পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:

​প্ৰাক-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা (সংস্কৃত) ৰ পৰা মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষালৈ (পালি আৰু প্ৰাকৃত) গতি কৰোঁতে ধ্বনিব্যৱস্থাত এক ব্যাপক সৰলীকৰণ ঘটিছিল। স্বৰধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃতৰ জটিল 'ঋ', 'ঐ' আৰু 'ঔ' ধ্বনিসমূহ লোপ পাই পালি-প্ৰাকৃতত সৰল একক স্বৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু নতুন হ্ৰস্ব 'এ' আৰু 'ও' ধ্বনিৰ সৃষ্টি হয়। ব্যঞ্জনধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃতৰ কঠিন যুক্তব্যঞ্জনবোৰ 'সমীভৱন' আৰু 'স্বৰভক্তি'ৰ ফলত সৰল হৈ পৰে। তিনিটা উষ্ম ধ্বনিৰ (শ, ষ, স) ঠাইত পালি আৰু পশ্চিমীয়া প্ৰাকৃতত কেৱল 'স' আৰু মাগধীত 'শ' ব্যৱহাৰ হয়। তদুপৰি, প্ৰাকৃতত শব্দৰ মাজৰ একক ব্যঞ্জন লোপ পোৱা আৰু শব্দৰ শেষৰ হলন্ত ব্যঞ্জন আঁতৰি সকলো শব্দ স্বৰান্ত হোৱাটো এই বিৱৰ্তনৰ মূল বৈশিষ্ট্য।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসত 'সংস্কৃত' কোনটো স্তৰৰ ভাষা হিচাপে পৰিচিত?

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষা হৈছে ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ প্ৰাচীন বা প্ৰথম স্তৰৰ (Ancient Indo-Aryan) এক প্ৰতিনিধিত্বমূলক ৰূপ।

প্ৰশ্ন ২: পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষা ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ কোনটো মূল সময়ছোৱাৰ অন্তৰ্গত?

উত্তৰ: এই দুয়োটা ভাষাই মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ (Middle Indo-Aryan) যুগক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: সংস্কৃত ভাষাৰ তুলনাত পালি ভাষাত স্বৰধ্বনিৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিলনে বৃদ্ধি পাইছিল?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ তুলনাত পালি ভাষাত স্বৰধ্বনিৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল (যেনে— 'ঋ', 'ঌ', 'ঐ', 'ঔ' ধ্বনিৰ বিলুপ্তি ঘটিছিল)।

প্ৰশ্ন ৪: পালি ভাষাত স্বৰধ্বনিৰ সংখ্যা কেইটা আৰু কি কি?

উত্তৰ: পালি ভাষাত মূল স্বৰধ্বনি আঠটা; সেইবোৰ হ’ল— অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, এ, ও।

প্ৰশ্ন ৫: সংস্কৃত ভাষাৰ 'ঐ' আৰু 'ঔ'—এই ঐকিক/যৌগিক স্বৰধ্বনি দুটা পালি আৰু প্ৰাকৃতত সাধাৰণতে কিহৈ ৰূপান্তৰিত হয়?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ 'ঐ' আৰু 'ঔ' ধ্বনি দুটা পালি আৰু প্ৰাকৃতত ক্ৰমে 'এ' আৰু 'ও' ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

প্ৰশ্ন ৬: সংস্কৃতৰ বিশিষ্ট মূৰ্ধন্য স্বৰধ্বনি 'ঋ' (vocalic r)-ৰ ঠাইত পালি ভাষাত সাধাৰণতে কি কি স্বৰধ্বনি দেখা যায়?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ 'ঋ' ধ্বনিৰ বিপৰীতে পালি ভাষাত পৰিস্থিতিভেদে 'অ', 'ই' বা 'উ' স্বৰধ্বনিৰ ব্যৱহাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৭: পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত হ্ৰস্ব 'এ' (ĕ) আৰু হ্ৰস্ব 'ও' (ŏ) ধ্বনিৰ সৃষ্টি হোৱাৰ মূল কাৰণটো কি?

উত্তৰ: পৰৱৰ্তী অক্ষৰত যুক্তব্যঞ্জন থাকিলে তাৰ প্ৰভাৱত পালি আৰু প্ৰাকৃতত হ্ৰস্ব 'এ' আৰু হ্ৰস্ব 'ও' ধ্বনিৰ উৎপত্তি হয়।

প্ৰশ্ন ৮: সংস্কৃত ভাষাত ব্যৱহৃত তিনিটা উষ্ম ধ্বনি বা উষ্ম বৰ্ণ কি কি?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ তিনিটা উষ্ম ধ্বনি হ’ল— শ (তালব্য), ষ (মূৰ্ধন্য) আৰু স (দন্ত্য)।

প্ৰশ্ন ৯: পালি ভাষাত সংস্কৃতৰ 'শ', 'ষ', 'স'—এই তিনিটা উষ্ম ধ্বনিৰ পৰিৱৰ্তে কোনটো মাত্ৰ ধ্বনি সংৰক্ষিত হৈ থাকিল?

উত্তৰ: পালি ভাষাত কেৱল দন্ত্য 'স' ধ্বনিটোহে বৰ্তি থাকিল, বাকী 'শ' আৰু 'ষ' ধ্বনিৰ বিলুপ্তি ঘটিল।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰাকৃত ভাষাত পালিৰ দৰেই তিনিটা উষ্ম ধ্বনিৰ স্থানত কোনটো ধ্বনিয়ে সৰ্বত্ৰ প্ৰাধান্য লাভ কৰিছিল?

উত্তৰ: প্ৰাকৃত ভাষাৰ বেছিভাগ উপভাষাতে (যেনে শৌৰসেনী বা মহাৰাষ্ট্ৰী) কেৱল দন্ত্য 'স' ধ্বনিৰ প্ৰচলন আছিল (অৱশ্যে মাগধী প্ৰাকৃতত আকৌ কেৱল 'শ' ব্যৱহাৰ হৈছিল)।

প্ৰশ্ন ১১: সংস্কৃতৰ বিশিষ্ট যুক্তব্যঞ্জন 'ক্ষ' ধ্বনিটো পালি ভাষাত কি ৰূপত আত্মপ্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ 'ক্ষ' ধ্বনিটো পালি ভাষাত পৰিস্থিতি সাপেক্ষে 'ক্খ' (kkh) বা 'ছ' (ch) ৰূপলৈ সলনি হয়।

প্ৰশ্ন ১২: পালি ভাষাত 'ল' (la) ধ্বনিৰ উপৰিও আন এটা বৈদিক যুগৰ কোনটো বিশেষ ব্যঞ্জনধ্বনিৰ পুনৰাৱিৰ্ভাৱ ঘটিছিল?

উত্তৰ: পালি ভাষাত বৈদিক যুগৰ দৰে এটা বিশেষ মূৰ্ধন্য 'ল' (ḷa )ধ্বনিৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১৩: শব্দৰ শেষত থকা হলন্ত ব্যঞ্জনধ্বনি (যেনে— ম্, ত্) পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত বজায় ৰখা হয়নে?

উত্তৰ: নহয়, পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত শব্দৰ অন্তত থকা হলন্ত ব্যঞ্জন লোপ পায় অথবা অনুস্বাৰলৈ পৰিৱৰ্তন ঘটে।

প্ৰশ্ন ১৪: সংস্কৃতৰ 'জ্ঞ'  যুক্ত ব্যঞ্জনটো পালি ভাষাত কি ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ 'জ্ঞ' ধ্বনিটো পালি ভাষাত তালব্য 'ঞ্ঞ' (ññ) ধ্বনিপঞ্জলৈ সলনি হয় (যেনে: প্ৰজ্ঞা > পঞ্ঞা)।

প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰাকৃত ভাষাৰ এটি অন্যতম প্ৰধান ধ্বন্যাত্মক বৈশিষ্ট্য যিটো সংস্কৃতত দেখা নাযায়, সেইটো কি?

উত্তৰ: শব্দৰ মধ্যভাগত থকা একক অনা-মহাপ্ৰাণ ঘোষ বা অঘোষ ব্যঞ্জনধ্বনিৰ ব্যাপক বিলোপসাধন (Loss of single intervocalic consonants) প্ৰাকৃত ভাষাৰ এক স্বকীয় বৈশিষ্ট্য।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সংস্কৃত আৰু পালি ভাষাৰ স্বৰধ্বনি ব্যৱস্থাৰ মাজত থকা দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

ক) সংস্কৃতত থকা বিশিষ্ট স্বৰধ্বনি 'ঋ' আৰু 'ঌ' পালি ভাষাত সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হৈ পৰে।

খ) সংস্কৃতত 'এ' আৰু 'ও' কেৱল দীৰ্ঘ স্বৰধ্বনি আছিল, কিন্তু পালি ভাষাত এই দুয়োটাৰে হ্ৰস্ব ৰূপো (হ্ৰস্ব 'এ' আৰু হ্ৰস্ব 'ও') পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ২: সংস্কৃতৰ 'ঋ' স্বৰধ্বনিটো পালি আৰু প্ৰাকৃতত কেনেদৰে ৰূপান্তৰিত হৈছে, উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ মূৰ্ধন্য স্বৰ 'ঋ' ধ্বনিটো মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য যুগত নিজৰ স্বতন্ত্ৰতা হেৰুৱাই 'অ', 'ই' বা 'উ' ধ্বনিত লীন হয়।

উদাহৰণস্বৰূপে: সংস্কৃত 'কৃত' শব্দটো পালিত 'কত' (অ-কাৰ) আৰু সংস্কৃত 'মৃগ' শব্দটো প্ৰাকৃতত 'মিঅ' (ই-কাৰ) ৰূপ লয়।

প্ৰশ্ন ৩: পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত যুক্তব্যঞ্জনৰ সৰলীকৰণ কেনেকৈ ঘটে? দুটা দিশ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ জটিল যুক্তব্যঞ্জনবোৰ পালি আৰু প্ৰাকৃতত উচ্চাৰণৰ সহজতাৰ বাবে সৰলীকৃত হয়। ইয়াৰ দুটা পদ্ধতি হ’ল:

ক) সমীভৱন বা সমীকৰণ (Assimilation): য’ত এটা ব্যঞ্জন আনটোৰ সৈতে মিলি দ্বিতীয় হয় (যেনে: ধৰ্ম > ধম্ম)।

খ) বিপ্ৰকৰ্ষ বা স্বৰভক্তি (Anaptyxis): যুক্তব্যঞ্জনৰ মাজত স্বৰধ্বনিৰ আগমন ঘটে (যেনে: ৰত্ন > ৰতন)।

প্ৰশ্ন ৪: সংস্কৃতৰ 'শ', 'ষ' আৰু 'স'—এই উষ্ম ধ্বনি তিনিটাই প্ৰাকৃত ভাষাৰ বিভিন্ন উপভাষাত কেনে ৰূপ লৈছিল?

উত্তৰ: প্ৰাকৃত ভাষাৰ আঞ্চলিক উপভেদ অনুসৰি উষ্ম ধ্বনিৰ ব্যৱহাৰ বেলেগ আছিল। শৌৰসেনী আৰু মহাৰাষ্ট্ৰী প্ৰাকৃতত তিনিয়োটা উষ্ম ধ্বনিৰ সলনি কেৱল দন্ত্য 'স' ব্যৱহৃত হৈছিল। আনহাতে, পূব ভাৰতৰ মাগধী প্ৰাকৃতত ইয়াৰ বিপৰীত ছবিহে দেখা গৈছিল—তাত কেৱল তালব্য 'শ' ধ্বনিৰ প্ৰচলন আছিল।

প্ৰশ্ন ৫: শব্দৰ মাজত থকা অঘোষ স্পৰ্শধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃতৰ পৰা প্ৰাকৃতলৈ কি পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ শব্দৰ মধ্যৱৰ্তী একক অঘোষ স্পৰ্শধ্বনিক (ক, চ, ত, প) প্ৰাকৃত ভাষাত প্ৰথমে ঘোষ বা কোমল ধ্বনিলৈ (গ, জ, দ, ব) ৰূপান্তৰ কৰা হয় (যেনে: কাক > কাগ)। পৰৱৰ্তী স্তৰত এই ঘোষ ধ্বনিবোৰো সম্পূৰ্ণ লোপ পাই কেৱল স্বৰধ্বনিটোহে অৱশিষ্ট থাকে (যেনে: কাগ > কাঅ)।

প্ৰশ্ন ৬: সংস্কৃতৰ তুলনাত পালি আৰু প্ৰাকৃতত নাসিক্য ধ্বনি বা অনুস্বাৰৰ প্ৰয়োগ কেনে আছিল?

উত্তৰ: সংস্কৃতত শব্দৰ শেষত থকা ম্ (হলন্ত ম) ধ্বনিটো পালি আৰু প্ৰাকৃতত অনুস্বাৰলৈ (ং) পৰিৱৰ্তন ঘটে। ইয়াৰ উপৰিও, পূৰ্বৱৰ্তী দীৰ্ঘ স্বৰধ্বনি হ্ৰস্ব হ’লে বা যুক্তব্যঞ্জনৰ পূৰ্বে নাসিক্যভৱনৰ বাবে পালি-প্ৰাকৃতত অনুস্বাৰৰ ব্যৱহাৰ সংস্কৃততকৈ বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৭: উদাহৰণৰ সহায়ত বুজাই দিয়া কেনেকৈ সংস্কৃতৰ 'ক্ষ' ধ্বনিটো পালি আৰু প্ৰাকৃতত ভিন্ন ৰূপ লয়?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ সংযুক্ত ব্যঞ্জন 'ক্ষ' (ক্+ষ্) ধ্বনিটো মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাত উচ্চাৰণৰ স্থানভেদে 'ক্খ' (kkh) বা 'ছ' (ch) ধ্বনিলৈ সলনি হৈছিল।

যেনে: সংস্কৃত 'অক্ষি' শব্দটো পালিত 'অক্খি' হয় আৰু সংস্কৃত 'ক্ষত্ৰিয়' শব্দটো প্ৰাকৃতত 'ছত্তিঅ' বা 'খত্তিঅ' ৰূপত দেখা দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৮: পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ মাজত ব্যঞ্জনধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত দেখা পোৱা এটা অন্যতম মূল পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পালি ভাষাত শব্দৰ মধ্যভাগত থকা ব্যঞ্জনধ্বিনবোৰ (যেনে— ত, দ, ক, গ আদি) বহুখিনি অক্ষত অৱস্থাত সংৰক্ষিত হৈ আছিল। কিন্তু প্ৰাকৃত ভাষালৈ ৰূপান্তৰিত হওঁতে এই মধ্যৱৰ্তী একক ব্যঞ্জনধ্বনিবোৰ অত্যন্ত দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে শব্দৰ মাজৰ পৰা সেইবোৰ সম্পূৰ্ণ নোহোৱা হৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৯: সংস্কৃতৰ অন্তঃস্থ 'য' (ya) আৰু 'ৱ' (va) ধ্বনি দুটা পালি আৰু প্ৰাকৃতত কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাজেদি গৈছিল?

উত্তৰ: শব্দৰ প্ৰাৰম্ভত থকা সংস্কৃতৰ 'য' ধ্বনিটো পালি আৰু প্ৰাকৃতত প্ৰায়ে বৰ্গীয় 'জ' ধ্বনিলৈ সলনি হৈছিল (যেনে: যুগ > যুগ/জুগ, যাত্ৰা > জত্তা)। আনহাতে, অন্তঃস্থ 'ৱ' ধ্বনিটো বহু ঠাইত বৰ্গীয় 'ব' ধ্বনি অথবা স্বৰধ্বনি 'উ'-লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰাকৃত ভাষাত 'অনা-মহাপ্ৰাণ' ধ্বনি 'মহাপ্ৰাণ' ধ্বনিলৈ সলনি হোৱাৰ যি প্ৰৱণতা (Aspiration) দেখা যায়, তাৰ এটি আভাস দিয়া।

উত্তৰ: প্ৰাকৃত ভাষাৰ এটি আমোদজনক বৈশিষ্ট্য হ’ল যে ইয়াত কেতিয়াবা শব্দৰ মাজত বা আৰম্ভণিতে থকা অনা-মহাপ্ৰাণ ধ্বনিবোৰৰ ঠাইত মহাপ্ৰাণ ধ্বনিৰ সৃষ্টি হৈছিল। সাধাৰণতে উষ্ম ধ্বনি 'স' বা 'হ'-ৰ প্ৰভাৱত নাইবা স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে অনা-মহাপ্ৰাণ ধ্বনি মহাপ্ৰাণলৈ সলনি হৈছিল (যেনে: সংস্কৃত 'পৰশু' > প্ৰাকৃত 'ফৰসু')।

প্ৰশ্ন ১১: সংস্কৃত, পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ স্বৰধ্বনিক ক্ৰমানুসাৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিলে ইয়াৰ সংখ্যাগত পাৰ্থক্য কেনেকুৱা হ’ব?

উত্তৰ:

• সংস্কৃত: ১৪ টা স্বৰধ্বনি আছিল (অ, আ, ই, ঈ, উ, ঊ, ঋ, ঌ, এ, ঐ, ও, ঔ আদি)।

• পালি: ৮ টা স্বৰধ্বনি বৰ্তি আছিল (ঋ, ঌ, ঐ, ঔ বিলুপ্ত হৈছিল, কিন্তু হ্ৰস্ব এ, ও যুক্ত হৈছিল)।

• প্ৰাকৃত: পালিত থকা ৮ টা স্বৰধ্বনিৰ উপৰিও ইয়াত স্বৰধ্বনিৰ পাৰস্পৰিক সংমিশ্ৰণ আৰু বিলুপ্তিৰ মাত্ৰা অধিক জটিল আছিল।

প্ৰশ্ন ১২: সংস্কৃতৰ 'স্থ' (stha) আৰু 'ষ্ট' (ṣṭha) যুক্তব্যঞ্জন দুটাই মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাত কি ৰূপ লৈছিল?

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ দন্ত্য আৰু মূৰ্ধন্য উষ্ম বৰ্ণযুক্ত এই জটিল ধ্বনিপঞ্জবোৰ পালি আৰু প্ৰাকৃতত উচ্চাৰণৰ সৰলীকৰণৰ বাবে মহাপ্ৰাণযুক্ত দ্বিতীয় ব্যঞ্জনলৈ পৰিৱৰ্তন হৈছিল।

• সংস্কৃত 'স্থ' > পালি/প্ৰাকৃত 'ত্থ' (ttha) (যেনে: স্থান > ঠান/থান, হস্ত > হত্থ)।

• সংস্কৃত 'ষ্ট' > পালি/প্ৰাকৃত 'ট্ঠ' (ṭṭha) (যেনে: কষ্ট > কট্ঠ)।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাকৃত ভাষাত 'অন্তৰ্ৱৰ্তী মহাপ্ৰাণ ব্যঞ্জন'ৰ বিলোপ ঘটি কেনে ৰূপ হৈছিল? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: প্ৰাকৃত ভাষাত শব্দৰ মাজত থকা একক মহাপ্ৰাণ ধ্বনিবোৰৰ (খ, ঘ, থ, ধ, ফ, ভ) মূল ব্যঞ্জন অংশটো লোপ পাইছিল আৰু কেৱল তাৰ ক্লোজড উষ্ম বা কাঁহধ্বনি গুণটো অৰ্থাৎ কেৱল 'হ' ধ্বনিটোহে অৱশিষ্ট ৰৈছিল।

উদাহৰণস্বৰূপে: সংস্কৃত 'মেঘ' > প্ৰাকৃত 'মেহ'; সংস্কৃত 'কৰ্থা/কথা' > প্ৰাকৃত 'কহা'।

প্ৰশ্ন ১৪: সংস্কৃতৰ দ্বি-স্বৰ বা যৌগিক স্বৰধ্বনি (Diphthongs) দুটাৰ পালি-প্ৰাকৃতত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ এটি ভাষাতাত্ত্বিক উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: সংস্কৃতৰ 'ঐ' আৰু 'ঔ'—এই যৌগিক স্বৰধ্বনি দুটা পালি আৰু প্ৰাকৃতত সৰলীকৃত হৈ একক স্বৰধ্বনি ক্ৰমে 'এ' আৰু 'ও'-লৈ সলনি হয়।

যেনে: সংস্কৃত 'কৈলাশ' শব্দটো পালি/প্ৰাকৃতত 'কেলাস' হয় আৰু সংস্কৃত 'ঔষধ' শব্দটো 'ওসধ' বা 'ওসহ' ৰূপলৈ সলনি হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: পালি ভাষাত ব্যঞ্জনধ্বনিৰ উচ্চাৰণ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ কি বিশেষ নিয়ম অনুসৰণ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: পালি ভাষাত কোনো শব্দৰ মাজত যুক্তব্যঞ্জন থাকিলে তাৰ ঠিক পূৰ্বৰ স্বৰধ্বনিটো যদি দীৰ্ঘ (আ, ঈ, ঊ) আছিল, তেন্তে উচ্চাৰণৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে তাক হ্ৰস্ব (অ, ই, উ) কৰা হৈছিল। একেদৰে, পূৰ্বৱৰ্তী স্বৰ দীৰ্ঘ ৰাখিবলৈ হ’লে যুক্তব্যঞ্জনৰ এটা ব্যঞ্জন লোপ কৰি সৰল কৰা হৈছিল (যেনে: দীৰ্ঘ + যুক্তব্যঞ্জনৰ সলনি হ্ৰস্ব + যুক্তব্যঞ্জন)।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: সংস্কৃত, পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ স্বৰধ্বনি ব্যৱস্থাৰ এটি তুলনাত্মক আভাস দিয়া আৰু ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰাটো বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ ঐতিহাসিক বিৱৰ্তনৰ ধাৰাটো লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে প্ৰাচীন স্তৰৰ পৰা মধ্য স্তৰলৈ গতি কৰোঁতে স্বৰধ্বনি ব্যৱস্থাত এক ব্যাপক সৰলীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া সক্ৰিয় হৈ উঠিছিল। এই বিৱৰ্তনক সংস্কৃত, পালি আৰু প্ৰাকৃত— এই তিনিটা ক্ৰমিক স্তৰৰ মাজেৰে তলত দিয়া ধৰণে তুলনা কৰিব পাৰি:

১/ স্বৰধ্বনিৰ সংখ্যাগত পৰিৱৰ্তন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা অৰ্থাৎ সংস্কৃতত মূলত: ১৪ টা স্বৰধ্বনি আছিল। কিন্তু মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ প্ৰথম স্তৰ পালিলৈ ৰূপান্তৰিত হওঁতে এই সংখ্যা ৮ টালৈ হ্ৰাস পায়। পৰৱৰ্তী প্ৰাকৃত ভাষাৰ স্তৰতো এই সৰলীকৃত ধাৰাটোৱেই সৰ্বত্ৰ প্ৰাধান্য লাভ কৰে।

২/ 'ঋ' আৰু 'ঌ' ধ্বনিৰ বিলুপ্তি: সংস্কৃত ভাষাৰ অন্যতম স্বকীয় বৈশিষ্ট্য আছিল মূৰ্ধন্য স্বৰধ্বনি 'ঋ' (vocalic r) আৰু 'ঌ' (vocalic l)-ৰ ব্যৱহাৰ। পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত এই ধ্বনি দুটা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হয় আৰু ইয়াৰ স্থান পৰিস্থিতি সাপেক্ষে 'অ', 'ই' নাইবা 'উ' স্বৰধ্বনিয়ে গ্ৰহণ কৰে। যেনে: সংস্কৃত 'ঋষি' > পালি 'ইসি', সংস্কৃত 'কৃত' > পালি 'কত', প্ৰাকৃত 'কিঅ'; আকৌ সংস্কৃত 'ঋতু' > প্ৰাকৃত 'উদু'।

৩/ যৌগিক স্বৰধ্বনিৰ সৰলীকৰণ: সংস্কৃতত ব্যৱহৃত ‘ঐ’ আৰু ‘ঔ’— এই দুই যৌগিক বা দ্বি-স্বৰধ্বনি (Diphthongs) মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাত উচ্চাৰণৰ জটিলতা পৰিহাৰ কৰিবলৈ একক দীৰ্ঘস্বৰ ক্ৰমে ‘এ’ আৰু ‘ও’-লৈ সলনি হয়। যেনে: সংস্কৃত 'কৈলাশ' > পালি/প্ৰাকৃত 'কেলাস', সংস্কৃত 'ঔষধ' > পালি/প্ৰাকৃত 'ওসধ'।

৪/ নতুন হ্ৰস্ব 'এ' (ĕ) আৰু 'ও' (ŏ)-ৰ সৃষ্টি: পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ এটা নতুন ভাষাতাত্ত্বিক বৈশিষ্ট্য আছিল হ্ৰস্ব ‘এ’ আৰু হ্ৰস্ব ‘ও’ ধ্বনিৰ উৎপত্তি, যিটো সংস্কৃতত একেবাৰে পোৱা নগৈছিল। যদি কোনো শব্দৰ ‘এ’ বা ‘ও’ স্বৰধ্বনিৰ পাছৰ অক্ষৰটো যুক্তব্যঞ্জন হয়, তেন্তে সেই ধ্বনিটো স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে হ্ৰস্ব হৈ পৰে। যেনে: সংস্কৃত 'ক্ষেত্ৰ' > পালি 'খেত্ত' (ইয়াত 'খে' ধ্বনিটো হ্ৰস্ব)।

প্ৰশ্ন ২: সংস্কৃত ভাষাৰ পৰা পালি আৰু প্ৰাকৃতলৈ উষ্ম ধ্বনিৰ (Sibilants) কেনেধৰণৰ ক্ৰমবিকাশ ঘটিছিল? উদাহৰণসহ ইয়াৰ আঞ্চলিক প্ৰভেদসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ধ্বনিলিপি আৰু উচ্চাৰণ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰ পৰা সংস্কৃত, পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ মাজত উষ্ম ধ্বনিৰ পৰিৱৰ্তন অত্যন্ত আমোদজনক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে ভাষাৰ সৰলীকৰণ আৰু আঞ্চলিক উপভাষাৰ স্বতন্ত্ৰতা স্পষ্ট হৈ পৰে।

১/ সংস্কৃতৰ ত্ৰি-উষ্ম ব্যৱস্থা: প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা অৰ্থাৎ সংস্কৃতত উচ্চাৰণ স্থানৰ ভিন্নতা অনুযায়ী তিনিটা স্বতন্ত্ৰ উষ্ম ধ্বনি আছিল— তালব্য ‘শ’, মূৰ্ধন্য ‘ষ’ আৰু দন্ত্য ‘স’। উচ্চাৰণৰ ক্ষেত্ৰত এই তিনিটাৰ পাৰ্থক্য কঠোৰভাৱে মানি চলা হৈছিল।

২/ পালি ভাষাৰ দন্ত্যভৱন: মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰ পালিত এই ত্ৰি-উষ্ম ধ্বনিৰ সৰলীকৰণ ঘটে। পালিয়ে তিনিটাৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল মাত্ৰ দন্ত্য ‘স’ ধ্বনিটোহে গ্ৰহণ কৰে আৰু বাকী ‘শ’ আৰু ‘ষ’ ধ্বনিৰ বিলুপ্তি ঘটে। যেনে:

• সংস্কৃত 'শৰণ' > পালি 'সৰণ'

• সংস্কৃত 'শিষ্য' > পালি 'সিস্স'

• সংস্কৃত 'বৰ্ষা' > পালি 'ৱস্স'

৩/ প্ৰাকৃত ভাষাৰ আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্য: প্ৰাকৃত স্তৰলৈ আহি এই উষ্ম ধ্বনিৰ ব্যৱহাৰে ভৌগোলিক আৰু আঞ্চলিক ভেদে এক নতুন বাটেৰে গতি কৰে:

• শৌৰসেনী আৰু মহাৰাষ্ট্ৰী প্ৰাকৃত: মধ্য আৰু পশ্চিম ভাৰতৰ এই প্ৰাকৃতসমূহত পালিৰ দৰেই তিনিয়োটা উষ্ম ধ্বনিৰ বিপৰীতে কেৱল দন্ত্য ‘স’ প্ৰয়োগ হৈছিল। যেনে: সংস্কৃত 'পুৰুষ' > প্ৰাকৃত 'পুৰিস'।

• মাগধী প্ৰাকৃত: পূব ভাৰতৰ (প্ৰাচীন মগধ তথা বৰ্তমানৰ বিহাৰ-অসম সংলগ্ন অঞ্চল) মাগধী প্ৰাকৃতত ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ ওলোটা ৰূপ দেখা গৈছিল। ইয়াত দন্ত্য ‘স’ আৰু মূৰ্ধন্য ‘ষ’ লোপ পাই কেৱল তালব্য ‘শ’ ধ্বনিৰহে একচ্ছত্ৰী আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। যেনে: সংস্কৃত 'মনুষ্য' > মাগধী প্ৰাকৃত 'মানুশে'; সংস্কৃত 'দাস' > মাগধী প্ৰাকৃত 'দাশে'।

এইদৰে দেখা যায় যে সংস্কৃতৰ ত্ৰি-উষ্ম ধ্বনিৰ জটিলতা মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য যুগত সৰল হৈ পৰে আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰে আঞ্চলিক উপভাষা চিনাক্তকৰণত এক মুখ্য ভূমিকা লয়।

প্ৰশ্ন ৩: মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ (পালি আৰু প্ৰাকৃত) ব্যঞ্জনধ্বনিৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য হৈছে ‘সমীভৱন’ (Assimilation)। সংস্কৃত যুক্তব্যঞ্জনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ইয়াৰ স্বৰূপ উদাহৰণসহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষাৰ যুক্তব্যঞ্জন বা সংযুক্ত ধ্বনিসমূহ আছিল যথেষ্ট জটিল আৰু উচ্চাৰণৰ বাবে অধিক প্ৰয়াসৰ প্ৰয়োজনীয়। মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য স্তৰত (পালি আৰু প্ৰাকৃত) সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ উচ্চাৰণ-সুচলতাৰ বাবে এই যুক্তব্যঞ্জনবোৰ ভাঙি সহজ কৰাৰ যি প্ৰক্ৰিয়া চলিছিল, তাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী পদ্ধতিটোৱেই হৈছে ‘সমীভৱন’ বা ‘সমীকৰণ’।

সমীভৱন হৈছে এনে এক ধ্বন্যাত্মক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত দুটা অসদৃশ বা বেলেগ বেলেগ ব্যঞ্জনধ্বনি ইটোৱে সিটোৰ প্ৰভাৱত মিলি এটা সদ্ৰশ বা দিত্ব (Double consonant) ধ্বনিত পৰিণত হয়। ইয়াক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত দেখুৱাব পাৰি:

১/ প্ৰগত সমীভৱন (Progressive Assimilation): এই প্ৰক্ৰিয়াত যুক্তব্যঞ্জনৰ প্ৰথম ধ্বনিটোৰ প্ৰভাৱত পিছৰ ধ্বনিটো সলনি হৈ প্ৰথমটোৰ দৰে হৈ পৰে।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'চক্ৰ' (ক্ + ৰ্) শব্দটো পালি আৰু প্ৰাকৃতত ক্ৰমে ‘ৰ’ ধ্বনিটো লোপ পাই ‘ক্’ ৰূপ লয়, অৰ্থাৎ হয় 'চক্ক'। একেদৰে, সংস্কৃত 'ধৰ্ম' (ৰ্ + ম্) > পালি/প্ৰাকৃত 'ধম্ম'।

২/ পৰাগত সমীভৱন (Regressive Assimilation): ইয়াত যুক্তব্যঞ্জনৰ দ্বিতীয় বা পিছৰ ধ্বনিটোৰ প্ৰভাৱত প্ৰথম ধ্বনিটো সলনি হৈ দ্বিতীয়টোৰ সমৰূপ হয়।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'দুগ্ধ' (গ্ + ধ্) শব্দটোত ‘ধ’ ৰ প্ৰভাৱত ‘গ’ ধ্বনিটো ‘ধ’ লৈ সলনি হয় আৰু পালি/প্ৰাকৃতত ৰূপ লয় 'দুদ্ধ'। একেদৰে, সংস্কৃত 'সপ্ত' (প্ + ত্) > পালি/প্ৰাকৃত 'সত্ত'।

৩/ পাৰস্পৰিক সমীভৱন (Mutual Assimilation): এই ক্ষেত্ৰত দুয়োটা ধ্বনিয়ে ইটোৱে সিটোক প্ৰভাৱিত কৰি এক সম্পূৰ্ণ নতুন দিত্ব ৰূপ ধাৰণ কৰে।

• উদাহৰণ: সংস্কৃতৰ তালব্য উষ্ম সংযোগী যুক্তাক্ষৰ 'মৎস' (ত্ + স) > পালি/প্ৰাকৃতত হয় 'মচ্ছ'।

সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, সংস্কৃতৰ কঠিন আৰু যুক্তব্যঞ্জন প্ৰধান শব্দশৈলীক পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাই সমীভৱনৰ মাধ্যমেৰে কোমল আৰু প্ৰৱাহমান কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: প্ৰাকৃত ভাষাৰ ব্যঞ্জনধ্বনিৰ আটাইতকৈ ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য "শব্দৰ মধ্যৱৰ্তী একক ব্যঞ্জনধ্বনিৰ লোপ" (Loss of single intervocalic consonants) আৰু "মহাপ্ৰাণীকৰণ" (Aspiration) সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পালি ভাষাৰ তুলনাত প্ৰাকৃত ভাষা অধিক বিৱৰ্তনশীল আৰু সৰলীকৃত আছিল। প্ৰাকৃত ভাষাৰ ব্যঞ্জনধ্বনিৰ ক্ৰমবিকাশত এনে কিছুমান বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল যিয়ে ইয়াক সংস্কৃত আৰু পালি দুয়োটাৰে পৰা পৃথক কৰি এক সুকীয়া মৰ্যাদা দিছিল। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান দিশ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

ক) শব্দৰ মধ্যৱৰ্তী একক অনা-মহাপ্ৰাণ ব্যঞ্জনৰ লোপ:

সংস্কৃত বা পালি ভাষাত শব্দৰ মাজত থকা একক অঘোষ বা ঘোষ স্পৰ্শধ্বনিবোৰ (যেনে— ক, গ, চ, জ, ত, দ, প, ব) সুৰক্ষিত আছিল। কিন্তু প্ৰাকৃতত এই অন্তৰ্ৱৰ্তী ব্যঞ্জনবোৰ উচ্চাৰণ ইমানেই দুৰ্বল হৈ পৰিছিল যে শেষত সেইবোৰ সম্পূৰ্ণ লোপ পাইছিল আৰু কেৱল তাৰ লগত থকা স্বৰধ্বনিটোহে বাকী ৰৈছিল।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'কাক' > প্ৰথম স্তৰত ঘোষ হৈ 'কাগ' হয়, আৰু প্ৰাকৃতৰ মূল স্তৰত ‘গ’ লোপ পাই হয় 'কাঅ'।

• একেদৰে: সংস্কৃত 'নদী' > প্ৰাকৃত 'নঈ'; সংস্কৃত 'লতা' > প্ৰাকৃত 'লআ'; সংস্কৃত 'গজ' > প্ৰাকৃত 'গঅ'।

খ) অন্তৰ্ৱৰ্তী মহাপ্ৰাণ ব্যঞ্জনৰ 'হ'-কাৰলৈ ৰূপান্তৰ (মহাপ্ৰাণীকৰণ তথা দুৰ্বলীকৰণ):

শব্দৰ মাজত থকা একক মহাপ্ৰাণ ব্যঞ্জনধ্বনিসমূহ (যেনে— খ, ঘ, থ, ধ, ফ, ভ) প্ৰাকৃত ভাষাত সম্পূৰ্ণ লোপ নাপায়, কিন্তু সিহঁতৰ মূল ব্যঞ্জন-স্পৰ্শ অংশটো হেৰুৱাই কেৱল উষ্ম কাঁহধ্বনি অৰ্থাৎ ‘হ’ ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'মেঘ' শব্দটো প্ৰাকৃতত হয় 'মেহ'।

• একেদৰে: সংস্কৃত 'নাথ' > প্ৰাকৃত 'নাহ'; সংস্কৃত 'বধু' > প্ৰাকৃত 'ৱহু'; সংস্কৃত 'সুখ' > প্ৰাকৃত 'সুহ'।

এই দুই বিশেষ ধ্বনিতাত্বিক পৰিৱৰ্তনৰ বাবেই প্ৰাকৃত ভাষা দেখাত অতিশয় স্বৰপ্ৰধান (Vocalic) আৰু কোমল প্ৰকৃতিৰ হৈ পৰিছিল, যিটো পৰৱৰ্তী সময়ত আধুনিক ভাৰতীয় আৰ্য ভাষা (যেনে— অসমীয়া) সৃষ্টিৰ মূল আধাৰ আছিল।

প্ৰশ্ন ৫: সংস্কৃতৰ 'ক্ষ', 'জ্ঞ' আৰু শব্দান্তৰ হলন্ত ব্যঞ্জনধ্বনিসমূহ পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাত কি কি সুকীয়া ৰূপান্তৰৰ মাজেৰে গৈছিল, বুজাই লিখা।

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষাৰ কিছুমান বিশেষ যুক্তব্যঞ্জন আৰু শব্দ গঠনৰ শৈলী মধ্য-ভাৰতীয় আৰ্য যুগত এক সুকীয়া গাণিতিক নিয়মেৰে পৰিৱৰ্তিত হৈছিল। তাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ লক্ষণীয় তিনিটা দিশ তলত বিশ্লেষণ কৰা হ’ল:

১/ সংস্কৃত 'ক্ষ' (ক্+ষ্) ধ্বনিৰ ৰূপান্তৰ:

সংস্কৃতৰ এই মূৰ্ধন্য উষ্মযুক্ত যুক্তাক্ষৰটো পালি আৰু প্ৰাকৃতত শব্দৰ স্থান আৰু আঞ্চলিক উচ্চাৰণ অনুসৰি দুটা ৰূপত আত্মপ্ৰকাশ কৰে— ‘ক্খ’ (kkh) অথবা ‘ছ’ (ch)। সাধাৰণতে শব্দৰ আদিভাগত থাকিলে ই ‘ছ’ আৰু মধ্য বা অন্তত থাকিলে ‘ক্খ’ হোৱাৰ প্ৰৱণতা বেছি।

• উদাহৰণ: সংস্কৃত 'ক্ষেত্ৰ' > পালি/প্ৰাকৃত 'খেত্ত'।

• সংস্কৃত 'অক্ষি' > পালি 'অক্খি', প্ৰাকৃত 'অচ্ছি'।

• সংস্কৃত 'ক্ষতি' > প্ৰাকৃত 'ছাই'।

২/ সংস্কৃত 'জ্ঞ' (জ্+ঞ) ধ্বনিৰ ৰূপান্তৰ:

সংস্কৃতৰ এই তালব্য সংযোগী যুক্তধ্বনিটো পালি ভাষাত এক বিশেষ তালব্য নাসিক্য দিত্বধ্বনি অৰ্থাৎ ‘ঞ্ঞ’  ৰূপলৈ সলনি হয়। অৱশ্যে, শব্দৰ আৰম্ভণিতে থাকিলে ই একক ‘ঞ’  ধ্বনিৰ ৰূপ লয়। আনহাতে, প্ৰাকৃত ভাষাত ইয়াৰ প্ৰকৃতি সলনি হৈ মূলত: ‘ণ্ণ’  নাইবা ‘জ্জ’ ধ্বনিত পৰিণত হয়।

• উদাহৰণ:

  • সংস্কৃত 'প্ৰজ্ঞা' > পালি 'পঞ্ঞা', প্ৰাকৃত 'পণ্ণা'।

  • সংস্কৃত 'জ্ঞান' > পালি 'ঞাণ', প্ৰাকৃত 'জাণ' বা 'নাণ'।

৩/ শব্দান্তৰ হলন্ত ব্যঞ্জনধ্বনিৰ বিলুপ্তি:

সংস্কৃত ভাষাৰ এটা অন্যতম প্ৰধান বৈশিষ্ট্য আছিল যে ইয়াৰ বহু শব্দৰ শেষত হলন্ত ব্যঞ্জন (যেনে— ত্, ম্, ন্, ৰ্ আদি) থকাটো বাধ্যতামূলক আছিল (যেনে: পশ্চাৎ, ধীমান, নামন)। কিন্তু পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰ এক মৌলিক নিয়ম আছিল যে কোনোধৰণৰ শব্দই ব্যঞ্জনান্ত হ’ব নোৱাৰে; প্ৰতিটো শব্দই বাধ্যতামূলকভাৱে স্বৰান্ত (Vowel-ending) হ’ব লাগিব। সেইবাবে, উচ্চাৰণৰ সহজীকৰণৰ নিয়ম অনুসৰি শব্দৰ শেষত থকা হলন্ত ব্যঞ্জনবোৰ হয় সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পাইছিল, নতুবা সেইবোৰ অনুস্বাৰলৈ (ং) ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

• উদাহৰণ:

  • সংস্কৃত 'পশ্চাৎ' > পালি/প্ৰাকৃত 'পচ্ছা' (ইয়াত শেষৰ ‘ত্’ ধ্বনিটো লোপ পাইছে)।

  • সংস্কৃত 'ফলম্' > পালি/প্ৰাকৃত 'ফলং' (ইয়াত শেষৰ ‘ম্’ ধ্বনিটো অনুস্বাৰলৈ পৰিৱৰ্তন হৈছে)।