পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:

প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা (সংস্কৃত)ৰ পৰা মধ্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা (পালি-প্ৰাকৃত) হৈ আধুনিক অসমীয়া ভাষাৰ সৃষ্টি হোৱাৰ অন্তৰালত কেইটামান প্ৰধান ধ্বনিগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াই কাম কৰিছে। উচ্চাৰণৰ সৰলতা আৰু ক্ষিপ্ৰতাৰ বাবে যুক্তব্যঞ্জনসমূহ এক হৈ পৰা কাৰ্যই হ’ল সমীভৱন আৰু ইয়াৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়াটো হৈছে বিষমীভৱন। শব্দৰ ভিতৰত স্বৰধ্বনিৰ স্থান সলনি হোৱা কাৰ্যই অপিনিহিতি আৰু স্বৰৰ মাজত সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰাটোই হৈছে স্বৰ-সংগতি। যুক্তাক্ষৰৰ নাসিক্য ব্যঞ্জন লোপ পাই পূৰ্বস্বৰ অনুনাসিক হোৱাটোই নাসিক্যীভৱন। ইয়াৰ উপৰিও উচ্চাৰণৰ বায়ুৰ চাপ অনুহৰি মহাপ্ৰাণতা, অল্পপ্ৰাণতা আৰু দ্ৰুত উচ্চাৰণৰ বাবে একে আখৰ লোপ পোৱা সমাক্ষৰ লোপ প্ৰক্ৰিয়াই অসমীয়া ভাষাৰ শব্দ গঠন প্ৰক্ৰিয়াক ঐতিহাসিকভাৱে চহকী আৰু গতিশীল কৰি তুলিছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা 'সমীভৱন' শব্দটোৰ সাধাৰণ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ধ্বনি পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াত এটা ধ্বনিৰ প্ৰভাৱত আন এটা অসমধৰ্মী ধ্বনি একে বা সদৃশ ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা কাৰ্যই হৈছে সমীভৱন।

প্ৰশ্ন ২: উপভাষাগত বৈশিষ্ট্যৰ ফালৰ পৰা 'অপিনিহিতি' অসমৰ কোনটো অঞ্চলৰ উপভাষাত অধিক স্পষ্টকৈ দেখা যায়?

উত্তৰ: অপিনিহিতিৰ প্ৰৱণতা অসমৰ গোৱালপাৰীয়া বা পশ্চিম অসমীয়া উপভাষাত প্ৰধানকৈ পৰিলক্ষিত হয়।

প্ৰশ্ন ৩: সংস্কৃৰ 'চক্ৰ' শব্দটো প্ৰাকৃতত 'চক্ক' হোৱাটো কি ধৰণৰ ধ্বনিগত পৰিৱৰ্তন?

উত্তৰ: এয়া হৈছে সমীভৱন (সংস্কৃতৰ সংযুক্ত ব্যঞ্জন 'ক্ৰ' প্ৰাকৃতত 'ক্ক' হৈ সমীভূত হৈছে)।

প্ৰশ্ন ৪: পূৰ্ববৰ্তী বা পৰৱৰ্তী স্বৰধ্বনিৰ প্ৰভাৱত শব্দৰ মাজৰ কোনো স্বৰধ্বনিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিলে তাক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: তাক ভাষাবিজ্ঞানত 'স্বৰ-সংগতি' (Vowel Harmony) নামেৰে জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৫: 'বিষমীভৱন' কাক বোলে?

উত্তৰ: শব্দৰ মাজত থকা দুটা সমধৰ্মী বা একে ধ্বনিৰ এটা উচ্চাৰণৰ সুবিধাৰ বাবে অসমধৰ্মী ধ্বনিলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে বিষমীভৱন বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: সংস্কৃতৰ 'শষ্প' শব্দটো পালি ভাষাত 'সস্প' হোৱাটো কিহৰ উদাহৰণ?

উত্তৰ: এয়া হৈছে এক প্ৰকাৰৰ বিষমীভৱন, য’ত দুটা উষ্ম ধ্বনিৰ (ষ, প) উচ্চাৰণ সলনি হৈছে।

প্ৰশ্ন ৭: নাসিক্যীভৱন প্ৰক্ৰিয়াত মূলতঃ কোনটো ব্যাকৰণগত চিহ্নৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে?

উত্তৰ: নাসিক্যীভৱন প্ৰক্ৰিয়াত মূলতঃ চন্দ্ৰবিন্দু ( ঁ ) চিহ্নটোৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৮: সংস্কৃতৰ 'অক্ষি' শব্দটো আধুনিক অসমীয়াত 'চকু' হোৱাৰ অন্তৰালত থকা এটা প্ৰধান ধ্বনি-প্ৰক্ৰিয়া উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ইয়াৰ অন্তৰালত থকা এক প্ৰধান প্ৰক্ৰিয়া হৈছে নাসিক্যীভৱন (অক্ষি > অচ্ছি > অঁখি > চকু)।

প্ৰশ্ন ৯: 'মহাপ্ৰাণতা' বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: উচ্চাৰণৰ সময়ত অধিক পৰিমাণৰ হাঁওফাঁওৰ পৰা অহা বায়ু বা হ-কাৰ ধ্বনিৰ প্ৰয়োগৰ ফলত অল্পপ্ৰাণ ধ্বনি মহাপ্ৰাণ ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে মহাপ্ৰাণতা।

প্ৰশ্ন ১০: পুৰণি ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ পৰা নব্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষালৈ শব্দৰ ৰূপান্তৰ হওঁতে যুক্তব্যঞ্জন লোপ পাই পূৰ্বস্বৰ দীৰ্ঘ হ’লে তাক কি নাসিক্য গুণ প্ৰদান কৰে?

উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱন ঘটি স্বৰধ্বনিটো অনুনাসিক হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ১১: 'অল্পপ্ৰাণতা'ৰ এটা সৰল উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ 'গম্ভীৰ' শব্দটো আধুনিক অসমীয়াত 'গভীৰ' হোৱাটো অল্পপ্ৰাণতাৰ উদাহৰণ (ভ্ > ব্)।

প্ৰশ্ন ১২: উচ্চাৰণৰ ক্ষিপ্ৰতাৰ বাবে কোনো শব্দৰ দুটা একে উচ্চাৰণযুক্ত অক্ষৰৰ এটা লোপ পোৱা কাৰ্যক কি বোলে?

উত্তৰ: ইয়াক ভাষাবিজ্ঞানৰ ভাষাত 'সমাক্ষৰ লোপ' বা 'ধ্বনিলোপ' (Haplology) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: 'অপিনিহিতি' শব্দটোৰ আক্ষৰিক উৎস বা মূল অৰ্থ কি?

উত্তৰ: অপিনিহিতি (Epenthesis) শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে— 'আগতেই সংস্থাপিত কৰা' বা স্বৰধ্বনি যথাস্থানৰ পূৰ্বে উচ্চাৰণ কৰা।

প্ৰশ্ন ১৪: সংস্কৃতৰ 'হস্ত' শব্দটো প্ৰাকৃতত 'হত্থ' হোৱাটো কিহৰ নিদৰ্শন?

উত্তৰ: এয়া হৈছে প্ৰগতিশীল বা সমীপৱৰ্তী সমীভৱনৰ এক স্পষ্ট নিদৰ্শন।

প্ৰশ্ন ১৫: অসমীয়া 'বৰদেউতা' শব্দটো লোকমুখত 'বৰদা' হোৱাটো কি প্ৰক্ৰিয়াৰ অধীন?

উত্তৰ: এয়া হৈছে সমাক্ষৰ লোপ বা শব্দৰ সংক্ষিপ্তকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ অধীন।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: উদাহৰণসহ বুজাই লিখা: প্ৰগতিশীল সমীভৱন আৰু পৰাগতিশীল সমীভৱন।

উত্তৰ:

• প্ৰগতিশীল সমীভৱন: পূৰ্ববৰ্তী ধ্বনিৰ প্ৰভাৱত পৰৱৰ্তী ধ্বনি সলনি হ’লে তাক প্ৰগতিশীল বোলে। যেনে: সংস্কৃত 'চক্ৰ' > প্ৰাকৃত 'চক্ক' (ইয়াত 'ক্' ৰ প্ৰভাৱত 'ৰ্' টো 'ক্' হৈছে)।

• পৰাগতিশীল সমীভৱন: পৰৱৰ্তী ধ্বনিৰ প্ৰভাৱত পূৰ্ববৰ্তী ধ্বনি সলনি হ’লে তাক পৰাগতিশীল বোলে। যেনে: সংস্কৃত 'ধৰ্ম' > প্ৰাকৃত 'ধম্ম' (ইয়াত 'ম্' ৰ প্ৰভাৱত 'ৰ্' টো 'ম্' হৈছে)।

প্ৰশ্ন ২: 'স্বৰ-সংগতি'ৰ দুটা মুখ্য ভাগ কি কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: স্বৰ-সংগতি প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত: ১. প্ৰগতিশীল স্বৰ-সংগতি: আগৰ স্বৰৰ প্ৰভাৱত পিছৰ স্বৰ সলনি হোৱা। যেনে: শিয়াল > শিয়েল।

২. পৰাগতিশীল স্বৰ-সংগতি: পিছৰ স্বৰৰ প্ৰভাৱত আগৰ স্বৰ সলনি হোৱা। যেনে: আপোনি > আপুনি।

প্ৰশ্ন ৩: অপিনিহিতি বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ এটা উপযুক্ত উদাহৰণ দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: শব্দৰ মাজত থকা 'ই' (i) বা 'উ' (u) কাৰটো তাৰ প্ৰকৃত স্থানত উচ্চাৰিত নহৈ, তাৰ ঠিক পূৰ্ববৰ্তী ব্যঞ্জন বৰ্ণটোৰ আগেয়ে উচ্চাৰিত হোৱা প্ৰৱণতাকে অপিনিহিতি বোলে।

যেনে: সংস্কৃত 'কাৰ্য' > প্ৰাকৃত 'কাইৰ্য' বা সাধাৰণ কথ্য ৰূপত 'কাইৰ'।

প্ৰশ্ন ৪: বিষমীভৱন আৰু সমীভৱনৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: সমীভৱন হ’ল দুটা পৃথক বা অসমধৰ্মী ধ্বনি এক হৈ পৰা বা মিলি যোৱা প্ৰক্ৰিয়া (যেনে: কৰ্ম > কম্ম)। আনহাতে, বিষমীভৱন হ’ল শব্দৰ সৌন্দৰ্য বা উচ্চাৰণৰ সুবিধাৰ বাবে দুটা সমধৰ্মী বা একে ধ্বনিৰ এটা পৃথক ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া (যেনে: শৰীৰ > শৰীল)।

প্ৰশ্ন ৫: নাসিক্যীভৱনৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়? অসমীয়া ভাষাৰ পৰা এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: প্ৰাচীন আৰ্য ভাষাৰ সংযুক্ত ব্যঞ্জনধ্বনিৰ এটা নাসিক্য ধ্বনি (ম, ন, ঙ আদি) হ’লে, পৰৱৰ্তী স্তৰত সেই নাসিক্য ব্যঞ্জনটো লোপ পায় আৰু তাৰ পূৰ্বৰ স্বৰধ্বনিটো অনুনাসিক বা চন্দ্ৰবিন্দুযুক্ত হৈ পৰে।

যেনে: সংস্কৃত 'সন্ধ্যা' > প্ৰাকৃত 'সঞ্ঝা' > অসমীয়া 'সাঁজ'।

প্ৰশ্ন ৬: অল্পপ্ৰাণতা আৰু মহাপ্ৰাণতাৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: ১. অল্পপ্ৰাণতাত বৰ্ণৰ উচ্চাৰণত বতাহৰ চাপ কম থাকে, আনহাতে মহাপ্ৰাণতাত হ-কাৰ ধ্বনি যুক্ত হৈ বতাহৰ চাপ বৃদ্ধি পায়।

২. ধ্বনি পৰিৱৰ্তনৰ নিয়ম মতে কেতিয়াবা মহাপ্ৰাণ ধ্বনি অল্পপ্ৰাণলৈ সলনি হয় (যেনে: ভগ্নী > ভনী) আৰু কেতিয়াবা অল্পপ্ৰাণ ধ্বনি মহাপ্ৰাণলৈ ৰূপান্তৰিত হয় (যেনে: শুকান > শুখান)।

প্ৰশ্ন ৭: সমাক্ষৰ লোপৰ ধাৰণাটো উদাহৰণসহ স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: কোনো এটা শব্দত যদি প্ৰায় একে উচ্চাৰণযুক্ত বা একে বৰ্ণবিশিষ্ট দুটা অক্ষৰ (Syllable) ইটোৰ পিছত সিটো কৈ থাকে, তেন্তে দ্ৰুত উচ্চাৰণৰ ফলত তাৰে এটা অক্ষৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হয়। ইয়াকে সমাক্ষৰ লোপ বোলে।

যেনে: খুড়াদেউ > খুৰা, নবৌদেউ > নবৌ।

প্ৰশ্ন ৮: পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত ধ্বনিগত পৰিৱৰ্তনৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষাৰ কঠিন সংযুক্ত ব্যঞ্জন আৰু জটিল ব্যাকৰণ প্ৰক্ৰিয়াবোৰ সৰল কৰাৰ বাবেই পালি আৰু প্ৰাকৃত স্তৰত সমীভৱন, বিষমীভৱন আদি ধ্বনিগত পৰিৱৰ্তনসমূহ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে ঘটিছিল। ইয়াৰ ফলতেই পৰৱৰ্তী সময়ত অসমীয়াৰ দৰে নব্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাসমূহৰ জন্ম সম্ভৱ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱন (Spontaneous Nasalization) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: মূল শব্দটোত কোনো নাসিক্য ধ্বনি (ন, ম আদি) নথকা সত্ত্বেও যদি কেৱল উচ্চাৰণৰ প্ৰৱণতা বা আঞ্চলিক প্ৰভাৱৰ বাবে স্বৰধ্বনিটোত চন্দ্ৰবিন্দুৰ আগমন ঘটে, তেন্তে তাক স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱন বোলে।

যেনে: সংস্কৃত 'সৰ্প' > অসমীয়া 'সাপ' হোৱাৰ সলনি কিছুমান উপভাষাত 'সাঁপ' উচ্চাৰণ কৰা।

প্ৰশ্ন ১০: 'অপিনিহিতি' আৰু 'স্বৰাগম'ৰ মাজত থকা এটা সূক্ষ্ম পাৰ্থক্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: স্বৰাগম প্ৰক্ৰিয়াত শব্দৰ উচ্চাৰণ সহজ কৰিবলৈ এটা নতুন স্বৰধ্বনিৰ আগমন ঘটে (যেনে: ৰত্ন > ৰতন)। কিন্তু অপিনিহিতিত কোনো নতুন স্বৰধ্বনিৰ সৃষ্টি নহয়, বৰঞ্চ শব্দত ইতিমধ্যে থকা 'ই' বা 'উ' কাৰটোৱে নিজৰ স্থান সলনি কৰি আগত বহি পৰে।

প্ৰশ্ন ১১: সংস্কৃত 'দুগ্ধ' শব্দটো অসমীয়াত 'দুধ' কেনেকৈ হ’ল? ইয়াৰ ক্ৰমটো দেখুওৱা।

উত্তৰ: এই পৰিৱৰ্তনৰ ক্ৰমটো তলত দিয়া ধৰণৰ:

সংস্কৃত 'দুগ্ধ' > প্ৰাকৃত 'দুদ্ধ' (সমীভৱন প্ৰক্ৰিয়া) > আধুনিক অসমীয়া 'দুধ' (ইয়াত যুক্তাক্ষৰ লোপ পাই প্ৰথম স্বৰটো দীৰ্ঘ হৈছে আৰু অল্পপ্ৰাণতা-মহাপ্ৰাণতাৰ সন্তুলন ঘটিছে)।

প্ৰশ্ন ১২: ব্যঞ্জন-সংগতি বা সমীভৱনৰ সামাজিক বা ব্যৱহাৰিক কাৰণ কি বুলি ভাবা?

উত্তৰ: মানুহৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা হৈছে 'প্ৰয়াস লাঘৱ' বা কম পৰিশ্ৰমতে উচ্চাৰণ কৰা। সংস্কৃতৰ কঠিন যুক্তাক্ষৰবোৰ (যেনে: পদ্ম, ধৰ্ম) সাধাৰণ শ্ৰমজীৱী লোকৰ বাবে উচ্চাৰণ কৰা কঠিন আছিল, সেয়েহে জিহ্বাৰ আৰামৰ বাবে লোকমুখত এইবোৰ সমীভূত হৈ সৰল ৰূপ লৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: অসমীয়া ভাষাত 'মহাপ্ৰাণতা'ৰ দুটা আঞ্চলিক উদাহৰণ দাঙি ধৰা য’ত মান্য ৰূপতকৈ পৃথক উচ্চাৰণ হয়।

উত্তৰ: অসমৰ কিছুমান আঞ্চলিক উপভাষাত অল্পপ্ৰাণ ধ্বনি স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মহাপ্ৰাণ হোৱা দেখা যায়:

১. মান্য ৰূপ 'পুখুৰী' > আঞ্চলিক ৰূপ 'ফু খুৰী' (প > ফ)।

২. মান্য ৰূপ 'কঁঠাল' > আঞ্চলিক ৰূপ 'খঁঠাল' (ক > খ)।

প্ৰশ্ন ১৪: পালি ভাষাত 'বিষমীভৱন'ৰ ভূমিকা কি আছিল? এটা ঐতিহাসিক উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: পালি ভাষাত বৈদিক বা সংস্কৃত ভাষাৰ শ্ৰুতি-কটু বা একেধৰণৰ উষ্ম বৰ্ণৰ পুনৰাবৃত্তি ৰোধ কৰিবলৈ বিষমীভৱনৰ সহায় লোৱা হৈছিল। যেনে: সংস্কৃত 'চিকিৎসা' শব্দটো পালি ভাষাত 'তিগিচ্ছা' ৰূপলৈ পৰিৱৰ্তন হৈছিল, য’ত প্ৰথম 'চ্' ধ্বনিটো 'ত্' লৈ বিষমীভূত হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৫: 'সমাক্ষৰ লোপ'ৰ ফলত ভাষাৰ কি পৰিৱৰ্তন ঘটে?

উত্তৰ: সমাক্ষৰ লোপৰ ফলত ভাষা অধিক চুটি, খৰতকীয়া আৰু কথিত ৰূপৰ বাবে উপযোগী হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত শব্দৰ মূল গাঁথনিটো সলনি হৈ এক নতুন ব্যাকৰণগত বা ব্যৱহাৰিক ৰূপৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে ভাষাৰ বিৱৰ্তনত গতি প্ৰদান কৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: সংস্কৃতৰ পৰা পালি আৰু প্ৰাকৃত হৈ আধুনিক অসমীয়া অহালৈকে 'সমীভৱন' (Assimilation) প্ৰক্ৰিয়াই কেনেধৰণৰ ভূমিকা পালন কৰিছে? ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজনসহ এক বিস্তৃত আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ঐতিহাসিক ভাষাবিজ্ঞানৰ বিৱৰ্তনৰ ধাৰাত 'সমীভৱন' বা 'ব্যঞ্জন-সংগতি' হৈছে আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ধ্বনি-প্ৰক্ৰিয়া। প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা (সংস্কৃত) যিহেতু এক জটিল আৰু যুক্তব্যঞ্জন বহুল ভাষা আছিল, সেয়েহে লোকমুখত উচ্চাৰণৰ সৰলতা বা প্ৰয়াস লাঘৱ কৰাৰ বাবে মধ্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ (পালি আৰু প্ৰাকৃত) স্তৰত দুটা অসমধৰ্মী বা পৃথক ব্যঞ্জনধ্বনি লগ লাগি একেটা ধ্বনি বা সমধৰ্মী ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ যি প্ৰৱণতা, তাকেই সমীভৱন বোলে।

ধ্বনিৰ পৰিৱৰ্তনৰ দিশ আৰু প্ৰকৃতি অনুসৰি সমীভৱনক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:

১. প্ৰগতিশীল সমীভৱন (Progressive Assimilation): এই প্ৰক্ৰিয়াত পূৰ্বৱৰ্তী বা আগৰ ধ্বনিটোৰ প্ৰভাৱত পৰৱৰ্তী বা পিছৰ ধ্বনিটো সলনি হৈ আগৰটোৰ দৰে হৈ পৰে।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'চক্ৰ' > প্ৰাকৃত 'চক্ক' > অসমীয়া 'চকা'। (ইয়াত 'ক্' ৰ প্ৰভাৱত পিছৰ 'ৰ্' টো 'ক্' লৈ সলনি হৈছে)।

২. পৰাগতিশীল সমীভৱন (Regressive Assimilation): ইয়াৰ বিপৰীতে, যেতিয়া পৰৱৰ্তী বা পিছৰ ধ্বনিটোৰ প্ৰভাৱত পূৰ্বৱৰ্তী বা আগৰ ধ্বনিটো সলনি হৈ পিছৰটোৰ ৰূপ লয়, তাক পৰাগতিশীল সমীভৱন বোলে। মধ্য আৰ্য যুগত ইয়াৰ প্ৰভাৱ সৰ্বাধিক আছিল।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'কৰ্ম' > প্ৰাকৃত/পালি 'কম্ম' > অসমীয়া 'কাম'। (ইয়াত 'ম্' ৰ প্ৰভাৱত আগৰ 'ৰ্' টো 'ম্' লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে)। তদ্ৰূপ— 'ধৰ্ম' > 'ধম্ম' > 'ধৰম'।

৩. পাৰস্পৰিক সমীভৱন (Mutual Assimilation): যেতিয়া যুক্তব্যঞ্জনত থকা দুয়োটা ধ্বনিয়ে ইটোৱে সিটোক প্ৰভাৱিত কৰি দুয়ো সলনি হৈ এক সম্পূৰ্ণ নতুন সমধৰ্মী ৰূপ ধাৰণ কৰে, তাক পাৰস্পৰিক সমীভৱন বোলে।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'সত্য' > প্ৰাকৃত 'সচ্চ' > অসমীয়া 'সঁচা'। (ইয়াত 'ত্' আৰু 'য্' দুয়ো মিলি 'চ্চ' হৈছে)।

অসমীয়া ভাষাৰ সৃষ্টিত এই সমীভৱনৰ ভূমিকা ঐতিহাসিক। সংস্কৃতৰ কঠিন সংযুক্ত বৰ্ণবোৰক পালি-প্ৰাকৃতে সমীভৱনৰ জৰিয়তে যি দ্বিত্ব ৰূপ (Double Consonants) দিছিল, আধুনিক অসমীয়াই সেই দ্বিত্বাক্ষৰ লোপ কৰি পূৰ্বৰ স্বৰধ্বনিটো দীৰ্ঘ কৰাৰ জৰিয়তে (Compensation Lengthening) নিজৰ শব্দ সম্ভাৰ গঢ়ি তুলিলে।

প্ৰশ্ন ২: 'অপিনিহিতি' (Epenthesis) বুলিলে কি বুজা? অসমীয়া ভাষাৰ উপভাষাগত বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত এই ধ্বনিগত প্ৰক্ৰিয়াটোৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োগ উদাহৰণসহ বিচাৰ কৰা।

উত্তৰ: 'অপিনিহিতি' হৈছে এক বিশেষ স্বৰাগম প্ৰক্ৰিয়া, য’ত শব্দৰ কোনো অক্ষৰ বা ব্যঞ্জনৰ পিছত থকা 'ই' (i) বা 'উ' (u) কাৰটো তাৰ নিৰ্ধাৰিত স্থানত উচ্চাৰিত নহৈ, উচ্চাৰণৰ ক্ষিপ্ৰতা বা প্ৰৱণতাৰ বাবে তাৰ ঠিক পূৰ্বৱৰ্তী ব্যঞ্জন বৰ্ণটোৰ আগেয়ে উচ্চাৰিত হয়। অপিনিহিতি (Epenthesis) শব্দটোৰ মূল বৈজ্ঞানিক অৰ্থই হৈছে 'আগতীয়াকৈ বা পূৰ্বতে স্থাপন কৰা'।

ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ বিৱৰ্তনত প্ৰাকৃত যুগৰ পৰাই অপিনিহিতিৰ বীজ অংকুৰিত হৈছিল। আধুনিক অসমীয়া ভাষাৰ গঠন আৰু ইয়াৰ উপভাষাগত শ্ৰেণীবিভাজনৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকা অত্যন্ত সংবেদনশীল।

উপভাষাগত গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োগ: অসমীয়া ভাষাৰ মূলতঃ দুটা প্ৰধান উপভাষিক ৰূপ দেখা যায়— পূৰ্বী বা উজনি অসমীয়া আৰু পশ্চিমীয়া বা নামনি অসমীয়া উপভাষা। অপিনিহিতিৰ ব্যৱহাৰে এই দুই উপভাষাক ভৌগোলিক আৰু উচ্চাৰণগতভাৱে পৃথক কৰাত ডাঙৰ ভূমিকা লয়।

• নামনি বা পশ্চিম অসমীয়া উপভাষাত (বিশেষকৈ গোৱালপাৰীয়া আৰু কামৰূপীয়া অঞ্চলত): এই অঞ্চলৰ কথিত ভাষাত অপিনিহিতিৰ প্ৰভাৱ অত্যন্ত তীব্ৰ আৰু স্পষ্ট। ইয়াত শব্দৰ শেষত থকা 'ই' ধ্বনিটো জাপ মাৰি আগৰ ব্যঞ্জনৰ পূৰ্বে বহি পৰে।

  • উদাহৰণ: কৰিয়া > কইৰা, ধৰিয়া > ধইৰা, মাৰি > মাইৰ, ৰাতি > ৰাইত, বাতি > বাইত।

• উজনি বা পূৰ্বী অসমীয়া উপভাষাত: উজনি অসমীয়া বা মান্য অসমীয়া ভাষাত অপিনিহিতিৰ প্ৰভাৱ সাধাৰণতে দেখা নাযায়। বৰঞ্চ ইয়াত অপিনিহিতিৰ পৰিৱৰ্তে 'স্বৰসংগতি' বা 'অভিস্ৰুতি'ৰ প্ৰভাৱহে বেছি। উদাহৰণস্বৰূপে, নামনিৰ 'কইৰা' বা 'কৰি' ৰূপটো উজনিত 'কৰি' বা 'কৈ' ৰূপ লয়।

ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত চালে দেখা যায় যে বাংলা ভাষাৰ বংগালী বা উপবংগীয় উপভাষাৰ দৰেই অসমৰ পশ্চিম প্ৰান্ততো অপিনিহিতিয়ে শব্দবোৰক এক স্বকীয় ধ্বনিগত মাধুৰ্য প্ৰদান কৰিছে, যিয়ে অসমীয়া ভাষাৰ ধ্বনিতাত্বিক ক্ষেত্ৰখনক চহকী কৰি তুলিছে।

প্ৰশ্ন ৩: অসমীয়া স্বৰধ্বনিৰ বিৱৰ্তনত 'স্বৰ-সংগতি' (Vowel Harmony) ৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ উপযুক্ত আৰ্হিৰে প্ৰদৰ্শন কৰা।

উত্তৰ: কোনো এটা শব্দৰ ভিতৰত থকা দুটা বা ততোধিক স্বৰধ্বনিৰ মাজত উচ্চাৰণৰ স্থান বা প্ৰকৃতিৰ সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰাৰ যি প্ৰাকৃতিক প্ৰৱণতা, তাকেই ভাষাবিজ্ঞানত 'স্বৰ-সংগতি' বা 'স্বৰ-সুত্ৰতা' (Vowel Harmony) বোলে। সৰল অৰ্থত, শব্দৰ পূৰ্বৱৰ্তী স্বৰধ্বনিৰ প্ৰভাৱত পৰৱৰ্তী স্বৰধ্বনিৰ বা পৰৱৰ্তী স্বৰধ্বনিৰ প্ৰভাৱত পূৰ্বৱৰ্তী স্বৰধ্বনিৰ যি পৰিৱৰ্তন বা মিল ঘটে, সেয়াই স্বৰ-সংগতি।

অসমীয়া ভাষাৰ কথিত ৰূপত স্বৰ-সংগতিৰ প্ৰভাৱ অত্যন্ত ব্যাপক। বিশেষকৈ উচচ বা নিম্ন-মধ্য স্বৰধ্বনিক কেন্দ্ৰ কৰি এই সংগতি সাধিত হয়। দিশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:

১. প্ৰগতিশীল স্বৰ-সংগতি (Progressive Vowel Harmony): এই প্ৰক্ৰিয়াত শব্দৰ প্ৰথম বা পূৰ্বৰ স্বৰধ্বনিটোৰ প্ৰভাৱত পিছৰ স্বৰধ্বনিটো সলনি হয়।

• আৰ্হি আৰু উদাহৰণ:

  • 'ই' (i) বা 'উ' (u) স্বৰৰ পিছত থকা 'আ' (a) ধ্বনিটো কেতিয়াবা 'এ' (e) বা 'অ' (o) লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

  • শিয়াল > শিয়েল (ইয়াত 'ই' ৰ প্ৰভাৱত 'আ' কাৰটো 'এ' লৈ সলনি হৈছে)।

  • জিলা > জিলে।

  • বুঢ়া > বুঢ়ো (আঞ্চলিক)।

২. পৰাগতিশীল স্বৰ-সংগতি (Regressive Vowel Harmony): যেতিয়া শব্দৰ শেষৰ বা পৰৱৰ্তী স্বৰধ্বনিৰ (বিশেষকৈ 'ই' বা 'উ') প্ৰভাৱত তাৰ ঠিক আগৰ স্বৰধ্বনিটোৰ উচ্চাৰণ সলনি হৈ যায়, তাক পৰাগতিশীল স্বৰ-সংগতি বোলে। মান্য অসমীয়া ভাষাত ইয়াৰ প্ৰয়োগ অতি সঘন।

• আৰ্হি আৰু উদাহৰণ:

  • শব্দৰ অন্তত থকা 'ই' বা 'উ' ৰ প্ৰভাৱত আগৰ 'এ' (e) বা 'অ' (o) ধ্বনিটো সংবৃত বা উচচ হৈ পৰে।

  • আপোনি > আপুনি (ইয়াত শেষৰ 'ই' ৰ প্ৰভাৱত আগৰ 'ও' টো 'উ' হৈছে)।

  • দেশী > দিশী।

  • চোৰ-চুৰি (চোৰ শব্দটোত 'ও' আছিল, কিন্তু পিছত 'ই' অহাত সি 'চুৰি' অৰ্থাৎ 'উ' লৈ ৰূপান্তৰ হ’ল)।

  • কপোত > কুপুত।

অসমীয়া ভাষাৰ স্বৰ-ব্যৱস্থাৰ নিয়ন্ত্ৰণত এই স্বৰ-সংগতিৰ ভূমিকা অপৰিসীম। ই ভাষাৰ উচ্চাৰণ প্ৰক্ৰিয়াটোক এক বিশেষ সাংগীতিক মাপাংক প্ৰদান কৰে আৰু কথিত ৰূপটোক সহজসাধ্য কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ৪: 'নাসিক্যীভৱন' (Nasalization) কি? সংস্কৃত, পালি-প্ৰাকৃতৰ পৰা অসমীয়া ভাষালৈ শব্দ ৰূপান্তৰিত হওঁতে হোৱা স্বাভাৱিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱনৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: ধ্বনি পৰিৱৰ্তনৰ যি প্ৰক্ৰিয়াত কোনো স্বৰধ্বনি উচ্চাৰণ কৰোঁতে বায়ু কেৱল মুখেৰে নোলাই মুখ আৰু নাক দুয়োটাৰে সমানে নিৰ্গত হয় আৰু স্বৰধ্বনিটো অনুনাসিক বা চন্দ্ৰবিন্দুযুক্ত ( ঁ ) হৈ পৰে, তাকেই ভাষাবিজ্ঞানত 'নাসিক্যীভৱন' (Nasalization) বোলে। পুৰণি ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ পৰা নব্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষালৈ (অসমীয়া, বঙালী, হিন্দী আদি) শব্দৰ বিৱৰ্তন হওঁতে এই প্ৰক্ৰিয়াই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে।

ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা নাসিক্যীভৱনক দুটা মূল ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি:

১. স্বাভাৱিক বা ঐতিহাসিক নাসিক্যীভৱন (Historical Nasalization): যেতিয়া সংস্কৃত বা প্ৰাচীন মূল শব্দটোত থকা কোনো যুক্তব্যঞ্জনৰ এটা অংশ নাসিক্য ধ্বনি (ঙ, ঞ, ণ, ন, ম) হয়, আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰাকৃত বা অপভ্ৰংশৰ স্তৰত সেই নাসিক্য ব্যঞ্জনটো লোপ পায়; তেতিয়া তাৰ ক্ষতিপূৰণ হিচাপে (Compensation) পূৰ্বৰ স্বৰধ্বনিটো নাসিক্য বা চন্দ্ৰবিন্দুযুক্ত হৈ পৰে। ইয়াকে স্বাভাৱিক নাসিক্যীভৱন বোলে।

• ক্ৰম আৰু উদাহৰণ:

  • সংস্কৃত 'চন্দ্ৰ' > প্ৰাকৃত 'চন্দ' > অসমীয়া 'চান্দ' বা 'চোন'।

  • সংস্কৃত 'দন্ত' > প্ৰাকৃত 'দস্ত' > অসমীয়া 'দাঁত'।

  • সংস্কৃত 'গ্ৰাম' > প্ৰাকৃত 'গাম' > অসমীয়া 'গাঁও'।

  • সংস্কৃত 'অঙ্ক' > অসমীয়া 'আঁক'।

২. স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱন (Spontaneous Nasalization): যেতিয়া মূল সংস্কৃত বা প্ৰাক-ৰূপটোত কোনো নাসিক্য ব্যঞ্জন (ন, ম আদি) নাথাকে, তথাপিও কেৱল উচ্চাৰণৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা, উষ্ম ধ্বনিৰ প্ৰভাৱ বা আঞ্চলিক টোলৰ বাবে স্বৰধ্বনিটোত হঠাতে চন্দ্ৰবিন্দু বা অনুনাসিক গুণৰ আগমন ঘটে, তাক স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱন বোলে।

• উদাহৰণ:

  • সংস্কৃত 'সৰ্প' > প্ৰাকৃত 'সপ্প' > অসমীয়া 'সাপ' (মান্য), কিন্তু আঞ্চলিক মুখত 'সাঁপ'।

  • সংস্কৃত 'অক্ষি' > প্ৰাকৃত 'অচ্ছি' > অসমীয়া 'চকু' বা 'আঁখি'/'অঁখি'।

  • সংস্কৃত 'সত্য' > প্ৰাকৃত 'সচ্চ' > অসমীয়া 'সঁচা' (ইয়াত কোনো নাসিক্য বৰ্ণ নাছিল)।

  • সংস্কৃত 'পুস্তক' > অসমীয়া 'পুঁথি'।

মূল পাৰ্থক্য: স্বাভাৱিক নাসিক্যীভৱনৰ অন্তৰালত এটা ঐতিহাসিক নাসিক্য ব্যঞ্জনৰ বিলুপ্তিৰ কাৰণ থাকে (যেনে: দন্ত > দাঁত)। কিন্তু স্বতঃস্ফূৰ্ত নাসিক্যীভৱনত তেনে কোনো নাসিক্য ব্যঞ্জনৰ উপস্থিতি ইতিহাসত নাথাকে, ই সম্পূৰ্ণৰূপে স্বতন্ত্ৰ আৰু উচ্চাৰণৰ গতিশীলতাৰ ফলত সৃষ্টি হয় (যেনে: সত্য > সঁচা)।

প্ৰশ্ন ৫: টোকা লিখা (যিকোনো দুটা):

(ক) বিষমীভৱন (Dissimilation)

(খ) মহাপ্ৰাণতা আৰু অল্পপ্ৰাণতা (Aspiration and De-aspiration)

(গ) সমাক্ষৰ লোপ (Haplology)

উত্তৰ:

(ক) বিষমীভৱন (Dissimilation):

'বিষমীভৱন' হৈছে সমীভৱনৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত এক ধ্বনিতাত্বিক প্ৰক্ৰিয়া। কোনো এটা শব্দৰ ভিতৰত যদি দুটা সমধৰ্মী বা একে ধ্বনি ওচৰা-ওচৰিকৈ থাকে, তেন্তে উচ্চাৰণৰ একঘেয়েমিতাতকৈ বৈচিত্ৰ্য অনোৱাৰ বাবে বা জিহ্বাৰ সহজ গতিৰ বাবে তাৰে এটা ধ্বনি সলনি হৈ অসমধৰ্মী বা পৃথক ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ইয়াকে বিষমীভৱন বোলে। বিশেষকৈ 'ৰ' আৰু 'ল' ধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ প্ৰয়োগ সৰ্বাধিক দেখা যায়।

• উদাহৰণ:

  • সংস্কৃত 'শৰীৰ' > অসমীয়া 'শৰীল' (ইয়াত দুটা 'ৰ' ৰ পিছৰটো 'ল' হৈছে)।

  • সংস্কৃত 'লাঙ্গল' > অসমীয়া 'নাঙল' (প্ৰথম 'ল' টো 'ন' হৈছে)।

  • বঙালী 'লাল' > অসমীয়া 'নাল' (তামোলৰ নাল বা ৰঙা অৰ্থত)।

  • সংস্কৃত 'মুকুট' > পালি/প্ৰাকৃত 'মুকুট' > অসমীয়া 'মকুত' (স্বৰধ্বনিৰ বিষমীভৱন)।

(খ) মহাপ্ৰাণতা আৰু অল্পপ্ৰাণতা (Aspiration and De-aspiration):

অসমীয়া ব্যঞ্জন ধ্বনিৰ পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰাত এই দুটা প্ৰক্ৰিয়া অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

• মহাপ্ৰাণতা (Aspiration): যেতিয়া কোনো শব্দত থকা অল্পপ্ৰাণ ধ্বনি (উচ্চাৰণত কম বতাহ ওলোৱা বৰ্ণ, যেনে— ক, চ, ত, প) হ-কাৰ বা অন্য প্ৰভাৱৰ বাবে মহাপ্ৰাণ ধ্বনিলৈ (বেছি বতাহ ওলোৱা বৰ্ণ, যেনে— খ, ছ, থ, ফ) সলনি হয়, তাক মহাপ্ৰাণতা বোলে।

  • উদাহৰণ: সংস্কৃত 'কীলক' > অসমীয়া 'খিলা'; সংস্কৃত 'শুকান' > অসমীয়া 'শুখান' (কথিত)।

• অল্পপ্ৰাণতা (De-aspiration): ইয়াৰ বিপৰীতে যেতিয়া শব্দত থকা মহাপ্ৰাণ ধ্বনিটো উচ্চাৰণৰ সহজ সাধ্যতাৰ বাবে হ-কাৰ গুণ হেৰুৱাই অল্পপ্ৰাণ ধ্বনিলৈ সলনি হয়, তাক অল্পপ্ৰাণতা বোলে।

  • উদাহৰণ: সংস্কৃত 'ভগ্নী' > প্ৰাকৃত 'ভইণী' > অসমীয়া 'ভনী' ('ভ' টো 'ব' আৰু পিছলৈ 'ভ' ত থকা হ-কাৰ লোপ পাইছে); সংস্কৃত 'গম্ভীৰ' > অসমীয়া 'গভীৰ' (ভ্ > ব্)।

(গ) সমাক্ষৰ লোপ (Haplology):

যেতিয়া কোনো এটা শব্দৰ মাজত একে উচ্চাৰণযুক্ত বা সদৃশ দুটা অক্ষৰ (Syllable) পাছাকোৱাকৈ বা ইটোৰ পিছত সিটোকৈ থাকে, তেন্তে দ্ৰুত উচ্চাৰণৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে লোকমুখত তাৰে এটা অক্ষৰ সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পায় বা বিলুপ্ত হৈ যায়। ভাষাবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাত ইয়াকে 'সমাক্ষৰ লোপ' বা 'ধ্বনিলোপ' (Haplology) বুলি অভিহিত কৰা হয়। সমাজৰ কথিত ভাষাত শব্দক চুটি কৰাৰ প্ৰৱণতাৰ পৰাই ইয়াৰ জন্ম।

• উদাহৰণ:

  • বৰদেউতা > বৰদা (ইয়াত 'দেউ' অক্ষৰটো লোপ পাইছে)।

  • খুড়াদেউ > খুৰা।

  • নবৌদেউ > নবৌ।

  • ছোটদাদা (বঙালী) > ছদদা > ছদা।

  • ইংৰাজী ভাষাটো ইয়াৰ উদাহৰণ আছে, যেনে: Mineralogy হোৱাৰ সলনি Mineralogy (Minero-logy ৰ এটা 'লো' লোপ পাইছে)। ই ভাষাৰ গাঁথনিক চুটি আৰু খৰতকীয়া কৰে।