্বৈত দৰ্শনত চিত, অচিৎ আৰু ঈশ্বৰৰ মাজৰ সম্পৰ্কটোক কি বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: এই সম্পৰ্কটোক 'অপূথক-সিদ্ধি' (অপৃথকভাৱে অৱস্থান কৰা) সম্পৰ্ক বুলি কোৱা হয়।

১১. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে ত্ৰিগুণৰ সাম্যাৱস্থাক কি বুলি জনা যায়? 

উত্তৰ: সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ গুণৰ যেতিয়া সমতা বজায় থাকে, সেই স্থিতিক 'প্ৰকৃতি' বা গুণসাম্যাবস্থা বোলা হয়।

১২. প্ৰশ্ন: 'ৰজোগুণ'ৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি? 

উত্তৰ: ৰজোগুণ হৈছে গতিশীলতা, চঞ্চলতা, সক্ৰিয়তা আৰু দুঃখ বা উত্তেজনাৰ কাৰক।

১৩. প্ৰশ্ন: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে মায়াৰ দুটা মূল কাৰ্য বা শক্তি কি কি? 

উত্তৰ: মায়াৰ মূল শক্তি দুটা হৈছে— আৱৰণ (সত্যক ঢাকি ৰখা) আৰু বিক্ষেপ (অসত্যক সৃষ্টি কৰা)।

১৪. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ মতে অচিৎ তত্ত্বক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি? 

উত্তৰ: অচিৎ তত্ত্বক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি— প্ৰকৃতি (বা শুদ্ধ সত্ত্বহীন অচিৎ), মিশ্ৰ তত্ত্ব আৰু সত্ত্বশূন্য বা কাল।

১৫. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনত 'পুৰুষ' বুলিলে কি বুজা যায়? 

উত্তৰ: পুৰুষ হৈছে অনন্ত, অপৰিৱৰ্তনীয়, সৰ্বব্যাপী আৰু বিশুদ্ধ চেতনাযুক্ত আত্মা বা জ্ঞাতা।

১৬. প্ৰশ্ন: 'তমোগুণ' মানুহৰ মনত কি ভাৱৰ সৃষ্টি কৰে? 

উত্তৰ: তমোগুণে মানুহৰ মনত অজ্ঞানতা, অন্ধকাৰ, এলেহুৱা ভাৱ, মেদিতা আৰু মোহৰ সৃষ্টি কৰে।

১৭. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্তত ব্যৱহাৰিক জগতখনক কিহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: ব্যৱহাৰিক জগতখনক মৰুভূমিত হোৱা মৰীচিকা বা ৰজ্জুত সৰ্পভ্ৰম (জৰী এডালত সাপ দেখা ভুল)ৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

১৮. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ মতে ঈশ্বৰৰ শৰীৰ কিহেৰে গঠিত? 

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে জীৱ (চিৎ) আৰু জগত (অচিৎ) হৈছে ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন শৰীৰ স্বৰূপ।

১৯. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনক কিয় 'দ্বৈতবাদী' দৰ্শন বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: কাৰণ এই দৰ্শনে সৃষ্টিৰ মূল ভিত্তি হিচাপে দুটা স্বতন্ত্ৰ তত্ত্ব— 'প্ৰকৃতি' আৰু 'পুৰুষ'ক স্বীকাৰ কৰে।

২০. প্ৰশ্ন: 'সত্ত্বগুণ'ৰ প্ৰধান লক্ষণটো কি? 

উত্তৰ: সত্ত্বগুণৰ প্ৰধান লক্ষণ হ’ল ই লঘু (পাতল), প্ৰকাশক, জ্ঞানবৰ্ধক আৰু সুখদায়ক।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. প্ৰশ্ন: শংকৰাচাৰ্যৰ 'মায়াবাদ'ৰ ধাৰণাটো সংক্ষেপে বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে, মায়া হৈছে ব্ৰহ্মৰ এক অনিৰ্বচনীয় শক্তি। ই স্বতন্ত্ৰ নহয়, ব্ৰহ্মৰ আশ্ৰয়তে থাকে। মায়াৰ কাম হ’ল পৰম সত্য ব্ৰহ্মক ঢাকি ৰাখি আমাৰ চকুৰ আগত এই বৈচিত্ৰ্যময় জগতখন মিছাকৈ প্ৰতিভাত কৰা।

২. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্ত অনুসৰি জগতৰ 'প্ৰতিভাসিক' আৰু 'ব্যৱহাৰিক' সত্যৰ পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: প্ৰতিভাসিক সত্য কেৱল স্বপ্ন বা ভ্ৰমৰ সময়তহে সত্য যেন লাগে (যেনে সপোন দেখা)। আনহাতে, ব্যৱহাৰিক সত্য হৈছে আমাৰ জাগ্ৰত অৱস্থাৰ এই দৃশ্যমান জগতখন, যিখন ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভ নকৰা পৰ্যন্ত সত্য হিচাপে প্ৰতীয়মান হৈ থাকে।

৩. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত 'অচিৎ'ৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা? 

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে অচিৎ হৈছে সম্পূর্ণ জড় আৰু চেতনাৰহিত এক চিৰন্তন সত্তা। ই ঈশ্বৰৰ পৰা পৃথক নহয়, বৰঞ্চ ঈশ্বৰৰ এক বিশেষণ বা প্ৰকাৰ। অচিৎ সদায় ঈশ্বৰৰ অধীনস্থ আৰু ঈশ্বৰৰ দ্বাৰাই নিয়ন্ত্ৰিত।

৪. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনত উল্লেখ থকা 'প্ৰকৃতি'ৰ স্বৰূপটো স্পষ্ট কৰা। 

উত্তৰ: সাংখ্যৰ মতে প্ৰকৃতি হৈছে জড় জগতৰ আদি কাৰণ। ই স্বয়ম্ভূ (যাৰ কোনো সৃষ্টিকৰ্তা নাই), অবিনাশী, সৰ্বব্যাপী আৰু ত্ৰিগুণাত্মক (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ গুণৰ মিশ্ৰণ)। ই অচেতন হ’লেও সৃষ্টিৰ বাবে সদায় সক্ৰিয়।

৫. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'ত্ৰিগুণ' বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ কাৰ্য কি? 

উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ উপাদান স্বৰূপ সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ— এই তিনিটা শক্তিয়েই হৈছে ত্ৰিগুণ। ইহঁত কেৱল গুণ নহয়, বৰঞ্চ সূক্ষ্ম পদাৰ্থ। ইহঁতৰ পাৰস্পৰিক সংমিশ্ৰণ আৰু সংঘাতৰ ফলতেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সকলো বস্তুৰ সৃষ্টি আৰু পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ হয়।

৬. প্ৰশ্ন: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে 'ব্ৰহ্ম সত্য জগত মিথ্যা'— এই উক্তিটোৰ তাৎপৰ্য কি? 

উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে পাৰমাৰ্থিকভাৱে কেৱল পৰমাত্মা বা ব্ৰহ্মই একমাত্ৰ চিৰন্তন আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় সত্য। নাম আৰু ৰূপেৰে ভৰা এই জগতখন পৰিৱৰ্তনশীল আৰু নশ্বৰ, গতিকে ই স্থায়ীভাৱে সত্য হ’ব নোৱাৰে বাবে ইয়াক 'মিথ্যা' বোলা হৈছে।

৭. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ মতে অচিৎ আৰু ঈশ্বৰৰ মাজত থকা 'অপৃথক-সিদ্ধি' সম্পৰ্কটো কি? 

উত্তৰ: যেনেকৈ এটা ফুলৰ পৰা তাৰ ৰং বা সুবাসক পৃথক কৰিব নোৱাৰি, ঠিক তেনেকৈ ঈশ্বৰৰ পৰা অচিৎ (জড় জগত)ক পৃথক কৰিব নোৱাৰি। ঈশ্বৰ বিশেষ্য আৰু অচিৎ হৈছে তেওঁৰ বিশেষণ; এই অবিচ্ছেদ্য সম্বন্ধকে অপৃথক-সিদ্ধি বোলে।

৮. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'গুণক্ষোভ' বা 'সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়া' কেনেকৈ আৰম্ভ হয়? 

উত্তৰ: যেতিয়া পুৰুষৰ সান্নিধ্য বা সংযোগ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পৰে, তেতিয়া প্ৰকৃতিৰ শান্ত হৈ থকা ত্ৰিগুণৰ সাম্যাৱস্থা ভংগ হয়। গুণবোৰৰ মাজত বৈষম্যৰ সৃষ্টি হৈ এটা গুণে আনটোক চেৰ পেলাই যাবলৈ চেষ্টা কৰে, ইয়াকে গুণক্ষোভ বোলে আৰু ইয়াৰ পৰাই সৃষ্টিৰ আৰম্ভণি হয়।

৯. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্তত মায়াক কিয় 'অনিৰ্বচনীয়' (Indescribable) বুলি কোৱা হৈছে? 

উত্তৰ: মায়াক সম্পূৰ্ণ 'সৎ' বা সত্য বুলি ক’ব নোৱাৰি, কাৰণ জ্ঞান হ’লে ই নাশ পায়। আকৌ ইয়াক একেবাৰে 'অসৎ' বা মিছাও ক’ব নোৱাৰি, কাৰণ আমাৰ চকুৰ আগত ই জগতখন দেখুৱাই আছে। সত্য-অসত্যৰ এই জটিলতাৰ বাবেই মায়াক অনিৰ্বচনীয় বোলা হয়।

১০. প্ৰশ্ন: বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত অনুসৰি অচিৎ বা জড়ৰ তিনিটা ৰূপ কি কি? 

উত্তৰ: অচিৎ বা জড়ৰ ৰূপ তিনিটা হৈছে: ক) প্ৰকৃতি বা অবিদ্যামূল পদাৰ্থ (যি ত্ৰিগুণাত্মক), খ) শুদ্ধ-সত্ত্ব বা নিত্য-বিভূতি (যি কেৱল পবিত্ৰ সত্ত্বগুণেৰে গঠিত), আৰু গ) কাল বা সময় (যি গুণৰহিত কিন্তু বিভাজনশীল)।

১১. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'পুৰুষ' আৰু 'প্ৰকৃতি'ৰ মাজৰ মূল দুটা পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ: প্ৰথমতে, পুৰুষ হৈছে চেতনাস্বৰূপ আৰু নিষ্ক্ৰিয় (কোনো কাম নকৰে); আনহাতে প্ৰকৃতি হৈছে সম্পূৰ্ণ জড় বা অচেতন কিন্তু অত্যন্ত সক্ৰিয়। দ্বিতীয়তে, পুৰুষ অনেক বা বহুসংখ্যক, কিন্তু প্ৰকৃতি কেৱল এখন বা একমাত্ৰ।

১২. প্ৰশ্ন: মায়াৰ 'আৱৰণ শক্তি' আৰু 'বিক্ষেপ শক্তি'ৰ কাম কি কি? 

উত্তৰ: আৱৰণ শক্তিয়ে মানুহৰ বুদ্ধি ভ্ৰষ্ট কৰি আচল পৰম তত্ত্ব ব্ৰহ্মক ঢাকি বা লুকুৱাই ৰাখে। আনহাতে, বিক্ষেপ শক্তিয়ে সেই ঢাকা খাই থকা ঠাইতে নাম-ৰূপৰ এক বৈচিত্ৰ্যময় অসত্য জগতৰ ভ্ৰম সৃষ্টি কৰে।

১৩. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ মতে জগতখন সত্য নে মিথ্যা? যুক্তি দিয়া। 

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে জগতখন সম্পূৰ্ণ সত্য, মিথ্যা নহয়। কাৰণ জগতখন ঈশ্বৰৰ অচিৎ শক্তিৰ এক বাস্তৱ বিকাশ। ঈশ্বৰ যদি সত্য, তেন্তে তেওঁৰ শৰীৰ স্বৰূপ জগতখন কেতিয়াও মিথ্যা বা মায়াময় হ’ব নোৱাৰে।

১৪. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'সত্ত্বগুণ'ৰ কাৰ্য আৰু ইয়াৰ প্ৰতীকী ৰংটো কি?

 উত্তৰ: সত্ত্বগুণৰ কাৰ্য হৈছে জ্ঞানৰ পোহৰ বিলোৱা, মনলৈ শান্তি আৰু লঘুতা অনা। মানসিক সুখ আৰু ধাৰ্মিকতা ইয়াৰ ফল। দৰ্শনত সত্ত্বগুণৰ প্ৰতীকী ৰং হিচাপে 'বগা' বা পবিত্ৰ শুক্ল ৰঙক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১৫. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্তত জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ সম্পৰ্ক কেনেধৰণৰ? 

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে 'জীৱো ব্ৰহ্মৈব নাপৰঃ' অৰ্থাৎ জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজত কোনো প্ৰকৃত পাৰ্থক্য নাই, দুয়ো একেই। মায়াৰ বাবে জীৱই নিজকে সুকীয়া বুলি ভাবে, কিন্তু জ্ঞান হ’লে জীৱই বুজি পায় যে সিয়েই ব্ৰহ্ম।

১৬. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে 'প্ৰকৃতি' যে আছে, তাৰ সপক্ষে দুটা প্ৰমাণ দিয়া। 

উত্তৰ: 

ক) জগতৰ সকলো বস্তুৱেই সীমিত আৰু পৰাধীন, গতিকে ইহঁতৰ মূল উৎস হিচাপে এখন অসীম আৰু স্বতন্ত্ৰ প্ৰকৃতি থকাটো প্ৰয়োজন। 

খ) বিশ্বৰ সকলো বস্তুৰে মাজত এক অন্তৰ্নিহিত একতা বা সাদৃশ্য আছে, যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে ইহঁতৰ কাৰণ বা জন্মদাত্ৰী এক।

১৭. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ মতে 'চিত' (Cit) আৰু 'অচিত' (Acit)ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: 'চিত' হৈছে চেতনাসম্পন্ন জ্ঞানৰ আধাৰ জীৱাত্মা, যি সুখ-দুখ অনুভৱ কৰিব পাৰে। আনহাতে, 'অচিত' হৈছে সম্পূৰ্ণ চেতনাৰহিত জড় পদাৰ্থ বা জগত, যাৰ কোনো নিজস্ব অনুভূতি বা জ্ঞান লাভৰ ক্ষমতা নাথাকে।

১৮. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'ৰজোগুণ' আৰু 'তমোগুণ'ৰ মাজৰ বৈপৰীত্য বা পাৰ্থক্য দেখুওৱা। 

উত্তৰ: ৰজোগুণ হৈছে অত্যন্ত সক্ৰিয়, গতিশীল আৰু চঞ্চল, ই মানুহক কৰ্ম কৰিবলৈ উদ্দীপনা দিয়ে। ইয়াৰ বিপৰীতে, তমোগুণ হৈছে গধুৰ, নিষ্ক্ৰিয় আৰু প্ৰতিৰোধক; ই মানুহৰ গতিশীলতা স্তব্ধ কৰি এলেহুৱা বা অন্ধকাৰাচ্ছন্ন কৰি তোলে।

১৯. প্ৰশ্ন: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে মায়াৰ বিলোপ বা মুক্তি কেনেকৈ সম্ভৱ হয়?

 উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে মায়াৰ নিবৃত্তি কেৱল কৰ্ম বা ভক্তিৰ দ্বাৰা সম্ভৱ নহয়, ইয়াৰ বাবে অপৰিহাৰ্য হৈছে 'তত্ত্বজ্ঞান' বা ব্ৰহ্মজ্ঞান। যেতিয়া জীৱই নিজৰ আৰু ব্ৰহ্মৰ অভেদত্ব অনুভৱ কৰিব পাৰে, তেতিয়াই মায়াৰ বান্ধোন আপোনা-আপুনি খহি পৰে।

২০. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনত পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ সংযোগক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা 'অন্ধ-পংগু ন্যায়' (Blind and Lame analogy) ধাৰণাটো কি? 

উত্তৰ: অকলশৰীয়া অন্ধ মানুহ এজনে বাট দেখিব নোৱাৰে (প্ৰকৃতিৰ দৰে জড়) আৰু খোৰা বা পংগু মানুহ এজনে খোজ কাঢ়িব নোৱাৰে (পুৰুষৰ দৰে নিষ্ক্ৰিয়)। কিন্তু খোৰা মানুহজন অন্ধজনৰ কান্ধত উঠি বহিলে দুয়ো মিলি যেনেকৈ অৰণ্য পাৰ হ’ব পাৰে, ঠিক তেনেকৈ পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ সহযোগত সৃষ্টি কাৰ্য পৰিচালিত হয়।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শন অনুসৰি 'মায়া'ৰ স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ জ্ঞানতাত্ত্বিক আৰু অধিবিদ্যাগত ভেটিটো মায়া তত্ত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। আদ্য গুৰু শংকৰাচাৰ্যৰ মতে, মায়াহে হৈছে সেই দুৰ্জেয় শক্তি যাৰ বাবে এক আৰু অদ্বিতীয় 'ব্ৰহ্ম'ই নিজকে এই বৈচিত্ৰ্যময় বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰূপে প্ৰকাশ কৰে। মায়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• অনিৰ্বচনীয়তা: মায়াক সম্পূৰ্ণ সত্য বা 'সৎ' বুলি ক’ব নোৱাৰি, কাৰণ জ্ঞানৰ পোহৰ পৰিলে ই নাইকিয়া হয়। ঠিক তেনেকৈ ইয়াক একেবাৰে অসৎ বা 'মিথ্যা'ও ক’ব নোৱাৰি, কাৰণ আমাৰ জাগ্ৰত অৱস্থাত এই সমগ্ৰ জগতখন মায়াৰ বাবেই সঁচা যেন লাগে। গতিকে ই সৎ-অসৎ কোনোৱে নহয়, ই অনিৰ্বচনীয়।

• ভাৱৰূপা: মায়া কেৱল অভাবাত্মক বা শূন্য নহয়। ই এক ধনাত্মক বা ভাৱাত্মক শক্তি (Positive power), যিয়ে ভ্ৰান্তি বা নাম-ৰূপৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

• ব্ৰহ্মাশ্ৰিত: মায়াৰ কোনো স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব নাই। যেনেকৈ জুইৰ দাহিকা শক্তিক জুইৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি, ঠিক তেনেকৈ ব্ৰহ্মৰ পৰা মায়াক পৃথক কৰিব নোৱাৰি। ই ব্ৰহ্মক আশ্ৰয় কৰিয়েই বৰ্তি থাকে।

• শান্ত বা বিনাশী: মায়া অনাদি হ’লেও ই অনন্ত নহয়। যেতিয়াই এজন সাধকে অপৰোক্ষ ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভ কৰে, তেতিয়াই মায়াৰ কুঁৱলী ফালি চিৰতরে ইয়াৰ বিনাশ ঘটে।

২. প্ৰশ্ন: শংকৰাচাৰ্যই জগতৰ অস্তিত্বক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ কেনেকৈ তিনিটা স্তৰৰ সত্য (সত্তাত্ৰৈৱিধ্য) স্বীকাৰ কৰিছে? বুজাই লিখা।

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তই জগতখনক একপক্ষীয়ভাৱে উৰুৱাই নিদিয়ে। শংকৰাচাৰ্যৰ মতে সত্য বা সত্তা এক হ’লেও আমাৰ অনুভৱৰ ভিত্তিত ইয়াৰ তিনিটা স্তৰ বা মাত্ৰা থাকে। ইয়াক 'সত্তাত্ৰৈৱিধ্য' বোলা হয়:

• প্ৰাতিভাসিক সত্তা (Illusory Reality): এই স্তৰত কেৱল ব্যক্তিগত ভ্ৰম বা স্বপ্নৰ অস্তিত্ব থাকে। যেনেকৈ এন্ধাৰত জৰী এডাল দেখি সাপ বুলি ভুল কৰা (ৰজ্জু-সৰ্প ভ্ৰম) বা টোপনিত সপোন দেখা। যেতিয়াই টোপনি ভাঙে বা হাতত চাকি লৈ চোৱা হয়, তেতিয়াই এই সত্যটো নাইকিয়া হয়। ইয়াৰ স্থায়িত্ব অতি কম।

• ব্যৱহাৰিক সত্তা (Empirical Reality): এই স্তৰটো হৈছে আমাৰ দৈনন্দিন দৃশ্যমান জগতখন। আমি যিখন জগতত কাম-কাজ কৰোঁ, সুখ-দুখ অনুভৱ কৰোঁ, সেইখন বিজ্ঞান আৰু ব্যৱহাৰৰ দৃষ্টিত সম্পূৰ্ণ সঁচা। এই জগতখনৰ অস্তিত্ব তেতিয়ালৈকে থমকি ৰয়, যেতিয়ালৈকে মানুহে 'তত্ত্বজ্ঞান' বা পৰম জ্ঞান লাভ নকৰে।

• পাৰমাৰ্থিক সত্তা (Absolute Reality): ই হৈছে সৰ্বোচ্চ আৰু অন্তিম সত্য, যি ত্ৰিকাল সত্য— অৰ্থাৎ অতীত, বৰ্তমান বা ভৱিষ্যত কোনো কালতে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন বা বাধিত নহয়। এই সত্তাই হৈছে নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম। ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভ হ’লে ব্যৱহাৰিক জগতখনো প্ৰাতিভাসিক সত্যৰ দৰেই অবাস্তৱ বা মায়াময় হৈ পৰে।

৩. প্ৰশ্ন: অদ্বৈত বেদান্তৰ 'ব্ৰহ্ম সত্য জগত মিথ্যা' উক্তিটোৰ আধুনিক প্ৰেক্ষাপটত এক মৌলিক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ দৰ্শনৰ সাৰাংশ হৈছে— "ব্ৰহ্ম সত্যং জগন্মিথ্যা জীৱো ব্ৰহ্মৈব নাপৰঃ"। এই উক্তিটোত থকা 'মিথ্যা' শব্দটোৰ অৰ্থ সাধাৰণ 'শূন্য' বা 'আকাশ কুসুম'ৰ দৰে সম্পূৰ্ণ অবাস্তৱ নহয়। ইয়াৰ এক সুকীয়া তাত্ত্বিক গভীৰতা আছে।

প্ৰথমতে, ব্ৰহ্ম হৈছে অপৰিৱৰ্তনীয় চিৰন্তন সত্তা। জগতখন প্ৰতি মুহূৰ্ততে পৰিৱৰ্তনশীল, গতিশীল আৰু নশ্বৰ। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ নিয়ম অনুসৰি যি বস্তু চিৰস্থায়ী নহয়, তাক স্থায়ী সত্য বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি। জগতখন আজি আছে, কাইলৈ ৰূপ সলনি কৰিব। গতিকে ই আপেক্ষিকভাৱেহে সত্য, পৰমভাৱে নহয়।

দ্বিতীয়তে, 'মিথ্যা' মানে হৈছে জগতখনৰ কোনো স্বতন্ত্ৰ বা সুকীয়া অস্তিত্ব নাই। ব্ৰহ্মক বাদ দি জগতখন একোৱেই নহয়। যেনেকৈ মাটিৰ অবিহনে কলহটোৰ কোনো অস্তিত্ব নাই, কলহটো কেৱল এটা নাম আৰু ৰূপহে, আচলতে সি মাটিহে; ঠিক তেনেকৈ জগতখন কেৱল নাম আৰু ৰূপেৰে গঢ়া ব্ৰহ্মৰে এক আভাস। আধুনিক বিজ্ঞানৰ শক্তি (Energy) আৰু পদাৰ্থ (Matter)ৰ অভেদ ধাৰণাটোৰ সৈতে শংকৰাচাৰ্যৰ এই জগত-মিথ্যত্বৰ গভীৰ মিল দেখা পোৱা যায়, য’ত দৃশ্যমান ৰূপবোৰ কেৱল ক্ষণস্থায়ী অৱস্থাহে।

৪. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত 'অচিৎ' (Acit) তত্ত্বৰ ধাৰণাটো কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে?

উত্তৰ: শ্ৰী ৰামানুজাচাৰ্যৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত ব্ৰহ্ম বা ঈশ্বৰ অকলে থকা কোনো নিৰাকাৰ বা শূন্য তত্ত্ব নহয়, বৰঞ্চ তেওঁ বিশিষ্ট গুণযুক্ত (সবিশেষ)। ঈশ্বৰৰ শৰীৰ দুটা চিৰন্তন উপাদানেৰে গঠিত— চিত (জীৱাত্মা) আৰু অচিৎ (জড় জগত)। ইয়াৰে অচিৎ বা অচেতন তত্ত্বটোৰ স্বৰূপ তলত দিয়া ধৰণে বুজিব পাৰি:

ৰামানুজৰ মতে অচিৎ হৈছে জ্ঞান আৰু চেতনাৰহিত এক জড় সত্তা। ই সম্পূৰ্ণৰূপে ঈশ্বৰৰ আশ্ৰিত আৰু ঈশ্বৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। অচিৎ তত্ত্বক তেওঁ মূলত তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে: 

১/ প্ৰকৃতি বা মিশ্ৰ-সত্ত্ব: ই ত্ৰিগুণাত্মক (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ গুণযুক্ত)। আমাৰ এই দৃশ্যমান জড় জগত আৰু আমাৰ শৰীৰ বা ইন্দ্ৰিয়সমূহ এই প্ৰকৃতিৰ পৰাই উৎপন্ন হয়। ই জীৱৰ কৰ্মফল ভোগৰ স্থান। 

২/ শুদ্ধ-সত্ত্ব বা নিত্য-বিভূতি: ই এক অপূৰ্ব অচিৎ তত্ত্ব যি কেৱল শুদ্ধ সত্ত্বগুণেৰে গঠিত, য’ত ৰজঃ বা তমোগুণৰ কোনো মলি নাথাকে। ঈশ্বৰৰ পৰম ধাম বা বৈকুণ্ঠ আৰু ঈশ্বৰৰ দিব্য শৰীৰ এই শুদ্ধ-সত্ত্বৰে নিৰ্মিত। 

৩/ কাল বা সময়: কাল হৈছে গুণহীন কিন্তু বিভাজনশীল এক অচিৎ তত্ত্ব। সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ বাবে কালৰ প্ৰয়োজন। ইও ঈশ্বৰৰে এক বিশেষণ।

৫. প্ৰশ্ন: ৰামানুজৰ মতে জগতখন সত্য নে মিথ্যা? শংকৰাচাৰ্যৰ মায়াবাদৰ সৈতে তেওঁৰ বৈপৰীত্য ক’ত?

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ বিপৰীতে বৈষ্ণৱ দৰ্শনাচাৰ্য ৰামানুজৰ মতে এই জগতখন সম্পূৰ্ণ সঁচা বা সত্য, ই কেতিয়াও মায়াময় বা মিথ্যা হ’ব নোৱাৰে। ৰামানুজৰ এই জগত-সত্যতাৰ যুক্তি আৰু শংকৰাচাৰ্যৰ সৈতে থকা পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল:

• বাস্তৱ পৰিণামবাদ: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে সৃষ্টি হৈছে ব্ৰহ্মৰ 'বিৱৰ্ত' (ভ্ৰান্ত প্ৰকাশ, যেনে জৰীত সাপ দেখা)। কিন্তু ৰামানুজৰ মতে সৃষ্টি হৈছে ঈশ্বৰৰ অচিৎ শক্তিৰ প্ৰকৃত আৰু বাস্তৱ পৰিণাম (যেনে গাখীৰ দৈত পৰিণত হোৱা)।

• ঈশ্বৰৰ শৰীৰ: ৰামানুজৰ মতে জগতখন ঈশ্বৰৰে শৰীৰ স্বৰূপ। কাৰণ ঈশ্বৰ সত্য হ’লে তেওঁৰ পৰা ওলোৱা বা তেওঁৰ শৰীৰ স্বৰূপ জগতখন কেতিয়াও মিছা হ’ব নোৱাৰে।

• মায়াৰ অৰ্থ: শংকৰাচাৰ্যই মায়াক ভ্ৰান্তিৰ কাৰক বুলি ধৰিছে। কিন্তু ৰামানুজৰ মতে 'মায়া' হৈছে ঈশ্বৰৰ এক অদ্ভুত, আচৰিত আৰু বাস্তৱ সৃষ্টিশীল শক্তি (Wonderful power of creation)। ই জগতখনক লুকুৱাই নাৰাখে, বৰঞ্চ ঈশ্বৰৰ মহিমাকে প্ৰকাশ কৰে। গতিকে, য’ত শংকৰাচাৰ্যই ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ দ্বাৰা জগতৰ বিলোপ সাধন কৰে, তাত ৰামানুজৰ মতে মুক্ত অৱস্থাতো জগতৰ মূল সত্তা অচিৎ ঈশ্বৰৰ মাজতে সূক্ষ্ম ৰূপত সত্য হৈয়েই থাকে।

৬. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'প্ৰকৃতি' তত্ত্বৰ স্বৰূপটো বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় চিন্তা-দৰ্শনৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু যুক্তিনিষ্ঠ ধাৰা সাংখ্য দৰ্শনৰ মূল আধাৰ হৈছে দুটা স্বতন্ত্ৰ তত্ত্ব— পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতি। ইয়াৰে 'প্ৰকৃতি' হৈছে সমগ্ৰ জড় বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ আদি কাৰণ। সাংখ্যই প্ৰকৃতিক তলত দিয়া বিশেষত্বসমূহৰ আধাৰত ব্যাখ্যা কৰিছে:

• জগতৰ আদি কাৰণ: এই জগতৰ সকলো কাৰ্যৰে একোটা কাৰণ থাকে। ঘট বা কলহৰ কাৰণ মাটি। ঠিক তেনেকৈ সমগ্ৰ জগতৰ যি অন্তিম অবিনাশী কাৰণ, সিয়েই প্ৰকৃতি। ইয়াৰ কোনো সুকীয়া সৃষ্টিকৰ্তা নাই বাবে ইয়াক 'স্বয়ম্ভূ' বা 'অকাৰণ কাৰণ' বোলা হয়।

• ত্ৰিগুণাত্মক: প্ৰকৃতি কোনো একক পদাৰ্থ নহয়। ই সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ— এই তিনিটা গুণৰ এক সাম্যাৱস্থা বা ভাৰসাম্য ৰূপ। এই গুণ তিনিটা সূঁতাৰ দৰে মেৰিয়াই প্ৰকৃতি স্বৰূপ জৰীডাল গঠন কৰিছে।

• অচেতন আৰু সক্ৰিয়: প্ৰকৃতিৰ কোনো নিজস্ব চেতনা বা জ্ঞান নাই, ই সম্পূৰ্ণ জড়। কিন্তু জড় হ’লেও ই শান্ত হৈ বহি নাথাকে। ইয়াৰ মাজত এক অন্তৰ্নিহিত গতিশীলতা বা সক্ৰিয়তা থাকে।

• পৰিণামশীল: প্ৰকৃতি চিৰ-পৰিৱৰ্তনশীল। যেতিয়ালৈকে গুণ তিনিটা সমান হৈ থাকে, তাক 'স্বৰূপ পৰিণাম' বোলে। কিন্তু পুৰুষৰ সান্নিধ্যলৈ অহাৰ লগে লগে ই 'বিৰূপ পৰিণাম' বা সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়ালৈ গতি কৰে।

৭. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনত উল্লেখিত ত্ৰিগুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ)ৰ লক্ষণ আৰু সিহঁতৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে, প্ৰকৃতিৰ সমগ্ৰ গঠন আৰু জগতৰ প্ৰতিটো বস্তুৰ স্বভাৱ এই ত্ৰিগুণ অৰ্থাৎ সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ গুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইহঁতৰ স্বৰূপ তলত দিয়া ধৰণৰ:

• সত্ত্বগুণ (Sattva): ইয়াৰ প্ৰকৃতি হ’ল লঘু (পাতল) আৰু প্ৰকাশক। ই জ্ঞানৰ পোহৰ বিলায়, মনলৈ পবিত্ৰতা, সুখ আৰু শান্তি আনে। ইয়াৰ প্ৰতীকী ৰং হ’ল বগা।

• ৰজোগুণ (Rajas): ই হৈছে চলনশীল, উদ্দীপক আৰু সক্ৰিয়। ই মানুহক কৰ্ম কৰিবলৈ চঞ্চল কৰি তোলে। ইয়াৰ বাবেই মনত কামনা, উত্তেজনা আৰু দুখৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ প্ৰতীকী ৰং হ’ল ৰঙা।

• তমোগুণ (Tamas): ই সত্ত্ব আৰু ৰজঃৰ সম্পৰ্কীয় বিপৰীত। ই গধূৰ আৰু আৱৰণকাৰী। ই মানুহৰ জ্ঞানক ঢাকি ৰাখে, এলেহুৱা ভাৱ, টোপনি, মোহ আৰু ভ্ৰান্তিৰ জন্ম দিয়ে। ইয়াৰ প্ৰতীকী ৰং হ’ল ক’লা।

পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক: এই গুণ তিনিটা সদায় একেলগে থাকে, ইহঁতক কেতিয়াও এটাৰ পৰা আনটোক সম্পূৰ্ণ সুকীয়া কৰিব নোৱাৰি। ইহঁতৰ সম্পৰ্কটোক এটা চাকিৰ পোহৰৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। যেনেকৈ জুই (ৰজঃ), তেল (সত্ত্ব) আৰু শলিতা (তমঃ) — এই তিনিওটাৰ ধৰ্ম সম্পূৰ্ণ বেলেগ আৰু এটাৰ বিৰোধী হ’লেও তিনিও মিলি পোহৰ দিয়া কাৰ্যটো সম্পূৰ্ণ কৰে, ঠিক তেনেকৈ ত্ৰিগুণে পৰস্পৰ বিৰোধী হৈও জগতৰ সৃষ্টি আৰু পৰিচালনাৰ বাবে একেলগে কাম কৰে।

৮. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শন অনুসৰি প্ৰকৃতিৰ পৰা জগতৰ বিৱৰ্তন বা সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়াটো সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ সৃষ্টি তত্ত্বক 'বিৱৰ্তনবাদ' (Evolutionism) বুলি কোৱা হয়। সৃষ্টিৰ পূৰ্বে প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণসমূহ সাম্যাৱস্থাত থাকে, যাক 'প্ৰলয় অৱস্থা' বোলা হয়। কিন্তু যেতিয়াই চেতনাস্বৰূপ 'পুৰুষ'ৰ সান্নিধ্য বা প্ৰতিফলন প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পৰে, তেতিয়াই গুণসাম্য ভংগ হয় আৰু সৃষ্টিৰ ক্ৰম আৰম্ভ হয়। এই ক্ৰমটো তলত দিয়া ধৰণৰ:

                  [প্ৰকৃতি] + [পুৰুষৰ সংযোগ]
                          │
                          ▼
                     ১. মহৎ বা বুদ্ধি (Intellect)
                          │
                          ▼
                     ২. অহংকাৰ (Ego)
                          │
       ┌──────────────────┴──────────────────┐
       ▼                                     ▼
(সাত্ত্বিক অহংকাৰৰ পৰা)               (তামসিক অহংকাৰৰ পৰা)
৩. মন (Mind)                          ৫ টা তন্মাত্ৰ (সূক্ষ্ম ভূত):
৫ টা জ্ঞানেন্দ্ৰিয় (চকু, কাণ ইত্যাদি)     (শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস, গন্ধ)
৫ টা কৰ্মেন্দ্ৰিয় (হাত, ভৰি ইত্যাদি)               │
                                             ▼
                                      ৫ টা মহাভূত (স্থূল পদাৰ্থ):
                                      (ক্ষিতি, অপ, তেজ, মৰুৎ, ব্যোম)

প্ৰকৃতিৰ পৰা সৰ্বপ্ৰথম উৎপন্ন হয় 'মহৎ' বা বুদ্ধি। বুদ্ধিৰ পৰা আহে 'অহংকাৰ' (আমিত্ব ভাৱ)। অহংকাৰৰ পৰা আকৌ দুটা ধাৰা ওলায়— সাত্ত্বিক অংশৰ পৰা মন, ৫ টা জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু ৫ টা কৰ্মেন্দ্ৰিয় (মুঠ ১১ টা ইন্দ্ৰিয়) ওলায়। আনহাতে তামসিক অংশৰ পৰা ৫ টা তন্মাত্ৰ (সূক্ষ্ম উপাদান) আৰু সেইবোৰৰ পৰা ৫ টা মহাভূত (মাটি, পানী, জুই, বায়ু, আকাশ) অৰ্থাৎ এই স্থূল জগতখনৰ সৃষ্টি হয়। এনেদৰে প্ৰকৃতিৰ পৰা সৰ্বমুঠ ২৩ টা তত্ত্বৰ বিকাশ ঘটি সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড গঢ়ি উঠে।

৯. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'অন্ধ-পংগু ন্যায়' (Blind and Lame Analogy) ধাৰণাটো সৃষ্টি তত্ত্বৰ প্ৰেক্ষাপটত বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান আছিল যে সম্পূৰ্ণ জড় বা অচেতন প্ৰকৃতি আৰু সম্পূৰ্ণ নিষ্ক্ৰিয় বা কাম নকৰা পুৰুষ— এই দুয়োটা বিপৰীত তত্ত্বৰ মিলন কেনেকৈ সম্ভৱ আৰু সিহঁতে কেনেকৈ সৃষ্টি কাৰ্য কৰে? এই জটিল প্ৰশ্নটো সমাধান কৰিবলৈ সাংখ্য প্ৰণেতাসকলে এক ব্যতিক্ৰমী আৰু যৌক্তিক উপমাৰ সহায় লৈছে, যাক 'অন্ধ-পংগু ন্যায়' বোলা হয়।

ধৰি লোৱা হ’ল, এখন ঘন অৰণ্যত জুই লাগিছে। সেই অৰণ্যখনত এজন সম্পূৰ্ণ অন্ধ মানুহ আৰু এজন খোজ কাঢ়িব নোৱাৰা খোৰা (পংগু) মানুহ আৱদ্ধ হৈ পৰিছে। অকলশৰীয়াভাৱে অন্ধ মানুহজনে বাট দেখা নাপায় বাবে অৰণ্যৰ পৰা ওলাই যাব নোৱাৰে (যিটো জড় প্ৰকৃতিৰ প্ৰতীক)। আকৌ অকলশৰীয়াভাৱে খোৰা মানুহজনে বাট দেখিলেও খোজ কাঢ়িব নোৱাৰাৰ বাবে পুৰি মৰিব লাগিব (যিটো নিষ্ক্ৰিয় পুৰুষৰ প্ৰতীক)।

কিন্তু যদি সিহঁত দুয়োৰে মাজত বুজাবুজি হয়, আৰু খোৰা মানুহজন অন্ধ মানুহজনৰ কান্ধত উঠি বহে, তেন্তে খোৰা মানুহজনে বাট দেখুৱাই যাব আৰু অন্ধ মানুহজনে নিজৰ ভৰিৰে খোজ কাঢ়ি আগবাঢ়িব। ফলত দুয়ো সুকলমে জুইৰ পৰা ৰক্ষা পৰিব। ঠিক তেনেকৈ, প্ৰকৃতিৰ প্ৰয়োজন পুৰুষৰ চেতনাৰ পোহৰ আৰু পুৰুষৰ প্ৰয়োজন মুক্তি লাভৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ ভোগৰ সাধন। দুয়োৰে এই পাৰস্পৰিক সহযোগ বা সান্নিধ্যৰ বাবেই জড় বিশ্বখন সক্ৰিয় হৈ উঠে আৰু সৃষ্টি কাৰ্য সম্ভৱ হয়।

১০. প্ৰশ্ন: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'প্ৰকৃতি-বহুত্ববাদ'ৰ বিৰোধিতা আৰু অদ্বৈত বেদান্তৰ 'একত্ববাদ'ৰ সাৰ্বজনীনতা তুলনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ ইতিহাসত তত্ত্বগত সংখ্যাৰ ধাৰণাক লৈ সাংখ্য আৰু বেদান্তৰ মাজত এক গভীৰ তাত্ত্বিক তৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়।

সাংখ্য দৰ্শনে প্ৰকৃতিক এক বা স্বতন্ত্ৰ বুলি ক’লেও 'পুৰুষ' বা আত্মাক বহুসংখ্যক বুলি কৈছে (Purusha Bahutva)। তেওঁলোকৰ যুক্তি হ’ল— জগতত সকলো মানুহৰে জন্ম, মৃত্যু, বুদ্ধি আৰু কৰ্ম বেলেগ বেলেগ। এজন সুখী হ’লে আনজন দুখী হয়। গতিকে আত্মা এক হ’ব নোৱাৰে, আত্মা অনেক।

ইয়াৰ বিপৰীতে, অদ্বৈত বেদান্তই এই বহুত্ববাদক কেৱল ব্যৱহাৰিক বা উপাধিগগত ভুল বুলি খণ্ডন কৰিছে। শংকৰাচাৰ্যৰ মতে, পৰমাত্মা বা ব্ৰহ্ম এক আৰু অদ্বিতীয়। যেনেকৈ আকাশখন এখনহে, কিন্তু বেলেগ বেলেগ ঘৰ বা কলহৰ ভিতৰত থকা আকাশখিনিক আমি 'ঘটাকাশ' বা 'গৃহাকাশ' বুলি সুকীয়া নাম দিওঁ, ঠিক তেনেকৈ একেটা ব্ৰহ্মই বেলেগ বেলেগ শৰীৰত সোমাই মায়াৰ বাবে নিজকে সুকীয়া জীৱ বুলি ভাবে।

বেদান্তৰ এই একত্ববাদে বৰ্তমানৰ গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত এক গভীৰ সাৰ্বজনীন বাৰ্তা বহন কৰে। ই ভেদাভেদ দূৰ কৰি সমগ্ৰ মানৱজাতি তথা প্ৰকৃতিৰ মাজত থকা অন্তৰ্নিহিত একতাক সাব্যস্ত কৰে, য’ত সাংখ্যৰ বহুত্ববাদে কেৱল বাহ্যিক পাৰ্থক্যটোহে প্ৰতিপন্ন কৰে।

পাঠ্যক্ৰমৰ মূল সাৰাংশ (Summary) :

​এই পাঠ্যক্ৰমটোত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ কেইটামান চৰম আধ্যাত্মিক তত্ত্ব আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত অদ্বৈত বেদান্তৰ নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম ও ভ্ৰমাত্মক জগতৰ 'মায়াবাদ' আৰু বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত ৰামানুজৰ সগুণ ঈশ্বৰ ও 'ব্ৰহ্ম-পৰিণামবাদ'ৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা হৈছে। ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনে আকৌ ঈশ্বৰক জগতৰ পৰমাণুসমূহৰ চালক বা 'নিমিত্ত কাৰণ' আৰু নৈতিক বিধাতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। 'জীৱ'ৰ স্বৰূপ সন্দৰ্ভত শংকৰাচাৰ্য্যই জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ অভিন্নতা (অদ্বৈত) দাঙি ধৰিছে, য’ত ৰামানুজে জীৱক ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন অংশ বুলি কৈছে। ইয়াৰ বিপৰীতে, সাংখ্য দৰ্শনত জগত সৃষ্টিৰ বাবে কোনো ঈশ্বৰক স্বীকাৰ নকৰি, 'পুৰুষ'ক এক নিষ্ক্ৰিয়, ত্ৰিগুণাতীত আৰু বহুত্ববাদী চেতন তত্ত্ব হিচাপে প্ৰকৃতিৰ সমান্তৰালভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ মূল প্ৰৱক্তা বা মুখ্য প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: অষ্টম শতিকাৰ মহান ভাৰতীয় চিন্তাবিদ আদি শংকৰাচাৰ্য্যক অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ মুখ্য প্ৰৱক্তা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

২. শংকৰাচাৰ্য্যৰ মতে একমাত্ৰ চৰম সত্য বা পৰম সত্তা কোনটো?

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্য্যৰ জ্ঞানতাত্ত্বিক দৰ্শন অনুসৰি কেৱল 'ব্ৰহ্ম'ই হৈছে একমাত্ৰ নিৰ্গুণ আৰু পৰম চৰম সত্য।

৩. অদ্বৈত বেদান্তত ব্যৱহাৰ হোৱা 'মায়া' (Māyā) শব্দটোৰ মূল অৰ্থ কি?

উত্তৰ: 'মায়া' হৈছে এক অনিৰ্বচনীয় শক্তি, যাৰ প্ৰভাৱত মানুহে সত্য ব্ৰহ্মক এৰি অসত্য জগতখনক প্ৰকৃত বুলি ভ্ৰম কৰে।

৪. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ ধাৰণাটো কোনে জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল?

উত্তৰ: একাদশ-দ্বাদশ শতিকাৰ দক্ষিণ ভাৰতৰ বিশিষ্ট দাৰ্শনিক তথা ধৰ্মগুৰু শ্ৰী ৰামানুজাচাৰ্য্যই এই দৰ্শনৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

৫. ৰামানুজৰ মতে 'ঈশ্বৰ'ৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা?

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে ঈশ্বৰ হৈছে সগুণ, সাকাৰ আৰু অসীম কল্যাণকাৰী গুণৰ অধিকাৰী পৰম পুৰুষ (যাক তেওঁ বিষ্ণু বা নাৰায়ণ বুলিছে)।

৬. ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ স্ৰষ্টা আৰু নিয়ন্তা কোন?

উত্তৰ: ন্যায় আৰু বৈশেষিক দৰ্শনৰ যুটীয়া ধাৰণা অনুসৰি ঈশ্বৰেই হৈছে জগতৰ নিমিত্ত কাৰণ, যিয়ে পৰমাণুসমূহক গতি দি বিশ্ব সৃষ্টি কৰে।

৭. ন্যায় দৰ্শনৰ মূল প্ৰতিষ্ঠাপক মহৰ্ষিজনৰ নাম কি?

উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শনৰ মূল সূত্ৰসমূহ ৰচনা কৰিছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ ঋষি অক্ষপাদ গৌতমে।

৮. বৈশেষিক দৰ্শন অনুসৰি জগতৰ উপাদান কাৰণ কি?

উত্তৰ: বৈশেষিক ধাৰণা মতে, জগতৰ সকলো জড় বস্তুৰ মূল উপাদান হৈছে নিত্য আৰু অতি ক্ষুদ্ৰ 'পৰমাণু' (Atoms)।

৯. অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে 'জীৱ' আৰু 'ব্ৰহ্ম'ৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো কি?

উত্তৰ: পাৰমাৰ্থিক দৃষ্টিৰে জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই; অৰ্থাৎ "জীৱই ব্ৰহ্ম, ব্ৰহ্মতকৈ সুকীয়া নহয়" (জীৱো ব্ৰহ্মৈব নাপৰঃ)।

১০. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তই জীৱক ব্ৰহ্মৰ কি অংশ বুলি অভিহিত কৰে?

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে জীৱ হৈছে ঈশ্বৰ বা ব্ৰহ্মৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ বা বিশেষন (চিদংশ)।

১১. সাংখ্য দৰ্শনৰ মূল প্ৰৱৰ্তক হিচাপে কাক জনা যায়?

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম পুৰণি দৰ্শন সাংখ্যৰ মূল প্ৰণেতা হৈছে মহৰ্ষি কপিল।

১২. সাংখ্য দৰ্শনত উল্লেখ থকা চেতন সত্তাটোক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনত বিশুদ্ধ চৈতন্যময়, নিষ্ক্ৰিয় অথচ চেতন সত্তাটোক 'পুৰুষ' (Puruṣa) বুলি কোৱা হয়।

১৩. 'নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম' বুলি কলে কি বুজায়?

উত্তৰ: যি ব্ৰহ্ম কোনো প্ৰাকৃতিক গুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমা) বা বিশেষণেৰে আৱদ্ধ নহয়, সিয়েই নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম।

১৪. ৰামানুজৰ দৰ্শনক কিয় 'বিশিষ্টাদ্বৈত' বোলা হয়?

উত্তৰ: যিহেতু ইয়াত চিৎ (জীৱ) আৰু অচিৎ (জগত) নামৰ দুটা বিশেষণেৰে বিশিষ্ট হোৱা একমাত্ৰ ঈশ্বৰক (অদ্বৈত) স্বীকাৰ কৰা হৈছে।

১৫. ন্যায় দৰ্শনৰ মতে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰাৰ এটা যুক্তি কি?

উত্তৰ: কাৰ্য্যভিত্তিক যুক্তি (Cosmological/Teleological Argument), য’ত কোৱা হৈছে যে যিহেতু জগতখন এক কাৰ্য্য, গতিকে ইয়াৰ এজন বুদ্ধিমান কৰ্তা বা ঈশ্বৰ থাকিবই লাগিব।

১৬. সাংখ্য দৰ্শন অনুসৰি পুৰুষৰ সংখ্যা কেইটা?

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শন বহুত্ববাদী; অৰ্থাৎ ইয়াত 'পুৰুষ' বা আত্মাৰ সংখ্যা অনন্ত বা বহু বুলি স্বীকাৰ কৰা হৈছে।

১৭. অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে জীৱৰ বন্ধনৰ মূল কাৰণ কি?

উত্তৰ: অবিদ্যা বা অজ্ঞানতা, যাৰ বাবে জীৱই নিজৰ প্ৰকৃত ব্ৰহ্মস্বৰূপ পাহৰি সংসাৰৰ মায়াত আৱদ্ধ হয়।

১৮. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ মতে মুক্তি লাভৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মাধ্যম কি?

উっとৰ: ঈশ্বৰৰ প্ৰতি অনন্য ভক্তি আৰু সম্পূৰ্ণ শৰণাগতি বা প্ৰপত্তি।

১৯. বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন আছিল?

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় পৰমাণুবাদী দৰ্শন বৈশেষিকৰ মূল সূত্ৰকাৰ আছিল মহৰ্ষি কনাদ।

২০. সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে সৃষ্টি কেনেকৈ সম্ভৱ হয়?

উত্তৰ: অন্ধ প্ৰকৃতি আৰু পংগু (নিষ্ক্ৰিয়) পুৰুষৰ সংযোগ বা সান্নিধ্যৰ ফলতেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. অদ্বৈত বেদান্তত ব্ৰহ্মৰ দুটা ৰূপ কি কি আৰু কিয়?

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তত ব্ৰহ্মক দুটা দৃষ্টিকোণৰ পৰা চোৱা হয়:

• পৰমাৰ্থিক ৰূপ: য’ত ব্ৰহ্ম নিৰ্গুণ, নিৰাকাৰ আৰু উপাধিহীন।

• ব্যৱহাৰিক ৰূপ: য’ত মায়াৰ প্ৰভাৱত ব্ৰহ্মক সগুণ বা উপাসনাৰ যোগ্য ঈশ্বৰ ৰূপে দেখা যায়।

২. শংকৰাচাৰ্য্যৰ মতে 'সগুণ ব্ৰহ্ম' বা ঈশ্বৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: যেতিয়া পৰম ব্ৰহ্ম মায়া নামৰ উপাধিৰে যুক্ত হৈ জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ কৰ্তা হিচাপে প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া তেওঁক সগুণ ব্ৰহ্ম বা ঈশ্বৰ বোলা হয়। তেওঁ উপাসনাৰ মূল আধাৰ।

৩. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ 'অপৃথক-সিদ্ধি' (Apṛthak-siddhi) সম্পৰ্কটো কি?

উত্তৰ: ই হৈছে এক অভিন্ন সম্বন্ধ। ৰামানুজৰ মতে, গুণ আৰু গুণীৰ মাজত, অথবা শৰীৰ আৰু আত্মাৰ মাজত যি ধৰণৰ অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্ক থাকে, ঠিক তেনেদৰেই ঈশ্বৰৰ সৈতে জীৱ আৰু জগতৰ চিৰন্তন সম্পৰ্ক বিদ্যমান।

৪. ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনত ঈশ্বৰক কিয় 'পৰমাত্মা' বোলা হৈছে?

উত্তৰ: ন্যায়-বৈশেষিক মতে আত্মাক দুভাগত ভগোৱা হৈছে— জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মা। জীৱাত্মা বহু আৰু সুখ-দুখৰ ভাগী, কিন্তু পৰমাত্মা বা ঈশ্বৰ হৈছে সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বব্যাপী আৰু সকলো কৰ্মফলৰ বিধাতা।

৫. ন্যায় শাস্ত্ৰই ঈশ্বৰক জগতৰ 'নিমিত্ত কাৰণ' বুলি কিয় কয়?

উত্তৰ: যিদৰে কুমাৰে মাটি ব্যৱহাৰ কৰি ঘট নিৰ্মাণ কৰে (কুমাৰজন নিমিত্ত কাৰণ), ঠিক তেনেদৰে ঈশ্বৰে নিজে জগতখন হৈ নপৰে, বৰঞ্চ ইতিমধ্যে থকা চিৰন্তন পৰমাণুবোৰক এক নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমত সজাই জগতখন গঢ়ি তোলে।

৬. অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে 'জীৱ'ৰ সঁচা স্বৰূপটো কি?

উত্তৰ: উপাধি বা শৰীৰ-মন-বুদ্ধিৰ আৱৰণ থকালৈকে জীৱক সুকীয়া যেন লাগে। কিন্তু জ্ঞান উদয় হ’লে স্পষ্ট হয় যে জীৱ মূলতঃ 'সচ্চিদানন্দ' (সৎ, চিৎ আৰু আনন্দ) স্বৰূপ ব্ৰহ্মৰে প্ৰতিবিম্ব।

৭. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তই জীৱক কেনেকৈ শৰীৰ-আত্মা (Śarīra-Śarīrī) সম্পৰ্কেৰে বুজাইছে?

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে সমগ্ৰ জড় জগত আৰু চেতন জীৱসমূহ হৈছে ঈশ্বৰৰ শৰীৰ (Śarīra), আৰু ঈশ্বৰ নিজে হৈছে এই সমস্ত শৰীৰৰ ভিতৰত থকা একমাত্ৰ অন্তৰ্য্যামী আত্মা বা শৰীৰী (Śarīrī)।

৮. সাংখ্য দৰ্শনত 'পুৰুষ'ৰ স্বৰূপৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: সাংখ্যৰ পুৰুষৰ দুটা অন্যতম বৈশিষ্ট্য হ’ল:

• ই সম্পূৰ্ণৰূপে চেতনাত্মক আৰু অপৰিণামী (কোনো পৰিৱৰ্তন নোহোৱা)।

• ই ত্ৰিগুণাতীত, অৰ্থাৎ প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমা) ইয়াৰ ওপৰত কোনো প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে।

৯. সাংখ্য দৰ্শনৰ 'পুৰুষ-বহুত্ববাদ'ৰ (Plurality of Puruṣas) সপক্ষে এটা যুক্তি দিয়া।

উত্তৰ: সংসাৰত সকলো মানুহৰে জন্ম, মৃত্যু, ইন্দ্ৰিয় ক্ষমতা আৰু কৰ্মৰ প্ৰবৃত্তি সুকীয়া সুকীয়া। যদি সমগ্ৰ বিশ্বত এটাই আত্মা বা পুৰুষ থাকিলহেঁতেন, তেন্তে এজনৰ জন্ম বা মৃত্যুত সকলোৰে একেদৰে জন্ম বা মৃত্যু হ’লহেঁতেন।

১০. শংকৰাচাৰ্য্যৰ 'বিৱৰ্তবাদ' (Vivartavāda) মানে কি?

উত্তৰ: বিৱৰ্তবাদৰ অৰ্থ হ’ল কাৰণটো আচলতে সলনি নোহোৱাকৈয়ে অন্য ৰূপত দেখা দিয়া (ধাতৱ পৰিৱৰ্তন নোহোৱা)। যেনে— অন্ধকাৰত ৰছী এডালক সাপ বুলি ভ্ৰম হোৱা। ইয়াত ব্ৰহ্ম সত্য আৰু জগতখন তাৰে এক বিৱৰ্ত বা আভাষ মাত্ৰ।

১১. ৰামানুজৰ 'পৰিণামবাদ' (Pariṇāmavāda) ধাৰণাটো স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে জগতখন ভুৱা বা ভ্ৰম নহয়। ঈশ্বৰৰ মাজত থকা সূক্ষ্ম চিদংশ আৰু অচিদংশ শক্তি বাস্তৱিকতে স্থূল জগত আৰু জীৱৰ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ইয়াকে ব্ৰহ্ম-পৰিণামবাদ বোলা হয়।

১২. ন্যায়-বৈশেষিকৰ মতে ঈশ্বৰে কেনেকৈ মানুহক কৰ্মফল প্ৰদান কৰে?

উত্তৰ: মানুহৰ কৰ্মসমূহৰ পৰা এক অদৃশ্য নৈতিক শক্তি বা 'অদৃষ্ট' (Adṛṣṭa)ৰ সৃষ্টি হয়। যিহেতু এই অদৃষ্ট জড়, সেয়ে ঈশ্বৰে এজন ন্যায়পৰায়ণ বিচাৰকৰ দৰে এই অদৃষ্ট অনুসৰি জীৱক সুখ বা দুখৰূপ কৰ্মফল বিতৰণ কৰে।

১৩. সাংখ্য দৰ্শনত প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সম্পৰ্কক বুজাবলৈ দিয়া অন্ধ-পংগু ন্যায় (Blind and Lame analogy) কি?

উত্তৰ: প্ৰকৃতি অন্ধ (গতিশীল কিন্তু চেতনাহীন) আৰু পুৰুষ পংগু (চেতনাময় কিন্তু গতিহীন)। অৰণ্যত পথ হেৰুওৱা এজন অন্ধ মানুহে যিদৰে এজন পংগু মানুহক কান্ধত তুলি লৈ দুয়ো পাৰ হৈ যায়, ঠিক তেনেদৰেই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষে মিলি সৃষ্টি কাৰ্য্য চলায়।

১৪. অদ্বৈত বেদান্তত 'জীৱন্মুক্তি' আৰু 'বিদেহমুক্তি'ৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: জীয়াই থকা অৱস্থাতে শৰীৰত থাকিও ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভ কৰি মুক্ত হোৱা অৱস্থাটোৱেই হ’ল জীৱন্মুক্তি। আনহাতে, মৃত্যুৰ পিছত প্ৰাৰব্ধ কৰ্মৰ শেষত শৰীৰ ত্যাগ কৰি চিৰকালৰ বাবে ব্ৰহ্মত লীন হোৱাটোৱে হ’ল বিদেহমুক্তি।

১৫. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ মতে 'দাস্য ভাৱ' মানে কি?

উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে জীৱৰ চৰম পৰিচয় হ’ল যে ই ঈশ্বৰৰ চিৰন্তন দাস বা সেৱক। ঈশ্বৰৰ চৰণত নিজৰ অহংকাৰ বলি দি দাস্য ভাৱেৰে সেৱা কৰাটোৱেই জীৱৰ স্বাভাৱিক ধৰ্ম।

১৬. ন্যায় দৰ্শনে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বৰ বাবে দিয়া 'শ্ৰুতি' বা শব্দ প্ৰমাণৰ যুক্তিটো কি?

উত্তৰ: বেদসমূহ হৈছে অপৌৰুষেয় আৰু পৰম জ্ঞানৰ আকৰ। ন্যায়শাস্ত্ৰৰ মতে, ইমান নিখুঁত আৰু অলৌকিক জ্ঞান কেৱল এজন সৰ্বজ্ঞ আৰু পৰম পুৰুষেহে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে; সেইজনেই হৈছে ঈশ্বৰ।

১৭. সাংখ্য দৰ্শনক কিয় 'নিৰীশ্বৰবাদী' বুলি একাংশই ক’ব খোজে?

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ মূল ধাৰা বা আদি সূত্ৰত জগত সৃষ্টিৰ বাবে কোনো সুকীয়া ঈশ্বৰ নামৰ সত্তাৰ প্ৰয়োজন স্বীকাৰ কৰা হোৱা নাই। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সংযোগেই সৃষ্টিৰ বাবে যথেষ্ট বুলি ইয়াত গণ্য কৰা হয়।

১৮. বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'পৰমাণুবাদ' (Atomism) পাশ্চাত্য পৰমাণুবাদতকৈ কেনেকৈ পৃথক?

উত্তৰ: পাশ্চাত্য পৰমাণুবাদ মূলতঃ যান্ত্ৰিক আৰু জড়বাদী। কিন্তু বৈশেষিক দৰ্শনৰ পৰমাণুবাদ আধ্যাত্মিক আৰু নৈতিক; কাৰণ ইয়াত পৰমাণুৰ গতি আৰু সংযোজন ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা তথা জীৱৰ 'অদৃষ্ট'ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।

১৯. শংকৰাচাৰ্য্যৰ মতে 'মায়া'ৰ দুটা মূল কাৰ্য্য বা শক্তি কি কি?

উত্তৰ: মায়াৰ দুটা প্ৰধান শক্তি হ’ল:

• আৱৰণ শক্তি: ই আচল সত্য বা ব্ৰহ্মক ঢাকি ৰাখে।

• বিক্ষেপ শক্তি: ই সত্যৰ ঠাইত আন এক অসত্য বা জগতৰ ভ্ৰমাত্মক ৰূপ সৃষ্টি কৰে।

২০. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ মতে মুক্ত অৱস্থাত জীৱৰ স্থিতি কেনেকুৱা হয়?

উত্তৰ: মুক্ত অৱস্থাত জীৱই ঈশ্বৰৰ বৈকুণ্ঠ ধামত স্থান পায় আৰু ঈশ্বৰৰ দৰেই অনন্ত আনন্দ আৰু জ্ঞান লাভ কৰে। কিন্তু জীৱ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে ঈশ্বৰ হৈ পৰিব নোৱাৰে; অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ সৈতে ইয়াৰ গুণগত সাদৃশ্য আহে, কিন্তু স্বৰূপগত একত্ব নাহে।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শন অনুসৰি ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰা। নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ব্ৰহ্মৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: আদি শংকৰাচাৰ্য্যৰ অদ্বৈত বেদান্তৰ কেন্দ্ৰীয় দৰ্শন হ’ল— ব্ৰহ্মই একমাত্ৰ চৰম আৰু পাৰমাৰ্থিক সত্য। ব্ৰহ্ম স্বয়ং-প্ৰকাশ, অনন্ত আৰু সচ্চিদানন্দ স্বৰূপ (সৎ, চিৎ আৰু আনন্দ)। এই ব্ৰহ্মক জানিবলৈ দৰ্শনত দুটা স্তৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে— নিৰ্গুণ (পৰা) ব্ৰহ্ম আৰু সগুণ (অপৰা) ব্ৰহ্ম বা ঈশ্বৰ।

• নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম: ই হৈছে ব্ৰহ্মৰ প্ৰকৃত বা পাৰমাৰ্থিক স্বৰূপ। এই স্তৰত ব্ৰহ্ম যিকোনো ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক গুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমা) বা বৈচিত্ৰ্যৰ উৰ্ধত। ইয়াক কোনো ভাষা বা ধাৰণাৰে আৱদ্ধ কৰিব নোৱাৰি, সেয়ে উপনিষদে ইয়াক 'নেতি নেতি' (ইও নহয়, সিও নহয়) বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।

• সগুণ ব্ৰহ্ম: যেতিয়া পৰম ব্ৰহ্ম মানুহৰ ব্যৱহাৰিক বুদ্ধি আৰু 'মায়া' নামৰ অনৈসৰ্গিক শক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ পৰে, তেতিয়াই তেওঁ সগুণ ব্ৰহ্ম বা ঈশ্বৰ ৰূপে প্ৰতিভাত হয়। তেওঁ জগতৰ স্ৰষ্টা, পাতা আৰু নিয়ন্তা।

মূল পাৰ্থক্য: নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম উপাধিহীন আৰু উপাসনাৰ অতীত, য’ত কোনো জ্ঞাতা বা জ্ঞানৰ ভেদ নাথাকে। আনহাতে, সগুণ ব্ৰহ্ম উপাধিযুক্ত, সাকাৰ বা সগুণ, আৰু তেওঁ ভক্তৰ উপাসনা তথা ভক্তিৰ মুখ্য আশ্ৰয়স্থল।

প্ৰশ্ন ২: বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ আধাৰত ৰামানুজৰ ঈশ্বৰ তত্ত্বৰ এক খতিয়ান দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: একাদশ শতিকাৰ মহান ভাৰতীয় চিন্তাবিদ শ্ৰী ৰামানুজাচাৰ্য্যৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত ঈশ্বৰক এক নিৰ্জীৱ বা গুণহীন সত্তা হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সৰ্বগুণসম্পন্ন পৰম পুৰুষ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছে। ৰামানুজৰ মতে ব্ৰহ্ম আৰু ঈশ্বৰ অভিন্ন। তেওঁ নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ঈশ্বৰ সদায় কল্যাণকাৰী গুণেৰে পৰিপূৰ্ণ।

ৰামানুজৰ ঈশ্বৰ তত্ত্বৰ মূল ভেটি হ’ল যে ঈশ্বৰ এক অদ্বয় বা একক সত্তা হ’লেও তেওঁৰ অন্তৰালত দুটা চিৰন্তন বিশেষন থাকে— 'চিৎ' (চেতন জীৱসমূহ) আৰু 'অচিৎ' (অচেতন জড় জগত)। ঈশ্বৰ হৈছে এই দুই বিশেষণেৰে বিশিষ্ট বা যুক্ত পৰম তত্ত্ব। তেওঁ জগতৰ উপাদান কাৰণ আৰু নিমিত্ত কাৰণ দুয়োটাই। ৰামানুজৰ মতে ঈশ্বৰ কেৱল জগতৰ নিয়ন্তাই নহয়, তেওঁ কৰুণাময়, সৰ্বজ্ঞ আৰু ভক্তবৎসল। তেওঁ জীৱক নিজৰ চৰণত স্থান দিবলৈ সদায় ব্যাকুল। সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, ৰামানুজৰ ঈশ্বৰ হ’ল ধৰ্মীয় ভক্তি আৰু দাৰ্শনিক যুক্তিৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয়।

প্ৰশ্ন ৩: ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনত জগতৰ স্ৰষ্টা হিচাপে ঈশ্বৰৰ ধাৰণাটো কেনেকুৱা? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ন্যায় আৰু বৈশেষিক দৰ্শনে উমৈহতীয়াভাৱে এক যুক্তিবাদী ঈশ্বৰতত্ত্ব আগবঢ়াইছে। এই দৰ্শন অনুসৰি ঈশ্বৰ হৈছে জগতৰ 'নিমিত্ত কাৰণ' (Efficient Cause), 'উপাদান কাৰণ' (Material Cause) নহয়। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ মূল উপাদান হৈছে নিত্য আৰু জড় পৰমাণুসমূহ (ক্ষিতি, অপ, তেজ, মৰুত)। এই পৰমাণুবোৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে গতিশীল হ’ব নোৱাৰে।

প্ৰলয়কালৰ অন্তত জীৱসমূহৰ সঞ্চিত কৰ্মফল বা 'অদৃষ্ট'সমূহক ফলপ্ৰসূ কৰিবলৈ ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাত পৰমাণুসমূহৰ মাজত প্ৰথম স্পন্দন বা গতিৰ সৃষ্টি হয়। ঈশ্বৰে নিজৰ অনন্ত জ্ঞান আৰু ইচ্ছাৰ দ্বাৰা পৰমাণুবোৰক এক নিৰ্দিষ্ট শৃংখলাত সজাই তুলি এই বৈচিত্ৰ্যময় জগতখন সৃষ্টি কৰে। ইয়াত ঈশ্বৰৰ ভূমিকা এগৰাকী দক্ষ কুমাৰ বা কাৰিকৰৰ দৰে, যিয়ে উপাদানসমূহ বাহিৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি বস্তু তৈয়াৰ কৰে। ন্যায়-বৈশেষিকৰ মতে ঈশ্বৰ জগতৰ অতীত (Transcendent) আৰু তেওঁ জগতৰ নৈতিক নীতিসমূহৰ চিৰন্তন ৰক্ষক।

প্ৰশ্ন ৪: অদ্বৈত বেদান্তৰ 'মায়াবাদ' বা 'বিৱৰ্তবাদ'ৰ চমু পৰিচয় দি ইয়াৰ দ্বাৰা জগতৰ অস্তিত্ব কেনেকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, বুজাই লিখা।

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্য্যৰ দৰ্শনত জগতৰ সৃষ্টি আৰু স্থিতি ব্যাখ্যা কৰিবলৈ 'বিৱৰ্তবাদ' আৰু 'মায়া'ৰ আশ্ৰয় লোৱা হৈছে। বিৱৰ্তবাদৰ অৰ্থ হ’ল— কাৰণটো আচলতে সলনি নোহোৱাকৈয়ে অন্য এক ৰূপত মিছাকৈ প্ৰকাশ পোৱা। যেনে, আন্ধাৰত এডাল ৰছীক আচলতে সলনি নকৰাকৈয়ে মানুহে সাপ বুলি ভুল কৰে।

ইয়াৰ মূল চালিকা শক্তি হ’ল 'মায়া'। মায়াৰ দুটা প্ৰধান কাৰ্য্য আছে: 

১/ আৱৰণ শক্তি: ই পৰম সত্য বা ব্ৰহ্মৰ প্ৰকৃত স্বৰূপটোক জীৱৰ দৃষ্টিৰ পৰা লুকুৱাই ৰাখে। 

২/ বিক্ষেপ শক্তি: ই সেই লুকুৱাই ৰখা ঠাই টুকুৰাত এক নাম-ৰূপযুক্ত বৈচিত্ৰ্যময় জগতৰ মিছা ভ্ৰম সৃষ্টি কৰে।

এই দৰ্শনৰ মতে, জগতখন সম্পূৰ্ণৰূপে শূন্য বা আকাশ-কুসুমৰ দৰে অলীক নহয়; ইয়াৰ এক 'ব্যৱহাৰিক সত্তা' (Practical reality) আছে। যেতিয়ালৈকে এজন مرتد বা মানুহে চৰম ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভ নকৰে, তেতিয়ালৈকে জগতখন সঁচা যেন লাগিব। কিন্তু পাৰমাৰ্থিক জ্ঞান লাভ হোৱাৰ লগে লগে মায়াৰ আৱৰণ খহি পৰে আৰু জগতৰ সুকীয়া অস্তিত্ব ব্ৰহ্মৰ মাজত বিলীন হৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৫: ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ 'ব্ৰহ্ম-পৰিণামবাদ'ৰ তত্ত্বটো বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্য্যৰ মায়াবাদ বা বিৱৰ্তবাদৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰি ৰামানুজে 'ব্ৰহ্ম-পৰিণামবাদ' (Theory of Real Transformation) আগবঢ়াইছিল। ৰামানুজৰ মতে এই জগতখন কোনো ভ্ৰম বা মৰীচিকা নহয়, ই পুৰণি সনাতন সত্য। ঈশ্বৰ বা ব্ৰহ্মৰ মাজত বীজ ৰূপে থকা শক্তি বাস্তৱিকতে জগতৰূপলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়।

ৰামানুজে ইয়াক বুজাবলৈ দুটা অৱস্থাৰ কথা কৈছে:

• কাৰণাবস্থা (Cause state): প্ৰলয়ৰ সময়ত জগতৰ জড় উপাদান (অচিৎ) আৰু জীৱসমূহ (চিৎ) অত্যন্ত সূক্ষ্ম ৰূপত ঈশ্বৰৰ মাজত সুপ্ত হৈ থাকে। ইয়াক ব্ৰহ্মৰ অবিকশিত অৱস্থা বোলা হয়।

• কাৰ্য্যাৱস্থা (Effect state): যেতিয়া ঈশ্বৰৰ সৃষ্টি কৰাৰ সংকল্প বা ইচ্ছা জাগ্ৰত হয়, তেতিয়া সেই সূক্ষ্ম চিৎ আৰু অচিৎ শক্তিবোৰ স্থূল আৰু বিকশিত ৰূপত প্ৰকাশিত হয়। ইয়াকে সৃষ্টি বোলা হয়।

যিদৰে গাখীৰ দৈলৈ বা মাটি ঘটলৈ সঁচা অৰ্থত পৰিণত হয়, ঠিক তেনেদৰে ব্ৰহ্মই নিজেই নিজৰ শক্তিক জগত আৰু জীৱৰূপলৈ প্ৰকৃত ৰূপান্তৰ ঘটায়। এই পৰিৱৰ্তনৰ পিছতো ব্ৰহ্মৰ মূল স্বৰূপৰ কোনো ক্ষতি বা পৰিৱৰ্তন নহয়।

প্ৰশ্ন ৬: ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনত ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণৰ বাবে আগবঢ়োৱা কাৰ্য্যভিত্তিক আৰু নৈতিক যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ন্যায় কুসুমাঞ্জলি আদি গ্ৰন্থত মহৰ্ষি গৌতম আৰু উদয়নাচাৰ্য্যই ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব সাব্যস্ত কৰিবলৈ কেইবাটাও যুক্তিনিষ্ঠ প্ৰমাণ দাঙি ধৰিছে। তাৰ ভিতৰত দুটা প্ৰধান যুক্তি হ’ল:

১/ কাৰ্য্যভিত্তিক যুক্তি (Cosmological Argument): জগতৰ যিবোৰ বস্তু সাৱয়ব বা অংশৰে গঠিত (যেনে— পৃথিৱী, পাহাৰ, নদী), সেইবোৰ কাৰ্য্যাত্মক বা উৎপন্ন বস্তু। যিহেতু প্ৰতিটো কাৰ্য্যৰে এজন বুদ্ধিমান কৰ্তা থাকে (যেনে ঘটৰ বাবে কুমাৰ), তেনেদৰে এই বিশাল আৰু সুশৃংখলিত পৃথিৱী নামৰ কাৰ্য্যটোৰ পিছতো এজন সৰ্বজ্ঞ কৰ্তা থাকিব লাগিব। সেই কৰ্তাজনেই হ’ল ঈশ্বৰ।

২/ নৈতিক বা অদৃশ্যভিত্তিক যুক্তি (Moral Argument): জীৱই নিজৰ কৰ্ম অনুসৰি পাপ বা পুণ্য অৰ্জন কৰে, যাক 'অদৃষ্ট' বোলা হয়। এই অদৃষ্ট জড় আৰু চেতনাহীন হোৱাৰ বাবে ই নিজে নিজে কাৰোবাক সুখ বা দুখ দিব নোৱাৰে। গতিকে, জীৱক তেওঁলোকৰ কৰ্মৰ সঠিক জোখত ফল প্ৰদান কৰিবলৈ এজন পৰম ন্যায়পৰায়ণ আৰু চেতনাসম্পন্ন বিধাতাৰ প্ৰয়োজন, যিজনেই হৈছে ঈশ্বৰ।

প্ৰশ্ন ৭: অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে 'জীৱ'ৰ স্বৰূপ কি? জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ অভিন্নতা কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে?

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তৰ এক অন্যতম মূল নীতি হ’ল— "জীৱো ব্ৰহ্মৈব নাপৰঃ" অৰ্থাৎ জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজত পাৰমাৰ্থিকভাৱে কোনো প্ৰভেদ নাই। শংকৰাচাৰ্য্যৰ মতে, অবিদ্যা বা অজ্ঞানতাৰ বাবে যেতিয়া পৰম চৈতন্য (ব্ৰহ্ম) অন্তঃকৰণ, শৰীৰ আৰু ইন্দ্ৰিয় আদি উপাধিৰ দ্বাৰা সীমাবদ্ধ হৈ পৰে, তেতিয়াই তাক 'জীৱ' বোলা হয়।

জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ এই সম্পৰ্কটোক বুজাবলৈ মূলতঃ দুটা তত্ত্ব আগবঢ়োৱা হয়:

• প্ৰতিবিম্ববাদ: যিদৰে এটাহে সূৰ্য্য থাকে, কিন্তু পানীৰ পাত্ৰবোৰত তাৰ বহুতো প্ৰতিবিম্ব দেখা যায়; ঠিক তেনেদৰে একেটা ব্ৰহ্মৰে বুদ্ধিত পৰা প্ৰতিবিম্ববোৰেই হ’ল ভিন্ন ভিন্ন জীৱ। পানী লৰিলেও সূৰ্য্যৰ একো নহয়, ঠিক তেনেদৰে শৰীৰৰ সুখে-দুখে ব্ৰহ্মক স্পৰ্শ নকৰে।

• অৱচ্ছেদবাদ: যিদৰে এটা ডাঙৰ আকাশক কোঠালি এটাই ঘেৰি ৰাখিলে তাক 'ঘটাকাশ' বা কোঠাৰ আকাশ যেন লাগে, ঠিক তেনেদৰে শৰীৰৰ আৱৰণৰ বাবে ব্ৰহ্মক জীৱ যেন লাগে। আৱৰণ ভাঙি গ’লে জীৱই বুজি পায় যে সি নিজেই ব্ৰহ্ম।

প্ৰশ্ন ৮: বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শন অনুসৰি জীৱৰ স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত জীৱক মায়াৰ ভ্ৰম বুলি উলাই কৰা হোৱা নাই। তেওঁৰ মতে জীৱ হৈছে এক প্ৰকৃত, নিত্য আৰু চেতন সত্তা। জীৱ জ্ঞানৰ আধাৰ বা 'জ্ঞাতা', কৰ্মৰ কৰ্তা আৰু কৰ্মফলৰ 'ভোক্তা'। জীৱ অণু পৰিমাণৰ (Atomic), কিন্তু ইয়াৰ ধৰ্মভূত জ্ঞান সমগ্ৰ শৰীৰত ব্যাপ্ত হৈ থাকে।

ৰামানুজে জীৱসমূহক তেওঁলোকৰ আধ্যাত্মিক অৱস্থা অনুসৰি ঘাইকৈ তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে: 

১/ বদ্ধ জীৱ: যিবোৰ জীৱই নিজৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ পাহৰি সংসাৰৰ মায়া, কৰ্ম আৰু বাসনাৰ পাকচক্ৰত আৱদ্ধ হৈ বাৰে বাৰে জন্ম-মৃত্যুৰ যাতনা ভোগ কৰি আছে। 

২/ মুক্ত জীৱ: যিবোৰ জীৱই পূৰ্বতে বদ্ধ আছিল, কিন্তু ইশ্বৰৰ ভক্তি, প্ৰপত্তি (শৰণাগতি) আৰু কৃপাৰ দ্বাৰা সংসাৰৰ বন্ধন চিঙি পৰম পদ বা বৈকুণ্ঠ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। 

৩/ নিত্য জীৱ: এই শ্ৰেণীৰ জীৱ কেতিয়াও সংসাৰৰ বন্ধনত পৰা নাই। তেওঁলোক জন্মৰে পৰা মুক্ত আৰু চিৰকাল ধৰি ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্যত থাকি তেওঁৰ সেৱাত ব্ৰতী হৈ থাকে (যেনে— অনন্ত, গৰুড় আদি)।

প্ৰশ্ন ৯: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'পুৰুষ' তত্ত্বৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা। পুৰুষক কিয় নিষ্ক্ৰিয় বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: মহৰ্ষি কপিলৰ সাংখ্য দৰ্শন হৈছে এক দ্বৈতবাদী দৰ্শন, য’ত বিশ্বৰ মূল কাৰণ হিচাপে দুটা স্বতন্ত্ৰ সত্তা স্বীকাৰ কৰা হৈছে— প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ। ইয়াত 'পুৰুষ'ৰ অৰ্থ কোনো পুৰুষ বা মানুহ নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে বিশুদ্ধ আত্মা বা চেতন তত্ত্ব (Pure Consciousness)।

পুৰুষৰ স্বৰূপৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— ই নিত্য, সৰ্বব্যাপী, অপৰিণামী (কোনো সলনি নোহোৱা) আৰু ত্ৰিগুণাতীত (সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমা গুণৰ অতীত)।

পুৰুষৰ নিষ্ক্ৰিয়তা: সাংখ্য দৰ্শনৰ এক অপূৰ্ব বৈশিষ্ট্য হ’ল যে পুৰুষ সম্পূৰ্ণৰূপে 'নিষ্ক্ৰিয়' (Inactive)। জগতৰ সকলো ক্ৰিয়া-কলাপ, চিন্তা, সুখ-দুখ আদি কেৱল প্ৰকৃতিৰ মাজতহে ঘটে। পুৰুষ কেৱল এজন 'দ্ৰষ্টা' (Spectator) বা সাক্ষী মাত্ৰ। যিদৰে স্ফটিক মণি বা আইনা এখনৰ কাষত ৰঙা ফুল এটা ৰাখিলে আইনাখন ৰঙা যেন লাগে কিন্তু আচলতে আইনাখন সলনি নহয়, ঠিক তেনেদৰে প্ৰকৃতিৰ সুখ-দুখ পুৰুষৰ ওপৰত প্ৰতিবিম্বিত হে হয়। পুৰুষে নিজে কোনো কৰ্ম নকৰে আৰু কোনো পৰিণামৰ মাজেদি নাযায়, সেয়ে তাক উদাসীন আৰু নিষ্ক্ৰিয় বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: সাংখ্য দৰ্শনৰ আধাৰত জগত সৃষ্টিত 'প্ৰকৃতি' আৰু 'পুৰুষ'ৰ যুটীয়া ভূমিকাৰ এক সমালোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিৱৰ্তন বা সৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়া কোনো ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাত নহয়, বৰঞ্চ প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সংযোগৰ ফলতহে সম্ভৱ হয়। প্ৰকৃতি হৈছে জড়, গতিশীল আৰু অন্ধ (Blind), আনহাতে পুৰুষ হৈছে চেতনাসম্পন্ন কিন্তু নিষ্ক্ৰিয় বা পংগু (Lame)। অকলশৰে দুয়োৰে কোনেও সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে।

এই যুটীয়া ভূমিকাক বুজাবলৈ দৰ্শনত 'অন্ধ-পংগু ন্যায়'ৰ উদাহৰণ দিয়া হৈছে। হাবিৰ মাজত বাট হেৰুওৱা এজন অন্ধ মানুহে যদি এজন খোৰা (পংগু) মানুহক নিজৰ কান্ধত তুলি লয়, তেন্তে খোৰা মানুহজনৰ চকুৰ নিৰ্দেশনাত অন্ধ মানুহজনে খোজ কাঢ়ি দুয়ো অৰণ্য পাৰ হ’ব পাৰে। ইয়াতো প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সান্নিধ্যই সৃষ্টিৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে।

সমালোচনা: এই তত্ত্বটো চাবলৈ গ’লে আকৰ্ষণীয় হ’লেও দাৰ্শনিক দিশৰ পৰা কিছু ত্ৰুটিপূৰ্ণ। প্ৰথমতে, অন্ধ আৰু পংগু দুয়োজনেই চেতনাসম্পন্ন আৰু দুয়োৰে এক উমৈহতীয়া উদ্দেশ্য থাকে। কিন্তু সাংখ্যৰ প্ৰকৃতি সম্পূৰ্ণ জড়, গতিকে পুৰুষৰ প্ৰতি ইয়াৰ আকৰ্ষণ কেনেকৈ হ’ব পাৰে, তাৰ কোনো যুক্তিসংগত ব্যাখ্যা নাই। দ্বিতীয়তে, পুৰুষ যদি সম্পূৰ্ণ মুক্ত আৰু উদাসীন, তেন্তে জড় প্ৰকৃতিয়ে তাক কেনেকৈ আকৰ্ষিত কৰিব পাৰে? এই জটিলতাৰ বাবেই পৰৱৰ্তী কালৰ দাৰ্শনিকসকলে সাংখ্যৰ এই সৃষ্টিতত্ত্বক সম্পূৰ্ণ ত্ৰুটিহীন বুলি গ্ৰহণ কৰা নাই।

পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমটোত মূলতঃ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰাৰ মূল তত্ত্বসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, ন্যায় দৰ্শনৰ 'পদাৰ্থ' ধাৰণাৰ অধীনত সত্য জ্ঞান লাভৰ বাবে ১৬ টা জ্ঞেয় বিষয় আৰু ইয়াৰ প্ৰমাণ তত্ত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। দ্বিতীয়তে, বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'পদাৰ্থ' আলোচনাৰ জৰিয়তে জগতৰ গাথঁনি বুজিবলৈ দ্ৰব্য, গুণ, কৰ্ম, সামান্য, বিশেষ, সমবায় আৰু অভাৱ—এই ৭ টা পদাৰ্থ আৰু কণাদৰ পৰমাণুবাদ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। শেষত, জৈন দৰ্শনৰ 'তত্ত্ব'ৰ অধীনত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ চেতন আৰু অচেতন অংশক বুজাবলৈ জীৱ আৰু অজীৱ (পুদ্গল, ধৰ্ম, অধৰ্ম, আকাশ, কাল) ধাৰণা তথা আত্মাৰ মুক্তি বা মোক্ষ লাভৰ বাবে 'ত্ৰিৰত্ন'ৰ সাধনাৰ মহত্ত্ব প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। থুলমূলভাৱে, ই এক গভীৰ তত্ত্বমূলক পাঠ।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিন্তাবিদ মহৰ্ষি গৌতমক ন্যায় দৰ্শনৰ মূল প্ৰৱৰ্তক হিচাপে জনা যায়।

২/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ মূল প্ৰণায়মকাৰী ঋষিগৰাকীৰ নাম কি?

উত্তৰ: বৈশেষিক সূত্ৰৰ ৰচক মহৰ্ষি কণাদ হৈছে এই দৰ্শনৰ প্ৰধান প্ৰৱৰ্তক।

৩/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ মতে ‘পদাৰ্থ’ৰ মুঠ সংখ্যা কেইটা?

উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শনত জ্ঞান লাভৰ প্ৰক্ৰিয়াটো বুজিবলৈ ১৬ টা মূল পদাৰ্থ স্বীকাৰ কৰা হৈছে।

৪/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শন অনুসৰি পদাৰ্থৰ সংখ্যা কেইটা?

উত্তৰ: মহৰ্ষি কণাদৰ পৰম্পৰা অনুসৰি মূল পদাৰ্থ ৭ টা।

৫/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনত ‘তত্ত্ব’ বা মূল সত্য কেইটা বুলি কোৱা হৈছে?

উত্তৰ: জৈন আধ্যাত্মিক ধাৰাত সৰ্বমুঠ ৭ টা মূল তত্ত্ব স্বীকাৰ কৰা হয়।

৬/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰথম পদাৰ্থটো কি?

উত্তৰ: ইয়াৰ প্ৰথম পদাৰ্থটো হৈছে 'দ্ৰব্য' বা বস্তুৰ আধাৰ।

৭/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ মতে মূল চেতন সত্তাটোক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: জৈন চিন্তাধাৰাত চেতন বা আত্মাক 'জীৱ' বুলি অভিহিত কৰা হয়।

৮/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰথম পদাৰ্থটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: সত্য জ্ঞান লাভৰ প্ৰধান উপায় বা মাধ্যম হিচাপে 'প্ৰমাণ' হৈছে ইয়াৰ প্ৰথম পদাৰ্থ।

৯/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক মতবাদত 'অভাৱ'ক পদাৰ্থ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছেনে?

উত্তৰ: হয়, বৈশেষিক চিন্তাত কোনো বস্তুৰ অনুপস্থিতি বা 'অভাৱ'কো এক স্বতন্ত্ৰ পদাৰ্থ ৰূপে ধৰা হয়।

১০/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনত অচেতন বা জড় পদাৰ্থক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: জৈন তত্ত্বজ্ঞানত জড় বা অচেতন উপাদানক 'অজীৱ' নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে।

১১/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ যি পদাৰ্থই বস্তুৰ গুণসমূহ ধাৰণ কৰে, তাক কি বোলে?

উত্তৰ: গুণৰ প্ৰকৃত আশ্ৰয়স্থল বা আধাৰক 'দ্ৰব্য' বোলা হয়।

১২/ প্ৰশ্ন: জৈন ধাৰণা অনুসৰি কৰ্মৰ কণা জীৱৰ পিনে বৈ অহা প্ৰক্ৰিয়াটোক কি বোলে?

উত্তৰ: কৰ্মৰ এই প্ৰবাহক জৈন দৰ্শনত 'আস্ৰৱ' বুলি কোৱা হয়।

১৩/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ মতে যি বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰিব লগা হয়, তাক কি বোলে?

উত্তৰ: জ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তুক ন্যায় পৰম্পৰাত 'প্ৰমেয়' বুলি কোৱা হয়।

১৪/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনত গতি বা ক্ৰিয়াক কি পদাৰ্থ হিচাপে নামাকৰণ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: ইয়াক থুলমূলভাৱে 'কৰ্ম' পদাৰ্থ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।

১৫/ প্ৰশ্ন: জৈন ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ শেষৰগৰাকী তীৰ্থংকৰ কোন আছিল?

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ বৈশালী অঞ্চলত জন্মগ্ৰহণ কৰা মহাবীৰ আছিল জৈন ধৰ্মৰ ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ।

১৬/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ কোনটো পদাৰ্থই সমজাতীয় বস্তুৰ মাজত থকা একতাক বুজায়?

উত্তৰ: বস্তুৰ সাধাৰণ বা সাৰ্বজনীন ধৰ্মক প্ৰকাশ কৰা পদাৰ্থটো হৈছে 'সামান্য'।

১৭/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনত কৰ্ম আৰু জীৱৰ সম্পূৰ্ণ বিচ্ছেদ ঘটা অৱস্থাটোক কি বোলে?

উত্তৰ: পৰম মুক্তিৰ এই বিশেষ অৱস্থাটোক 'মোক্ষ' বুলি জনা যায়।

১৮/ প্ৰশ্ন: ন্যায় সূত্ৰ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?

উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শনৰ ভেটি স্বৰূপ এই আধাৰ গ্ৰন্থখন মহৰ্ষি গৌতমে তৈয়াৰ কৰিছিল।

১৯/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে অবিনশ্বৰ আৰু অভাজ্য আটাইতকৈ ক্ষুদ্ৰতম অংশটোক কি বোলে?

উত্তৰ: জড় জগতৰ সেই আদিমতম উপাদানক 'পৰমাণু' বুলি কোৱা হয়।

২০/ প্ৰশ্ন: জৈন তত্ত্বত জীৱৰ ভিতৰলৈ কৰ্মৰ প্ৰৱেশ বন্ধ কৰা কাৰ্য্যক কি বোলে?

উত্তৰ: কৰ্মৰ আগমন প্ৰতিহত কৰাৰ এই অৱস্থাটোক 'সংবৰ' বোলা হয়।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ মতে 'পদাৰ্থ' শব্দটোৰ প্ৰকৃত অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শনত পদাৰ্থ মানে কেৱল ভৌতিক বস্তু নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে— 'পদৰ অৰ্থ' বা যাৰ অস্তিত্ব আছে, যাক জনা সম্ভৱ আৰু যাক নামেৰে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি, তেনে যিকোনো জ্ঞেয় বিষয়।

২/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে 'দ্ৰব্য' কি?

উত্তৰ: যি স্বতন্ত্ৰ সত্তাই গুণ আৰু ক্ৰিয়াক নিজৰ বুকুত আশ্ৰয় দিয়ে, তাকে দ্ৰব্য বোলে। যেনে— পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু আদি হ’ল দ্ৰব্যৰ উদাহৰণ।

৩/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ 'জীৱ' আৰু 'অজীৱ'ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: জৈন তত্ত্ব অনুসৰি 'জীৱ' হৈছে চেতনাযুক্ত, জ্ঞানসম্পন্ন আৰু সক্ৰিয় আত্মিক সত্তা। আনহাতে, 'অজীৱ' হ’ল সম্পূৰ্ণ চেতনাহীন, জড় বা ভৌতিক উপাদান, যাৰ নিজস্ব কোনো অনুভৱ বা জ্ঞান নাই।

৪/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনত 'বিশেষ' পদাৰ্থ বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: সমজাতীয় আৰু নিত্য বস্তুসমূহক (যেনে দুটা পৰমাণুক) এটাৰ পৰা আনটোক পৃথক কৰিবলৈ যি স্বতন্ত্ৰ ধৰ্ম থাকে, তাকে 'विशेष' বা বিশেষ পদাৰ্থ বোলে। ইয়াৰ নামৰ পৰাই 'বৈশেষিক' শব্দটো আহিছে।

৫/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'প্ৰমাণ' আৰু 'প্ৰমেয়'ৰ সম্পৰ্ক চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: সত্য বা প্ৰমা জ্ঞান লাভ কৰাৰ যি অপৰিহাৰ্য সাধন বা উপায়, তাক 'প্ৰমাণ' বোলে। আনহাতে, সেই প্ৰমাণৰ দ্বাৰা যি বিষয়বস্তু সঠিকভাৱে জনা যায়, তাক 'প্ৰমেয়' বুলি কোৱা হয়।

৬/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ 'বন্ধন' (বন্ধ) তত্ত্বটো কি?

উত্তৰ: যেতিয়া কষায় বা আসক্তিৰ বশৱৰ্তী হৈ জীৱৰ (আত্মাৰ) মাজলৈ পুদ্গল বা কৰ্মৰ কণিকাবোৰ প্ৰৱেশ কৰি আত্মাক আৱৰি ধৰে, তেতিয়া আত্মা বান্ধোনত পৰে। ইয়াকে জৈন ধাৰণাত 'বন্ধ' বা বন্ধন বোলা হয়।

৭/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'সমবায়' পদাৰ্থৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: দুটা বস্তুৰ মাজত থকা এনে এক চিৰন্তন বা নিত্য সম্পৰ্ক, যাক কেতিয়াও পৃথক কৰিব নোৱাৰি, তাক 'সমবায়' বোলে। যেনে— গুণ আৰু গুণীৰ সম্পৰ্ক, অথবা তন্তু (সূতা) আৰু বস্ত্ৰৰ সম্পৰ্ক।

৮/ প্ৰশ্ন: জৈন তত্ত্বৰ 'অস্তিকায়' আৰু 'অনস্তিকায়' কি?

উত্তৰ: যিবোৰ তত্ত্ব বা দ্ৰব্যই মহাকাশত স্থান আগুৰি থাকে, সেইবোৰক 'অস্তিকায়' (যেনে— আকাশ, পুদ্গল) বোলে। আনহাতে, স্থান অধিকাৰ নকৰা একমাত্ৰ ব্যতিক্ৰমী তত্ত্ব 'কাল' বা সময়ক 'অনস্তিকায়' বোলা হয়।

৯/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনত 'সংশয়' (Doubt) পদাৰ্থটোৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: কোনো এটা বিষয়ৰ নিশ্চিত জ্ঞান নোহোৱাকৈ মনত সৃষ্টি হোৱা দোমোজাক 'সংশয়' বোলে। ন্যায় শাস্ত্ৰৰ মতে, সংশয় হ’ল যিকোনো দৰ্শন বা তৰ্কশাস্ত্ৰৰ চৰ্চা তথা অনুসন্ধানৰ প্ৰাৰম্ভিক বিন্দু বা প্ৰেৰণা।

১০/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনত 'গুণ' পদাৰ্থই কি প্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰ: দ্ৰব্যৰ আশ্ৰয়ত থকা, যি নিজেই কোনো গুণ ধাৰণ নকৰে আৰু নিষ্ক্ৰিয় বা গতিহীন, তাক 'গুণ' বোলে। যেনে— ৰূপ, ৰস, গন্ধ, স্পৰ্শ আদি ২৪ প্ৰকাৰৰ গুণ বৈশেষিক দৰ্শনত স্বীকাৰ কৰা হৈছে।

১১/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ 'নিৰ্জৰা' তত্ত্বৰ তাৎপৰ্য কি?

উত্তৰ: আত্মাক বন্ধনমুক্ত কৰিবলৈ পূৰ্বৰ পৰা সঞ্চিত হৈ থকা কৰ্মৰ কণিকাসমূহক তপস্যা আৰু সংযমৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পুৰি ধ্বংস কৰা বা মচি পেলোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক জৈন ধৰ্মত 'নিৰ্জৰা' বুলি কোৱা হয়।

১২/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'দৃষ্টান্ত' পদাৰ্থটোৱে কি বুজায়?

উত্তৰ: যিটো বিষয়ৰ সত্যতা সাধাৰণ মানুহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তৰ্কশাস্ত্ৰৰ পণ্ডিতলৈকে সকলোৱে সমানে স্বীকাৰ কৰে, তাকে 'দৃষ্টান্ত' (Example) বোলে। তৰ্ক বা অনুমান প্ৰক্ৰিয়াত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

১৩/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে 'অভাৱ' পদাৰ্থৰ যিকোনো দুটা প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: 'অভাৱ' মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত:

ক) সংসৰ্গাভাৱ (কোনো স্থান বা কালত বস্তুৰ অনুপস্থিতি)

খ) অন্যোন্যাভাৱ (এটা বস্তু আন এটা বস্তু নোহোৱা অৱস্থা, যেনে— ঘট পট নহয়)।

১৪/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনত 'পুদ্গল' শব্দটোৱে কি বুজায়?

উত্তৰ: জৈন চিন্তাধাৰাত জড় পদাৰ্থক 'পুদ্গল' বুলি কোৱা হয়। যি উপাদান ভাঙি টুকুৰা-টুকুৰ হ’ব পাৰে (গলন) আৰু পুনৰ একগোট হ’ব পাৰে (পুৰণ), তেনে ৰূপ-ৰস-গন্ধযুক্ত ভৌতিক তত্ত্বই হৈছে পুদ্গল।

১৫/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'সিদ্ধান্ত' পদাৰ্থৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: দীৰ্ঘ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, যুক্তি আৰু প্ৰমাণৰ আধাৰত কোনো এটা মতবাদক যেতিয়া প্ৰতিষ্ঠিত সত্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়, তাক ন্যায় শাস্ত্ৰত 'সিদ্ধান্ত' বুলি নামকৰণ কৰা হয়।

১৬/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে 'সামান্য' পদাৰ্থটোৰ বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: 'সামান্য' হৈছে নিত্য আৰু ই অনেক বস্তুৰ মাজত একাকাৰ হৈ থাকে (যেনে— সকলো মানুহৰ মাজত থকা 'মনুষ্যত্ব' ধৰ্ম)। ই বস্তুসমূহৰ মাজত এক উমৈহতীয়া ধাৰণা গঢ়ি তোলে।

১৭/ প্ৰশ্ন: জৈন ধাৰণাত 'মোক্ষ' লাভৰ মূল চাবিকাঠী কি?

উত্তৰ: জৈন তত্ত্ব অনুসৰি মোক্ষ বা চিৰন্তন মুক্তি লাভৰ বাবে 'ত্ৰিৰত্ন' বা তিনিটা অমূল্য পথ অনুসৰণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য। সেইকেইটা হ’ল— সম্যক দৰ্শন (শুদ্ধ বিশ্বাস), সম্যক জ্ঞান (শুদ্ধ জ্ঞান) আৰু সম্যক চৰিত্ৰ (শুদ্ধ আচৰণ)।

১৮/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'অবয়ব' কি?

উত্তৰ: পৰৰ বাবে কৰা অনুমান বা পৰাৰ্থানুমানক সুশৃংখলভাৱে প্ৰকাশ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা পাঁচটা অবয়ব বা বাক্যৰ সমষ্টিকেই 'অবয়ব' বোলে (যেনে— প্ৰতিজ্ঞা, হেতু, উদাহৰণ, উপনয় আৰু নিগমন)।

১৯/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক পৰমাণুবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: এই মতবাদ অনুসৰি জগতৰ সকলো মিশ্ৰিত বা জড় বস্তু অবিনশ্বৰ, চিৰন্তন আৰু অতি সূক্ষ্ম পৰমাণুৰ সংযোগৰ ফলত সৃষ্টি হৈছে। জগতৰ সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ অন্তৰালত এই পৰমাণুসমূহৰ গতিশীলতাই কাম কৰে।

২০/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ 'আকাশ' তত্ত্বৰ কাম কি?

উত্তৰ: জৈন 'অজীৱ' দৰ্শনৰ অন্তৰ্ভুক্ত আকাশ হৈছে এক সৰ্বব্যাপী আৰু অনন্ত দ্ৰব্য। ইয়াৰ প্ৰধান কাম বা ধৰ্ম হৈছে জগতৰ আন সকলো জীৱ আৰু পুদ্গলক অৱস্থান কৰিবৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় স্থান (Space) এৰি দিয়া।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'পদাৰ্থ' ধাৰণাটোৰ এক তাত্ত্বিক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিন্তাধাৰাত মহৰ্ষি গৌতমৰ ন্যায় দৰ্শনে প্ৰমাণ আৰু যুক্তিবিজ্ঞানৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ন্যায় সূত্ৰ অনুসৰি, জগতৰ পৰম তত্ত্ব বা মোক্ষ লাভ কৰিবলৈ হ’লে বাস্তৱৰ সঠিক জ্ঞান অপৰিহাৰ্য। এই জ্ঞানৰ পৰিসীমা বুজাবলৈ গৌতমে ১৬ টা মূল 'পদাৰ্থ' বা জ্ঞেয় বিষয়ৰ অৱতাৰণা কৰিছে।

ন্যায়ৰ মতে, 'পদাৰ্থ' শব্দৰ অৰ্থ কেৱল ভৌতিক বস্তু নহয়, বৰঞ্চ যাৰ অস্তিত্ব আছে (অস্তিত্ব), যাক জনা সম্ভৱ (জ্ঞেয়ত্ব) আৰু যাক ভাষাৰে নামকৰণ কৰিব পাৰি (অভিধেয়ত্ব), সেই সকলোবোৰেই পদাৰ্থ। এই ১৬ টা পদাৰ্থ হ’ল— প্ৰমাণ, প্ৰমেয়, সংশয়, প্ৰয়োজন, দৃষ্টান্ত, সিদ্ধান্ত, অৱয়ব, তৰ্ক, নিৰ্ণয়, বাদ, জল্প, বিতণ্ডা, হেত্বাভাস, ছল, জাতি আৰু নিগ্ৰহস্থান। ন্যায় দৰ্শনৰ এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মানুহক তৰ্ক আৰু প্ৰমাণৰ সহায়ত সত্য অন্বেষণৰ পথ প্ৰদৰ্শন কৰা, যাতে ভ্ৰান্ত ধাৰণা আঁতৰাই জীৱনে পৰম শান্তি লাভ কৰিব পাৰে।

২/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'দ্ৰব্য' পদাৰ্থটোৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু ইয়াৰ দাৰ্শনিক তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মহৰ্ষি কণাদৰ বৈশেষিক দৰ্শনত 'দ্ৰব্য'ক পদাৰ্থসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ মৌলিক আৰু প্ৰধান আধাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বৈশেষিক সূত্ৰ অনুসৰি, যি সত্তাই গুণ আৰু ক্ৰিয়াক নিজৰ বুকুত ধাৰণ কৰে, অথচ নিজে গুণ আৰু ক্ৰিয়াৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ, তাকে দ্ৰব্য বোলা হয়। দ্ৰব্য হৈছে জগতৰ যিকোনো বস্তুৰ সমবায়ী কাৰণ বা মূল উপাদান।

বৈশেষিক দৰ্শনে সৰ্বমুঠ ৯ টা দ্ৰব্য স্বীকাৰ কৰিছে। এইসমূহক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

• ভৌতিক বা পঞ্চভূত: পৃথিৱী, জল, তেজ (অগ্নি), বায়ু আৰু আকাশ। ইয়াৰে প্ৰথম চাৰিটা দ্ৰব্য নিত্য (পৰমাণু ৰূপত) আৰু অনিত্য (জগতৰ বস্তু ৰূপত) দুয়োটা হ’ব পাৰে। আকাশ কেৱল নিত্য আৰু সৰ্বব্যাপী।

• অমূৰ্ত বা আধ্যাত্মিক দ্ৰব্য: কাল (সময়), দিগ (দিশ), আত্মা (চেতনাৰ আধাৰ) আৰু মন (অভ্যন্তৰীণ ইন্দ্ৰিয়)।

এই ৯ টা দ্ৰব্যৰ ধাৰণাৰ জৰিয়তে বৈশেষিক দৰ্শনে কেৱল এই দৃশ্যমান জড় জগতখনৰেই নহয়, বৰঞ্চ দেশ, কাল আৰু মানুহৰ মন-আত্মাৰো এক অত্যন্ত বৈজ্ঞানিক আৰু সুশৃংখল গাথঁনি দাঙি ধৰিছে।

৩/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ 'জীৱ' (আত্মা) তত্ত্বৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ বহলাই লিখা।

উত্তৰ: জৈন তত্ত্বজ্ঞানত 'জীৱ' হৈছে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আধ্যাত্মিক ধাৰণা, যাক সচৰাচৰ 'আত্মা' বুলি জনা যায়। জৈন চিন্তাবিদসকলৰ মতে, জীৱ কেৱল এটা বিমূৰ্ত ধাৰণা নহয়, ই এক বাস্তৱ আৰু জীৱন্ত সত্তা। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

• চেতনা (consciousness): চেতনা হৈছে জীৱৰ আটাইতকৈ মৌলিক ধৰ্ম বা লক্ষণ। য’ত চেতনা আছে, তাতেই জীৱ আছে।

• অনন্ত চতুষ্টয়: স্বভাৱগতভাৱে প্ৰতিটো জীৱৰে পৰম ক্ষমতা থাকে। যেতিয়া আত্মা কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়, তেতিয়া ই চাৰিটা গুণ লাভ কৰে— অনন্ত জ্ঞান, অনন্ত দৰ্শন, অনন্ত বীৰ্য (শক্তি) আৰু অনন্ত আনন্দ।

• শৰীৰৰ আকাৰ ধাৰণ (Medium size): জৈন দৰ্শনৰ এক ব্যতিক্ৰমী মতবাদ হ’ল যে জীৱই যিটো শৰীৰত অৱস্থান কৰে, ঠিক সেই শৰীৰটোৰ আকাৰ লয়। এটা পৰুৱাৰ শৰীৰত থকা আত্মাৰ আকাৰ সৰু আৰু এটা হাতীৰ শৰীৰত থকা আত্মাৰ আকাৰ ডাঙৰ হয় (প্ৰদীপৰ পোহৰে ঘৰটো আৱৰি ধৰাৰ দৰে)।

• কৰ্তা আৰু ভোক্তা: জীৱই নিজৰ কৰ্মৰ নিজেই কৰ্তা আৰু সেই কৰ্মৰ ফল (সুখ-দুখ) নিজেই ভোগ কৰে।

জৈন দৰ্শনৰ এই জীৱ তত্ত্বই প্ৰতিটো জীৱৰে স্বতন্ত্ৰতা আৰু আধ্যাত্মিক সম্ভাৱনীয়তাক উচ্চ আসন প্ৰদান কৰিছে।

৪/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'বিশেষ' পদাৰ্থটোৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা। ইয়াৰ নাম কিয় বৈশেষিক হ’ল?

উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শনৰ নামকৰণ আৰু ইয়াৰ মৌলিকতাৰ অন্তৰালত 'বিশেষ' (Particularity) নামৰ পদাৰ্থটোৰ এক অপৰিহাৰ্য ভূমিকা আছে। মহৰ্ষি কণাদে জগতৰ বৈচিত্ৰ্যৰ কাৰণ বিচাৰি উলিয়াবলৈ এই স্বতন্ত্ৰ পদাৰ্থটো স্বীকাৰ কৰিছিল।

'বিশেষ' হৈছে নিত্য দ্ৰব্যসমূহৰ (যেনে— পৃথিৱী, জল, বায়ু আৰু অগ্নিৰ পৰমাণুসমূহ, লগতে মুক্ত আত্মাসমূহ) মাজত থকা একেবাৰে অন্তিম বা চৰম পাৰ্থক্যসূচক ধৰ্ম। উদাহৰণস্বৰূপ, দুটা জলৰ পৰমাণু দেখাত, গুণত বা গঠনত সম্পূৰ্ণ একে হ’ব পাৰে, কিন্তু তথাপিও সিহঁত দুটা সুকীয়া বস্তু। এই যিটো অন্তৰ্নিহিত ধৰ্মৰ বাবে এটা পৰমাণুক আন এটা পৰমাণুৰ পৰা পৃথক বুলি জনা যায়, তাকে 'বিশেষ' বোলে। ই কেৱল নিত্য দ্ৰব্যতহে থাকে।

যিহেতু এই দৰ্শনে জগতৰ আটাইতকৈ ক্ষুদ্ৰতম আৰু মূল উপাদানসমূহৰ মাজৰ স্বতন্ত্ৰ পাৰ্থক্য বুজিবলৈ 'বিশেষ' পদাৰ্থৰ ওপৰত বিশেষভাৱে আলোকপাত কৰিছিল, সেইবাবেই সমগ্ৰ দৰ্শনটোৰ নাম 'বৈশেষিক দৰ্শন' হিচাপে ইতিহাসত প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

৫/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'প্ৰমাণ' তত্ত্বৰ ওপৰত এটা সমালোচনাত্মক টোকা যুগুত কৰা।

উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শনক ভাৰতীয় দৰ্শনৰ 'প্ৰমাণশাস্ত্ৰ' বা তৰ্কশাস্ত্ৰৰ মূল আধাৰ বুলি কোৱা হয়। ন্যায়ৰ মতে, যি মাধ্যমেৰে আমি কোনো বিষয়ৰ ভ্ৰমহীন, সঠিক আৰু প্ৰকৃত জ্ঞান লাভ কৰোঁ, তাকে 'প্ৰমাণ' বোলে (প্ৰমা কৰণং প্ৰমাণম)। গৌতমে সত্য জ্ঞানৰ বাবে চাৰিটা স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰিছে:

• প্ৰত্যক্ষ (Perception): ইন্দ্ৰিয়ৰ সৈতে বস্তুৰ প্ৰত্যক্ষ সংযোগৰ ফলত লাভ কৰা জ্ঞান।

• অনুমান (Inference): পূৰ্বৰ কোনো জনা সংকেত বা লিংগৰ আধাৰত নজনা বস্তু এটাৰ জ্ঞান লাভ কৰা (যেনে— ধোঁৱা দেখি জুইৰ অস্তিত্ব অনুভৱ কৰা)।

• উপমান (Comparison): সাদৃশ্য বা তুলনাৰ সহায়ত কোনো অচিনাকী বস্তুৰ জ্ঞান লাভ কৰা।

• শব্দ (Testimony): কোনো বিশ্বাসী বা আপ্ত পুৰুষৰ বাক্য বা উপদেশক জ্ঞানৰ উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰা।

ন্যায়ৰ এই প্ৰমাণ তত্ত্ব অত্যন্ত বৈজ্ঞানিক। ই কেৱল অন্ধবিশ্বাসক প্ৰশ্ৰয় নিদি প্ৰতিটো সত্যকে যুক্তি আৰু পৰীক্ষাৰ কষটি পাথৰত ভাঙি-ছিঙি চোৱাৰ এক শক্তিশালী দাৰ্শনিক পৰম্পৰা গঢ়ি তুলিছিল।

৬/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ 'অজীৱ' তত্ত্বৰ বিভিন্ন ভাগসমূহ উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জৈন দৰ্শন এক দ্বৈতবাদী দৰ্শন, য’ত সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক 'জীৱ' আৰু 'অজীৱ'—এই দুটা ভাগত ভগাই তত্ত্ব আলোচনা কৰা হৈছে। চেতনাহীন, জড় আৰু ভৌতিক উপাদানসমূহেই হৈছে 'অজীৱ'। জৈন মতবাদ অনুসৰি অজীৱ তত্ত্বক মুখ্যতঃ ৫ টা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:

• পুদ্গল (Matter): ই হ’ল জগতৰ ভৌতিক ৰূপ, যাক স্পৰ্শ, ৰস, গন্ধ আৰু ৰূপৰ দ্বাৰা জানিব পাৰি। পুদ্গল শব্দৰ অৰ্থ হ’ল যি গলি যায় (গলন) আৰু পুনৰ একত্ৰিত হয় (পুৰণ)। আমাৰ শৰীৰ, ঘৰ-দুৱাৰ আদি সকলো পুদ্গল।

• ধৰ্ম (Principle of Motion): ইয়াক ধৰ্ম ধৰ্ম বা ধৰ্ম দ্ৰব্য বোলে। ই জীৱ বা পুদ্গলক গতি কৰাত সহায় কৰে (যেনে— মাছে সাতুৰিবলৈ পানীৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ দৰে)।

• অধৰ্ম (Principle of Rest): ই গতিশীল বস্তুক স্থিৰ হ’বলৈ বা জিৰণি ল’বলৈ সহায় কৰে (যেনে— ভাগৰুৱা পথচাৰী এজনক গছৰ ছাঁই আশ্ৰয় দিয়াৰ দৰে)।

• আকাশ (Space): ই জগতৰ বাকী সকলো তত্ত্বক অৱস্থান কৰিবলৈ স্থান প্ৰদান কৰে।

• কাল (Time): ই বস্তুৰ পৰিৱৰ্তন, নতুনত্ব বা পুৰণি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক বুজায়। (একমাত্ৰ কাল হ’ল অনস্তিকায়, বাকী চাৰিটা অস্তিকায়)।

এই ৫ টা উপাদান আৰু 'জীৱ' মিলি জৈন দৰ্শনৰ বিশ্বতত্ত্ব গঢ়ি উঠিছে।

৭/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'সামান্য' পদাৰ্থটোৰ স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শনত 'সামান্য' (Generality বা Universal) বুলিলে বহুতো বস্তুৰ মাজত থকা এক উমৈহতীয়া, নিত্য আৰু সাৰ্বজনীন ধৰ্মক বুজায়। উদাহৰণস্বৰূপ, পৃথিৱীৰ সকলো মানুহৰ মাজত এটা উমৈহতীয়া ধৰ্ম থাকে, যাক 'মনুষ্যত্ব' বুলি কোৱা হয়। এই মনুষ্যত্বই হৈছে 'সামান্য'। ই নিত্য (মানুহ মৰি গ’লেও মনুষ্যত্ব ধৰ্মটো থাকি যায়) আৰু ই অনেক বস্তুৰ মাজত সমবায় সম্পৰ্কত থাকে।

মহৰ্ষি কণাদৰ অনুগামীসকলে সামান্যক মূলতঃ তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে:

• পৰ সামান্য: ই আটাইতকৈ ব্যাপক আৰু সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ সামান্য। যেনে— 'সত্তা' বা অস্তিত্ব (Existence)। জগতৰ সকলো বস্তুৰে সত্তা আছে, গতিকে ই আটাইতকৈ ডাঙৰ।

• অপৰ সামান্য: ই আটাইতকৈ কম পৰিসৰৰ সামান্য। যেনে— ঘটত্ব (কলহৰ ধৰ্ম) বা পটত্ব। ই কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ বস্তুকহে সামৰি লয়।

• পৰাপৰ সামান্য: ইয়াৰ পৰিসৰ মধ্যমীয়া— ই এটা দিশৰ পৰা ব্যাপক (পৰ) আৰু আনটো দিশৰ পৰা সংকীৰ্ণ (অপৰ)। যেনে— 'দ্ৰব্যত্ব' বা 'পশুটো'। ই পশুটোৰ সকলো জাতিক সামৰে বাবে ব্যাপক, কিন্তু 'সত্তা'তকৈ সৰু বাবে সংকীৰ্ণ।

সামান্যৰ এই ধাৰণাৰ জৰিয়তে বৈশেষিক দৰ্শনে জগতৰ বস্তুসমূহৰ মাজত একতা আৰু শ্ৰেণীবিভাজনৰ যুক্তিপূৰ্ণ বাখ্যা দাঙি ধৰিছে।

৮/ প্ৰশ্ন: জৈন দৰ্শনৰ মোক্ষ বা মুক্তিৰ ধাৰণাটো 'ত্ৰিৰত্ন'ৰ প্ৰেক্ষাপটত বাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: জৈন দৰ্শনৰ চৰম লক্ষ্য হৈছে জীৱক কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰি 'মোক্ষ' (Liberation) প্ৰদান কৰা। জৈন বিশ্বাস অনুসৰি, অনাদি কালৰ পৰা কৰ্মৰ কণিকাবোৰে (পুদ্গল) আত্মাক আৱৰি ৰাখে, যাৰ বাবে মানুহে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত সুখ-দুখ ভোগ কৰিব লগা হয়। যেতিয়া আত্মাৰ পৰা কৰ্মৰ এই আৱৰণ সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যায়, তেতিয়া আত্মা মোক্ষপ্ৰাপ্ত হয়।

এই মোক্ষ লাভৰ বাবে জৈন দৰ্শনত তিনিটা অপৰিহাৰ্য পথ বা 'ত্ৰিৰত্ন' (Three Jewels) নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে:

• সম্যক দৰ্শন (Right Faith): জৈন ধৰ্মৰ তীৰ্থংকৰসকলৰ উপদেশ আৰু সত্য তত্ত্বৰ প্ৰতি গভীৰ তথা অন্ধতাহীন বিশ্বাস ৰখা।

• সম্যক জ্ঞান (Right Knowledge): জীৱ আৰু অজীৱৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ কোনো সংশয় নোহোৱাকৈ শুদ্ধভাৱে জনা।

• সম্যক চৰিত্ৰ (Right Conduct): শুদ্ধ জ্ঞান লাভ কৰাৰ পিছত সেই অনুসৰি নিজৰ জীৱন আৰু আচৰণ পৰিচালিত কৰা। ইয়াৰ বাবে পঞ্চ মহাপঞ্চব্ৰত (অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ) পালন কৰাটো বাধ্যতামূলক।

এই ত্ৰিৰত্নৰ সাধনাৰ দ্বাৰাই কৰ্মৰ আগমন বন্ধ হয় (সংবৰ) আৰু পুৰণি কৰ্ম ধ্বংস হৈ (নিৰ্জৰা) আত্মা চিৰন্তন মুক্তিৰ দিশে ধাৱিত হয়।

৯/ প্ৰশ্ন: বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'অভাৱ' পদাৰ্থটোৰ এটি বিৱৰণ দিয়া।

উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শন প্ৰথম অৱস্থাত কেৱল ৬ টা ভাৱধৰ্মী বা ইতিবাচক পদাৰ্থৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত দাৰ্শনিকসকলে অনুভৱ কৰিলে যে জগতৰ জ্ঞান সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ হ’লে কেৱল বস্তুৰ উপস্থিতি জনাটোৱেই পৰ্যাপ্ত নহয়, বস্তুৰ অনুপস্থিতি বা 'অভাৱ' (Non-existence) জনাটোও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেইবাবে সপ্তম পদাৰ্থ হিচাপে 'অভাৱ'ক স্বীকৃতি দিয়া হয়।

অভাৱক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগোৱা হৈছে:

• সংসৰ্গাভাৱ: কোনো এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ সংসৰ্গ বা স্থানত নথকা কাৰ্য। ইয়াৰ আকৌ তিনিটা ভাগ আছে:

  • প্ৰাগভাৱ: বস্তু এটা সৃষ্টি হোৱাৰ পূৰ্বে থকা অভাৱ (যেনে— কলহটো সজাৰ আগতে মাটিত কলহৰ অভাৱ)। ই অনাদি কিন্তু সান্ত।

  • প্ৰধ্বংসাভাৱ: বস্তু এটা ধ্বংস হ’লে যি অভাৱ হয় (যেনে— কলহটো ভাঙি পেলালে কলহৰ অভাৱ)। ই সাদি কিন্তু অনন্ত।

  • অত্যন্তাভাৱ: দুটা বস্তুৰ মাজত চিৰকাল থকা অভাৱ (যেনে— বায়ুত ৰূপ বা পোহৰৰ অভাৱ, বা মৰুভূমিত পানীৰ অভাৱ)।

• অন্যোন্যাভাৱ: এটা বস্তু কেতিয়াও আন এটা বস্তু হ’ব নোৱাৰা অৱস্থা। ই দুটা বস্তুৰ তাদাত্ম্য বা একতাৰ অভাৱক বুজায় (যেনে— কিতাপখন টেবুল নহয়, বা গৰুটো ঘোঁৰা নহয়)।

এইদৰে বৈশেষিক দৰ্শনে প্ৰমাণ কৰিলে যে 'অভাৱ' কেৱল শূণ্যতা নহয়, ই এক স্বতন্ত্ৰ জ্ঞেয় বাস্তৱতা।

১০/ প্ৰশ্ন: ন্যায় দৰ্শনৰ 'অৱয়ব' (যুক্তিৰ অংগ) বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ পাঁচটা অৱয়ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ন্যায় দৰ্শনত অনুমানক দুটা ভাগত ভগোৱা হৈছে— স্বাৰ্থানুমান (নিজে বুজিবলৈ কৰা অনুমান) আৰু পৰাৰ্থানুমান (আনক কোনো সত্য বুজাবলৈ বা তৰ্কত প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ কৰা ন্যায়িক প্ৰক্ৰিয়া)। পৰাৰ্থানুমানক যেতিয়া ভাষাৰে সুশৃংখলভাৱে প্ৰকাশ কৰা হয়, তাত পাঁচটা বাক্য বা অংগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াকে ন্যায় দৰ্শনত 'অৱয়ব' বা 'পঞ্চাবয়ৱী ন্যায়' বোলা হয়।

এই পাঁচটা অৱয়ব ক্ৰমানুসারে তলত দিয়া হ’ল:

• প্ৰতিজ্ঞা (Proposition): যিটো বিষয় প্ৰমাণ কৰিব লগা থাকে, তাক প্ৰথমে ঘোষণা কৰা। যেনে— "পাহাৰখন জুইযুক্ত।"

• হেতু (Reason): প্ৰতিজ্ঞাখন প্ৰমাণ কৰিবলৈ দিয়া কাৰণ বা সংকেত। যেনে— "যিহেতু তাত ধোঁৱা দেখা গৈছে।"

• উদাহৰণ (Example): হেতু আৰু সাধ্যৰ মাজত থকা অপৰিহাৰ্য সম্পৰ্কটোক এক সাৰ্বজনীন সত্যৰ জৰিয়তে দেখুওৱা। যেনে— "য’ত য’ত ধোঁৱা থাকে, তাত জুই থাকে, যেনে— পাকঘৰ।"

• উপনয় (Application): বৰ্তমানৰ ক্ষেত্ৰখনত (পাহাৰখনত) সেই সাৰ্বজনীন নিয়মটো প্ৰয়োগ কৰা। যেনে— "এই পাহাৰখনতো ঠিক তেনেধৰণৰ ধোঁৱা আছে।"

• নিগমন (Conclusion): প্ৰথম প্ৰতিজ্ঞাখন যে সম্পূৰ্ণ সঁচা, তাক অন্তিমভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা। যেনে— "গতিকে, পাহাৰখন জুইযুক্ত।"

আৰিষ্টটলৰ পাশ্চাত্য ন্যায়শাস্ত্ৰৰ ত্ৰিপদী যুক্তিৰ (Syllogism) তুলনাত ন্যায় দৰ্শনৰ এই পঞ্চাবয়ৱী ধাৰণা বহুত বেছি নিখুঁত, কাৰণ ইয়াত একেলগে অবৰোহ (Deduction) আৰু আৰোহ (Induction) দুয়োটা পদ্ধতিৰে সত্যতা পৰীক্ষা কৰা হয়।

পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary) :

​এই পাঠটোত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ কেইটামান অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্ব আৰু সৃষ্টিতত্ত্বৰ বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, সাংখ্য দৰ্শনৰ পৰিণামবাদ অনুসৰি কাৰণৰ প্ৰকৃত ৰূপান্তৰৰ দ্বাৰা কাৰ্যৰ বাস্তৱ সৃষ্টি হয়। বিপৰীতে, অদ্বৈত বেদান্তৰ বিৱৰ্তবাদ আৰু অধ্যাস তত্ত্বই কাৰণৰ কোনো প্ৰকৃত পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ কেৱল বাহ্যিক আভাষ বা ভ্ৰমাত্মক প্ৰতিফলনকহে স্বীকাৰ কৰে। আনহাতে, ন্যায়-বৈশেষিকৰ আৰম্ভবাদ বা পৰমাণুপুঞ্জবাদ অনুসৰি কাৰ্য হ’ল এক সম্পূৰ্ণ নতুন সৃষ্টি, যি জড পৰমাণুসমূহৰ সংযোগৰ ফলত উৎপন্ন হয়। শেষত, বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মূল আধাৰ প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্বই প্ৰতিষ্ঠা কৰে যে জগতৰ প্ৰতিটো বস্তু বা ঘটনাই চৰ্তসাপেক্ষ আৰু ই কাৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিহে ওপজে। চমু থুলত, এই পাঠটোৱে জগতৰ সৃষ্টি আৰু বিৱৰ্তনৰ আঁৰত থকা মূল দাৰ্শনিক দৃষ্টিভংগীসমূহক সুন্দৰকৈ সাঙুৰি লৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১। সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্বটোক কি বুলি জনা যায়? 

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্বটোক 'সৎকাৰ্যবাদ' বুলি জনা যায়, যাৰ এটা মূল ভাগ হৈছে পৰিণামবাদ।

২। পৰিণামবাদ অনুসৰি কাৰ্যটো উৎপন্ন হোৱাৰ পূৰ্বে ক’ত বিদ্যমান থাকে? 

উত্তৰ: পৰিণামবাদ অনুসৰি কাৰ্যটো প্ৰকাশ হোৱাৰ পূৰ্বে কাৰণৰ বুকুত অব্যক্ত বা সূক্ষ্ম ৰূপত অন্তৰ্নিহিত হৈ থাকে।

৩। অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্বটোৰ নাম কি? 

উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্বটোক 'বিৱৰ্তবাদ' বুলি কোৱা হয়।

৪। বিৱৰ্তবাদৰ মূল মূলমন্ত্ৰ বা মূল কথাটো কি? 

উত্তৰ: কাৰণৰ কোনো প্ৰকৃত পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ কেৱল বাহ্যিকভাৱে অন্য ৰূপত প্ৰতিভাত হোৱা ধাৰণাটোৱেই হৈছে বিৱৰ্তবাদ।

৫। ভাৰতীয় দৰ্শনত 'ভ্ৰম' বা 'অধ্যাস'ৰ এটা সৰল উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: আন্ধাৰত ৰছী এডালক সাপ বুলি ভুল কৰাটোৱেই হৈছে ভ্ৰম বা অধ্যাসৰ এক ধ্ৰুপদী উদাহৰণ।

৬। কোনটো ভাৰতীয় দৰ্শনে 'আৰম্ভবাদ'ক সমৰ্থন কৰে? 

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ ন্যায় আৰু বৈশেষিক দৰ্শনে প্ৰধানকৈ 'আৰম্ভবাদ' বা অসৎকাৰ্যবাদক সমৰ্থন কৰে।

৭। আৰম্ভবাদৰ আন এটা জনপ্ৰিয় নাম কি? 

উত্তৰ: আৰম্ভবাদক 'অসৎকাৰ্যবাদ' বুলিও নামকৰণ কৰা হয়।

৮। আৰম্ভবাদ অনুসৰি কাৰ্যবস্তু সৃষ্টিৰ পূৰ্বে কাৰণত কেনেকৈ থাকে? 

উত্তৰ: এই মতবাদ অনুসৰি কাৰ্যটো সৃষ্টিৰ পূৰ্বে কাৰণত সম্পূৰ্ণৰূপে অনুপস্থিত বা 'অসৎ' হৈ থাকে; ই এক সম্পূৰ্ণ নতুন আৰম্ভণি।

৯। বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে জগতৰ সৃষ্টিৰ মূল উপাদান কি? 

উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে আমাৰ এই ভৌতিক জগতখনৰ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ বা উপাদান হৈছে অবিনশ্বৰ পৰমাণুসমূহ (Atomic Agglomeration)।

১০। 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' তত্ত্বটো কোনটো ধৰ্মীয় বা দৰ্শনৰ মূল স্তম্ভ? 

উত্তৰ: 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' তত্ত্বটো হৈছে গৌতম বুদ্ধৰ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মূল স্তম্ভ।

১১। 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে— এটা কাৰণ বা অৱস্থাৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আন এটা কাৰ্য বা অৱস্থাৰ উৎপত্তি হোৱা (Dependent Co-origination)।

১২। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ কোনটো আৰ্যসত্যৰ লগত প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্বটো ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত? 

উত্তৰ: বুদ্ধদেৱৰ দ্বিতীয় আৰ্যসত্য অৰ্থাৎ 'দুখৰ কাৰণ আছে' (দুখ সমূদয়) ধাৰণাটোৰ লগত এই তত্ত্ব জড়িত।

১৩। পৰিণামবাদ শব্দটোৰ সাধাৰণ অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: কাৰণৰ প্ৰকৃত ৰূপান্তৰ বা বাস্তৱ পৰিৱৰ্তন ঘটি নতুন কাৰ্যলৈ পৰিৱৰ্তিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক পৰিণাম বোলে।

১৪। বিৱৰ্তবাদৰ মতে জগতখন কিহৰ ফল? 

উত্তৰ: বিৱৰ্তবাদৰ হোতা শংকৰাচাৰ্যৰ মতে জগতখন হৈছে ব্ৰহ্মৰ ওপৰত মায়া বা অবিদ্যাৰ বাবে হোৱা এক আভাষ বা ভ্ৰমাত্মক প্ৰতিফলন।

১৫। কাৰ্য আৰু কাৰণৰ সম্পৰ্কক লৈ ভাৰতীয় দৰ্শনত মূলতে কেইটা ধাৰা আছে? 

উত্তৰ: মূলতে দুটা ধাৰা আছে— সৎকাৰ্যবাদ (কাৰ্য কাৰণত থাকে) আৰু অসৎকাৰ্যবাদ (কাৰ্য কাৰণত নাথাকে)।

16। পৰমাণুপুঞ্জবাদ (Theory of Atomic Agglomeration) অনুসৰি সৃষ্টি কিহৰ সংযোগৰ ফল? 

উত্তৰ: ইয়াৰ মতে জগতৰ সকলো মিশ্ৰ পদাৰ্থই হৈছে জড প্ৰকৃতিৰ অবিভাজ্য পৰমাণুসমূহৰ সংযোগ বা পুঞ্জীকৰণৰ ফল।

১৭। প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্বই জগতৰ নিত্যতাক স্বীকাৰ কৰেনে? 

উত্তৰ: নকৰে, ইয়াৰ মতে জগতৰ সকলো বস্তুজাতেই চৰ্তসাপেক্ষ আৰু ক্ষণস্থায়ী।

১৮। সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে জগতখন কিহৰ পৰিণাম? 

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে সমগ্ৰ জগতখন হৈছে মূল কাৰণ অৰ্থাৎ 'প্ৰকৃতি'ৰ বাস্তৱ পৰিণাম বা বিকাশ।

১৯। অধ্যাস (Illusion) মানে কি? 

উত্তৰ: কোনো এটা বস্তুৰ ওপৰত আন এটা ধৰ্ম বা বস্তুৰ অতস্মিন্ তদ্বুদ্ধি অৰ্থাৎ অতত্ত্বক তত্ত্ব বুলি আৰোপ কৰাই হৈছে অধ্যাস।

২০। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ দ্বাদশ নিদানৰ মূল ভেটি কি? 

উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ জীৱন-চক্ৰ বা দ্বাদশ নিদানৰ মূল ভেটিটোৱেই হৈছে প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্ব।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১। পৰিণামবাদ আৰু বিৱৰ্তবাদৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি? 

উত্তৰ: পৰিণামবাদৰ মতে কাৰণৰ প্ৰকৃত আৰু বাস্তৱ পৰিৱৰ্তন ঘটি কাৰ্যৰ সৃষ্টি হয় (যেনে: গাখীৰৰ পৰা দৈ)। আনহাতে, বিৱৰ্তবাদৰ মতে কাৰণৰ কোনো প্ৰকৃত পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ কেৱল বাহ্যিক আভাষহে উৎপন্ন হয় (যেনে: ৰছীত সাপৰ ভ্ৰম)।

২। সাংখ্য দৰ্শনৰ 'পৰিণামবাদ'ক কিয় 'প্ৰকৃতি-পৰিণামবাদ' বোলা হয়? 

উত্তৰ: কাৰণ সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে জগতৰ জড় তথা বৈচিত্ৰ্যময় বস্তুসমূহ কোনো শূন্যৰ পৰা অহা নাই, বৰঞ্চ ই প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণাত্মক (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমিঃ) ভাৰসাম্য হেৰুৱাই হোৱা প্ৰকৃত বিকাশ বা ৰূপান্তৰ।

৩। অধ্যাস বা ভ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত 'অবিদ্যা'ৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: অবিদ্যা বা অজ্ঞতাই বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপটোক ঢাকি ৰাখে (আৱৰণ) আৰু তাৰ ঠাইত আন এটা অবাস্তৱ ৰূপ জাপি দিয়ে (বিক্ষেপ)। ইয়াৰ বাবেই মানুহে সত্যক চিনি নাপাই ভ্ৰমত পৰে।

৪। আৰম্ভবাদক কিয় 'অসৎকাৰ্যবাদ' বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: এই মতবাদ অনুসৰি কাৰ্যটো উৎপন্ন হোৱাৰ পূৰ্বে কাৰণৰ ভিতৰত কোনো অস্তিত্ব নাথাকে বা 'অসৎ' হৈ থাকে। কাৰণৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা এক সম্পূৰ্ণ নতুন অবয়ব হিচাপে কাৰ্যৰ 'আৰম্ভণি' হয় বাবেই ইয়াক অসৎকাৰ্যবাদ বোলে।

৫। বৈশেষিক দৰ্শনৰ পৰমাণুবাদ বা আৰম্ভবাদৰ ধাৰণাটো চমুকৈ বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: বৈশেষিকসকলে বিশ্বাস কৰে যে পৃথিৱী, জল, তেজ আৰু বায়ুৰ অতি সূক্ষ্ম, অবিনশ্বৰ আৰু নিত্য অংশবোৰেই হৈছে পৰমাণু। এই পৰমাণুবোৰ লগ লাগি বা পুঞ্জীভূত হৈ (Agglomeration) একোটা নতুন কাৰ্যবস্তুৰ সৃষ্টি কৰে, যিটো পূৰ্বে অস্তিত্বহীন আছিল।

৬। বুদ্ধদেৱৰ 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' তত্ত্বৰ মূল নীতিটো কি? 

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল নীতিটো হ’ল— "অস্মিন সতি ইদং ভবতি" অৰ্থাৎ 'এইটো থাকিলে সেইটো হয়'। জগতৰ কোনো ঘটনাই কাৰণ অবিহনে বা আকস্মিকভাৱে নঘটে; প্ৰতিটো অৱস্থাই আন এটা পূৰ্বৱৰ্তী চৰ্ত বা কাৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিহে ওপজে।

৭। প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্বক কিয় মধ্যম মাৰ্গ (Middle Path) বোলা হয়? 

উত্তৰ: এই তত্ত্বই জগতখন একেবাৰে নাই বা উচ্ছন্ন (উচ্ছেদবাদ) আৰু জগতখন চিৰস্থায়ী বা সৰ্বকালৰ বাবে সত্য (শাশ্বতবাদ)— এই দুই চৰম পন্থাক নাকচ কৰি মাজৰ এক চৰ্তসাপেক্ষ গতিশীলতাক স্বীকাৰ কৰে বাবেই ইয়াক মধ্যম মাৰ্গ বোলে।

৮। সোণৰ পৰা অলংকাৰ তৈয়াৰ হোৱাটো পৰিণামবাদ নে বিৱৰ্তবাদ? যুক্তি দিয়া। 

উত্তৰ: এয়া পৰিণামবাদৰ উদাহৰণ। কাৰণ ইয়াত সোণ নামৰ উপাদান কাৰণটোৰ আকৃতিৰ এক প্ৰকৃত আৰু বাস্তৱ পৰিৱৰ্তন ঘটি অলংকাৰৰূপী কাৰ্যটোৰ সৃষ্টি হৈছে, ই কোনো চকুৰ ভ্ৰম নহয়।

৯। শংকৰাচাৰ্যৰ মতে 'ব্ৰহ্ম বিৱৰ্তবাদ'ৰ তাৎপৰ্য কি? 

উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ মতে একমাত্ৰ পৰম ব্ৰহ্মই সত্য। এই দৃশ্যমান জগতখন ব্ৰহ্মৰে এক অবাস্তৱ ৰূপান্তৰ বা আভাষ (বিৱৰ্ত) মাথোঁ। মায়াৰ প্ৰভাৱ দূৰ হ’লে জগতৰ অস্তিত্ব বিলীন হৈ কেৱল ব্ৰহ্মই অৱশিষ্ট থাকে।

১০। ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে 'সমৱায়ী কাৰণ' কি? এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: যিটো কাৰণৰ বুকুত কাৰ্যটো সমৱায় বা অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্কেৰে স্থিতি লয়, তাক সমৱায়ী কাৰণ বোলে। যেনে— কাপোৰখনৰ বাবে সূতাবোৰ হৈছে সমৱায়ী কাৰণ, কাৰণ সূতা অবিহনে কাপোৰ থাকিব নোৱাৰে।

১১। ভ্ৰম বা অধ্যাস নিৰাকৰণৰ উপায় কি? 

উত্তৰ: ভ্ৰম বা অধ্যাসৰ মূল কাৰণ যিহেতু অজ্ঞতা বা অবিদ্যা, সেয়েহে বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপৰ সম্যক জ্ঞান বা 'তত্ত্বজ্ঞান' লাভ কৰিলেহে ভ্ৰমৰ অৱসান ঘটে। যেনে— পোহৰ আনিলে ৰছীৰ সাপ-ভ্ৰম নাইকিয়া হয়।

১২। 'কাৰ্য' সম্পৰ্কে পৰিণামবাদী আৰু আৰম্ভবাদীৰ দৃষ্টিভংগীৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা। 

উত্তৰ: পৰিণামবাদীৰ মতে কাৰ্য হ’ল কাৰণৰে এক বিকশিত বা প্ৰকাশিত ৰূপ (অভেদ্)। কিন্তু আৰম্ভবাদীৰ মতে কাৰ্য হ’ল কাৰণতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক আৰু এক অভিনৱ সৃষ্টি (ভেদ)।

১৩। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ 'ক্ষণিকবাদ'ৰ সৈতে প্ৰতীত্যসমুৎপাদৰ সম্পৰ্ক কি? 

উত্তৰ: প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্বই প্ৰমাণ কৰে যে জগতৰ সকলো বস্তুৱেই কাৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। যিহেতু কাৰণবোৰ নিয়ত পৰিৱৰ্তনশীল, গতিকে কাৰ্যবোৰো ক্ষণস্থায়ী। এই ধাৰণাৰ পৰাই বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ক্ষণিকবাদ (সকলো বস্তুৱেই প্ৰতিক্ষণতে সলনি হৈছে) তত্ত্বৰ জন্ম হৈছে।

১৪। সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্বৰ মূল প্ৰমাণ একোটা যুক্তিৰে বুজোৱা। 

উত্তৰ: সাংখ্যই কয় 'উপাদান গ্ৰহণাত্'— অৰ্থাৎ এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য পাবলৈ হ’লে এক নিৰ্দিষ্ট কাৰণহে লব লাগিব। যেনে— তেল উলিয়াবলৈ সৰিয়হ পিহিব লাগিব, বালি পিহিলে নহব। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ হয় যে কাৰ্যটো কাৰণৰ মাজত আগৰে পৰাই আছিল।

১৫। ৰজ্জু-সৰ্প (ৰছী আৰু সাপ)ৰ উদাহৰণটোৱে বিৱৰ্তবাদক কেনেকৈ বুজায়? 

উত্তৰ: যেতিয়া আমি আন্ধাৰত ৰছী এডালক সাপ বুলি ভাবো, তেতিয়া ৰছীডাল সঁচাকৈয়ে সাপ হৈ নাযায়। ৰছীডাল স্থিৰ হৈয়ে থাকে, কেৱল আমাৰ মনতহে সাপৰ আভাষ আহে। ইয়াকেই কাৰণৰ অপৰিৱৰ্তিত অৱস্থাত হোৱা কাৰ্যৰ আভাষ বা বিৱৰ্ত বোলে।

১৬। পৰমাণুপুঞ্জবাদ বা সৃষ্টিবাদৰ তত্ত্বই ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বক কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰে? 

উত্তৰ: ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনৰ মতে জড় পৰমাণুবোৰ নিজে নিজে গতিশীল হব নোৱাৰে। গতিকে, জগত সৃষ্টিৰ বাবে এই পৰমাণুবোৰক এক শৃংখলাবদ্ধভাৱে পৰিচালিত কৰিবলৈ এজন চেতন বা বুদ্ধিমান নিয়ন্তা বা ঈশ্বৰৰ প্ৰয়োজন।

十七। প্ৰতীত্যসমুৎপাদ তত্ত্বই কেনেকৈ ভাগ্যবাদ (Fatalism) বা নিয়তিবাদক অস্বীকাৰ কৰে? 

উত্তৰ: এই তত্ত্বই অন্ধ ভাগ্যক বিশ্বাস নকৰে। ইয়াৰ মতে আমাৰ বৰ্তমানৰ কৰ্মই ভৱিষ্যতৰ অৱস্থা (কাৰ্য) নিৰ্ধাৰণ কৰে। যিহেতু প্ৰতিটো কাৰ্যই চৰ্তসাপেক্ষ, সেয়েহে কাৰণ সলনি কৰি বা কাৰণক ৰোধ কৰি আমি দুখৰ পৰা মুক্তি পাব পাৰোঁ।

১৮। অধ্যাসৰ দুটা প্ৰধান লক্ষণ বা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: 

১/ য’ত যিটো বস্তু নাই, তাত সেই বস্তুটো প্ৰতিভাত বা অনুভৱ হোৱা। 

২/ ইয়াৰ বাবে এটা প্ৰকৃত অধিষ্ঠান (যেনে ৰছী) আৰু মনত পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতাৰ সংস্কাৰ থকাটো আৱশ্যক।

১৯। ভাৰতীয় দৰ্শনত 'সৎকাৰ্যবাদ'ৰ দুটা মূল ভাগ কি কি? 

উত্তৰ: সৎকাৰ্যবাদৰ মূল ভাগ দুটা হৈছে— 

১/ পৰিণামবাদ (সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে কাৰণৰ বাস্তৱ ৰূপান্তৰ)। 

২/ বিৱৰ্তবাদ (অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে কাৰণৰ কেৱল আভাষিক বা কাল্পনিক ৰূপান্তৰ)।

২০। 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' তত্ত্বৰ দ্বাৰা বুদ্ধদেৱে মানৱ জীৱনৰ কি চিৰন্তন সত্যক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল? 

উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁ বুজাব বিচাৰিছিল যে মানুহৰ জীৱনৰ দুখ-যন্ত্ৰণা বা জৰা-মৰণ আকস্মিক নহয়। অবিদ্যা বা অজ্ঞতাৰ পৰাই এই সমগ্ৰ দুখৰ শৃংখলডাল গঢ়ি উঠে আৰু তত্ত্বজ্ঞানৰ দ্বাৰা কাৰণ স্বৰূপ অবিদ্যাক বিনাশ কৰিলে দুখৰো অন্ত (নিৰ্বাণ) ঘটে।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সাংখ্য দৰ্শনৰ 'পৰিণামবাদ' (Parinamavada) তত্ত্বটোৰ এক তাত্ত্বিক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: সাংখ্য দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্কীয় মূল মতবাদটো হৈছে সৎকাৰ্যবাদ আৰু ইয়াৰ এটা প্ৰধান ভাগ হৈছে পৰিণামবাদ। এই মতবাদ অনুসৰি কাৰ্যটো উৎপন্ন হোৱাৰ পূৰ্বে কাৰণৰ বুকুত এক অব্যক্ত, সূক্ষ্ম বা সম্ভাৱনাময় ৰূপত অন্তৰ্নিহিত হৈ থাকে। কাৰণৰ যেতিয়া প্ৰকৃত ৰূপান্তৰ বা বাস্তৱ পৰিৱৰ্তন ঘটে, তেতিয়াই কাৰ্যটো প্ৰকাশিত হৈ পৰে।

উদাহৰণস্বৰূপ, গাখীৰৰ পৰা দৈ হোৱা বা মাটিৰ পৰা কলহ তৈয়াৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো কোনো নতুন বা শূন্যৰ পৰা হোৱা সৃষ্টি নহয়। গাখীৰৰ ভিতৰত দৈ হোৱাৰ যি শক্তি বা উপাদান, সেয়া পূৰ্বৰে পৰাই বিদ্যমান আছিল। সাংখ্যকাৰসকলে কয় যে সমগ্ৰ জড় জগতখন হৈছে মূল কাৰণ অৰ্থাৎ ত্ৰিগুণাত্মিকা 'পৰম প্ৰকৃতি'ৰ এক বাস্তৱ পৰিণাম বা ক্ৰমবিকাশ। ইয়াত কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ মাজত কেৱল অৱস্থাৰহে প্ৰভেদ থাকে, তত্ত্বগতভাৱে দুয়ো অভিন্ন।

প্ৰশ্ন ২: অদ্বৈত বেদান্তৰ 'বিৱৰ্তবাদ' (Vivartavada) কি? ই পৰিণামবাদতকৈ কেনেকৈ পৃথক, আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আচাৰ্য শংকৰাচাৰ্যই প্ৰতিষ্ঠা কৰা অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ তত্ত্বটোক 'বিৱৰ্তবাদ' বুলি কোৱা হয়। এই তত্ত্ব অনুসৰি কাৰণৰ কোনো প্ৰকৃত বা বাস্তৱ পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈয়ে যেতিয়া কেৱল বাহ্যিকভাৱে অন্য এটা ৰূপত প্ৰতিভাত বা আভাষিত হয়, তাক বিৱৰ্ত বোলে। যেনে— আন্ধাৰত এডাল ৰছীক প্ৰকৃততে সলনি নোহোৱাকৈয়ে সাপ বুলি ভুল কৰাটো।

পৰিণামবাদৰ সৈতে ইয়াৰ মূল পাৰ্থক্যটো হ'ল— পৰিণামবাদত কাৰণটো সঁচাকৈয়ে কাৰ্যলৈ সলনি হৈ যায় (যেনে গাখীৰ দৈ হোৱাৰ পিছত তাক পুনৰ গাখীৰ কৰিব নোৱাৰি)। কিন্তু বিৱৰ্তবাদত কাৰণৰ কোনো গুণগত বিকৃতি নঘটে; কেৱল মায়া বা অবিদ্যাৰ প্ৰভাৱত আমাৰ মনত এক ভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হয়। অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে, পৰম ব্ৰহ্ম হৈছে একমাত্ৰ চিৰন্তন সত্য আৰু এই বৈচিত্ৰ্যময় জগতখন ব্ৰহ্মৰে এক অবাস্তৱ আভাষ বা বিৱৰ্ত মাথোঁ।

প্ৰশ্ন ৩: ন্যায়-বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'আৰম্ভবাদ' বা 'অসৎকাৰ্যবাদ'ৰ মূল যুক্তিসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ন্যায় আৰু বৈশেষিক দৰ্শনে সাংখ্যৰ সৎকাৰ্যবাদৰ বিপৰীত মেৰুত অৱস্থান কৰি 'অসৎকাৰ্যবাদ' বা 'আৰম্ভবাদ' ডাঙি ধৰে। এই মতবাদ অনুসৰি, কাৰ্যবস্তু উৎপন্ন হোৱাৰ পূৰ্বে কাৰণৰ মাজত সমূলি বিদ্যমান নাথাকে, অৰ্থাৎ ই সম্পূৰ্ণ 'অসৎ' (Non-existent) হৈ থাকে। কাৰণৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা এক সম্পূৰ্ণ নতুন, অপূৰ্ব আৰু অভিনৱ বস্তুৰ আৰম্ভণি ঘটে বাবেই ইয়াক আৰম্ভবাদ বোলে।

তেওঁলোকৰ মূল যুক্তি হ'ল যে যদি কাৰ্যটো কাৰণত আগৰে পৰাই থাকিলহেঁতেন, তেন্তে শিল্পী বা কুলালৰ প্ৰচেষ্টাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাথাকিলহেঁতেন। কপাহ আৰু কাপোৰৰ মাজত নাম, আকৃতি আৰু উপযোগিতাৰ আকাশ-পাতাল প্ৰভেদ আছে। কাপোৰেৰে গা ঢাকিব পাৰি কিন্তু কেঁচা কপাহেৰে নোৱাৰি। গতিকে, কাৰ্যবস্তু কাৰণতকৈ এক সুকীয়া সত্তা আৰু ই উৎপত্তিকালত এক নতুন সৃষ্টি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' (Pratityasamutpada) তত্ত্বটোৰ দাৰ্শনিক গুৰুত্ব নিৰূপণ কৰা।

উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ আটাইতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ মতবাদটো হৈছে 'প্ৰতীত্যসমুৎপাদ' বা চৰ্তসাপেক্ষ কাৰণতাবাদ (Dependent Co-origination)। ইয়াৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে— এটা অৱস্থাৰ উপস্থিতিৰ বাবে আন এটা অৱস্থাৰ স্বয়ংক্ৰিয় উৎপত্তি হোৱা ("ইদম্ সতি ইদং ভবতি")। জগতৰ কোনো ঘটনাই কাৰণ অবিহনে বা আকস্মিকভাৱে সংঘটিত নহয়।

দাৰ্শনিক দিশৰ পৰা এই তত্ত্বই দুটা চৰম পন্থাক নাকচ কৰে— প্ৰথমটো হ'ল জগতখন চিৰস্থায়ী বুলি ভবা 'শাশ্বতবাদ' আৰু দ্বিতীয়টো হ'ল মৃত্যুৰ পিছত সকলো শেষ বুলি ভবা 'উচ্ছেদবাদ'। বুদ্ধদেৱে এই দুয়োৰে মাজৰ এক 'মধ্যম মাৰ্গ' (Middle Path) উলিয়াই দেখুৱাইছে যে জগতৰ প্ৰতিটো বস্তুৱেই পৰিৱৰ্তনশীল আৰু চৰ্তসাপেক্ষ। মানুহৰ জীৱনৰ দুখৰ উৎপত্তি আৰু ইয়াৰ নিবাৰণৰ সমগ্ৰ ৰহস্য এই কাৰণ-শৃংখলৰ ভিতৰতে নিহিত হৈ আছে।

প্ৰশ্ন ৫: বৈশেষিক দৰ্শনৰ 'পৰমাণুবাদ' (Theory of Atomic Agglomeration) বা জগতৰ সৃষ্টিতত্ত্ব সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি কণাৰ্দৰ মতে, এই দৃশ্যমান জড় জগতখনৰ আটাইতকৈ ক্ষুদ্ৰতম, অবিভাজ্য আৰু নিত্য (Eternal) এককটোৱেই হৈছে পৰমাণু (Atom)। পৃথিৱী, অপ (জল), তেজ (অগ্নি) আৰু মৰুত (বায়ু)— এই চাৰিবিধ ভৌতিক পদাৰ্থৰ সুকীয়া সুকীয়া পৰমাণু থাকে। সৃষ্টিৰ প্ৰাকমুহূৰ্তত এই পৰমাণুবোৰ নিস্ক্ৰিয় হৈ থাকে।

পৰৱৰ্তী সময়ত জীৱসমূহৰ অদৃশ্য কৰ্মফল বা 'অদৃষ্ট'ৰ প্ৰেৰণাত আৰু ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাত এই জড় পৰমাণুবোৰৰ মাজত স্পন্দন বা গতিৰ সঞ্চাৰ হয়। প্ৰথমে দুটা পৰমাণু লগ লাগি 'দ্ব্যণুক', তিনিটা দ্ব্যণুক লগ লাগি 'ত্ৰ্যণুক' বা স্থূল বস্তুৰ সৃষ্টি কৰে। এইদৰেই পৰমাণুসমূহৰ ক্ৰমিক পুঞ্জীকৰণ বা সংযোগৰ ফলত সমগ্ৰ জগতখনৰ অৱয়ব গঢ়ি উঠে। ই এক যান্ত্ৰিক অথচ আধ্যাত্মিক কৰ্মফলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ব্যৱস্থা।

প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতীয় দৰ্শনত 'অধ্যাস' বা ভ্ৰম (Illusion) তত্ত্বৰ স্বৰূপ উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: দৰ্শনত 'অধ্যাস' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে এক বস্তুৰ ওপৰত আন এক বস্তুৰ ধৰ্ম আৰোপ কৰা বা অতস্মিন্ তদ্বুদ্ধি (যিটো নহয় তাক সেইটো বুলি ভবা)। অদ্বৈত বেদান্তত ভ্ৰমৰ প্ৰকৃতি বুজাবলৈ এই ধাৰণাটো গভীৰভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে আন্ধাৰ বাটত পৰি থকা শুক্তি (শামুকৰ খোলা) এটাক ৰূপালী মুদ্ৰা বা সোণ বুলি ভুল কৰে, সেয়াই হৈছে অধ্যাস।

ইয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াটো দুটা স্তৰত হয়— প্ৰথমতে আমাৰ ভিতৰত থকা 'অবিদ্যা'ই প্ৰকৃত বস্তুটোৰ স্বৰূপ ঢাকি ৰাখে (আৱৰণ শক্তি) আৰু দ্বিতীয়তে পূৰ্বৰ সংস্কাৰ বা স্মৃতিৰ ভিত্তিত তাত এক নতুন অবাস্তৱ ৰূপ জাপি দিয়ে (বিক্ষেপ শক্তি)। অধ্যাসৰ বাবে এটা সত্য আশ্ৰয় বা অধিষ্ঠানৰ প্ৰয়োজন হয়। যেতিয়াই প্ৰকৃত পোহৰ বা জ্ঞান লাভ হয়, তেতিয়াই অধ্যাস দূৰ হয় আৰু সত্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ৭: সাংখ্য দৰ্শনৰ সৎকাৰ্যবাদৰ সপক্ষে থকা 'সাংখ্যকাৰিকা'ৰ পাঁচটা মূল যুক্তি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: আচাৰ্য ঈশ্বৰকৃষ্ণৰ 'সাংখ্যকাৰিকা'ত সৎকাৰ্যবাদ প্ৰমাণ কৰিবলৈ পাঁচটা অকাট্য যুক্তি আগবঢ়োৱা হৈছে, যিবোৰ তলত দিয়া ধৰণৰ:

১/ অসদকৰণাত্: যিটো বস্তুৰ কোনো অস্তিত্বই নাই, তাক আকাশকুসুমৰ দৰে কেতিয়াও সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি। গতিকে কাৰ্যটো কাৰণত থাকিবই লাগিব।

২/ উপাাদান গ্ৰহণাত্: প্ৰতিটো নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যৰ বাবে একোটা নিৰ্দিষ্ট উপাদান কাৰণৰ প্ৰয়োজন। কাপোৰ বনাবলৈ সূতাহে লাগিব, বালি ল'লে নহ'ব।

৩/ সৰ্বসম্ভৱাভাবাত্: যদি কাৰ্যটো কাৰণত নাথাকে, তেন্তে যিকোনো বস্তুৰ পৰা যিকোনো বস্তুৰ সৃষ্টি হ'লহেঁতেন। কিন্তু বাস্তৱত তেনে নহয়।

৪/ শক্তস্য শক্যকৰণাত্: কাৰণৰ ভিতৰত যিটো কাৰ্য উৎপন্ন কৰাৰ বিশেষ সামৰ্থ্য বা শক্তি থাকে, তাৰ পৰাহে সেই কাৰ্যটো ওলায় (যেনে জুইৰ হে পুৰিব পৰা শক্তি থাকে)।

৫/ কাৰণভাৱাত্: কাৰ্য আৰু কাৰণৰ স্বৰূপ বা গুণগত ধৰ্ম একে। কাৰণৰ যি সত্তা, কাৰ্যৰো একেই সত্তা।

প্ৰশ্ন ৮: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ দ্বাদশ নিদান বা 'ভৱচক্ৰ'ত প্ৰতীত্যসমুৎপাদৰ প্ৰয়োগ কেনেকৈ হৈছে, সংক্ষেপে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনত মানুহৰ সংসাৰ যাত্ৰা আৰু দুখৰ বন্ধনক বুজাবলৈ বাৰটা ক্ৰমিক কাৰণৰ সংযোগ বা 'দ্বাদশ নিদান'ৰ অৱতাৰণা কৰা হৈছে, যাক 'ভৱচক্ৰ' বা জীৱন-চক্ৰ বুলিও জনা যায়। এই সমগ্ৰ চক্ৰটো প্ৰতীত্যসমুৎপাদৰ কাৰ্য-কাৰণ সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

এই চক্ৰৰ প্ৰথম আৰু মূল কাৰণটো হৈছে 'অবিদ্যা' (অজ্ঞানতা)। অবিদ্যাৰ পৰা সংস্কাৰ, সংস্কাৰৰ পৰা বিজ্ঞান (চেতনা), ক্ৰমে নামৰূপ, ষডায়তন (ইন্দ্ৰিয়), স্পৰ্শ, বেদনা (অনুভৱ), তৃষ্ণা (আকাংক্ষা), উপাদান (আসক্তি), ভৱ (জন্মৰ প্ৰবৃত্তি), জাতি (পুনৰ্জন্ম) আৰু শেষত 'জৰা-মৰণ' বা দুখৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াত প্ৰতিটো নিদানেই তাৰ পূৰ্বৱৰ্তী নিদানটোৰ কাৰ্য আৰু পৰৱৰ্তী নিদানটোৰ কাৰণ হিচাপে কাম কৰে। এই চক্ৰটোৰ যিকোনো এটা লিংক কাটি দিলে সমগ্ৰ দুখৰ অবসান ঘটে।

প্ৰশ্ন ৯: সত্কাৰ্যবাদ (Satkaryavada) আৰু অসত্কাৰ্যবাদ (Asatkaryavada)ৰ মাজৰ এক তুলনাত্মক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় তৰ্কশাস্ত্ৰ তথা দৰ্শনত কাৰ্য-কাৰণৰ সম্পৰ্কক লৈ সৎকাৰ্যবাদ আৰু অসৎকাৰ্যবাদ দুটা পৰস্পৰ বিপৰীতমুখী ধাৰা।

সৎকাৰ্যবাদে জগতৰ মূল উপাদানৰ একত্ৰীকৰণ বা ধাৰাবাহিকতাক প্ৰাধান্য দিয়ে, আনহাতে অসৎকাৰ্যবাদে জগতৰ পৰিৱৰ্তনশীলতা আৰু নতুনত্বক স্বীকাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: বিৱৰ্তবাদৰ দৃষ্টিৰে জগত আৰু ব্ৰহ্মৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা আৰু ইয়াৰ নৈতিক প্ৰাসংগিকতা দেখুওৱা।

উত্তৰ: বিৱৰ্তবাদৰ মতে, পৰম তত্ত্ব ব্ৰহ্ম হৈছে একমাত্ৰ অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু নিৰ্গুণ সত্তা। এই জগতখন ব্ৰহ্মৰে এক আভাষিক ৰূপান্তৰ। ধাৰণাগতভাৱে, জগতখন ব্ৰহ্মৰ ওপৰত অধ্যাসিত হৈ আছে। যিদৰে মৰুভূমিত মৃগতৃষ্ণিকা বা মৰীচিকা দেখিলে মৰুভূমিখন আদ্ৰ বা তিতি নাযায়, ঠিক তেনেদৰে জগতৰ সুখ-দুখ বা পৰিৱৰ্তনসমূহে পৰম ব্ৰহ্মক স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে।

ইয়াৰ নৈতিক প্ৰাসংগিকতা অতি গভীৰ। যেতিয়া এজন সাধকে বিৱৰ্তবাদৰ মৰ্ম বুজি পায়, তেতিয়া তেওঁ উপলব্ধি কৰে যে বাহ্যিক জগতৰ পাৰ্থিৱ ভেদভাৱ, জাতি-ভেদ বা অহংকাৰবোৰ কেৱল মায়াৰ খেল। সমগ্ৰ জীৱৰে অন্তৰত থকা আত্মা আচলতে সেই একেই পৰম ব্ৰহ্মৰে অংশ। এই অদ্বৈত বা অভেদ জ্ঞানে মানুহৰ মনত বিশ্বজনীন ভাতৃত্ববোধ, অহিংসা আৰু সৰ্বজীৱলৈ প্ৰেমৰ ভাৱ জগাই তোলে, যিটো সমাজৰ আধ্যাত্মিক আৰু নৈতিক উত্তৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।