অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: থমাছ হবচৰ মতে মানুহৰ 'প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য' (State of Nature) খন মূলতঃ কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: হবচৰ মতে প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যখন আছিল এক বিশৃংখল, য’ত সদায় যুদ্ধসদৃশ পৰিৱেশ বিৰাজ কৰিছিল আৰু মানুহৰ জীৱন আছিল অকলশৰীয়া, দৰিদ্ৰ, কুৎসিত তথা হ্ৰস্বম্যাদী।
প্ৰশ্ন ২: থমাছ হবচৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ১৬৫১ চনত প্ৰকাশিত ইংৰাজ দাৰ্শনিক থমাছ হবচৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ গ্ৰন্থখনৰ নাম হ’ল 'লেভিয়াথান' (Leviathan)।
প্ৰশ্ন ৩: হবচৰ সামাজিক চুক্তিৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: মানুহৰ জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰাৰ লগতে সমাজত এক চৰম আৰু সাৰ্বভৌম ৰাজনৈতিক শক্তিৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাই আছিল হবচৰ চুক্তিৰ মূল লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৪: জন লকৰ মতে 'প্ৰকৃতিৰ নিয়ম' (Laws of Nature) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: লকৰ মতে প্ৰকৃতিৰ নিয়ম হ’ল এক যুক্তিনিষ্ঠ নৈতিক নিয়ম, যিয়ে কোনো ব্যক্তিক আন এজনৰ জীৱন, স্বাস্থ্য, স্বাধীনতা বা সম্পত্তিত আঘাত কৰিবলৈ অনুমতি নিদিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫: উদাৰতাবাদৰ পিতৃ হিচাপে খ্যাত জন লকে মানুহৰ কোনটো অধিকাৰক আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰিছিল?
উত্তৰ: জন লকে মানুহৰ 'প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ' (Natural Rights), বিশেষকৈ সম্পত্তিৰ অধিকাৰক আটাইতকৈ বেছি প্ৰাধান্য দিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: জন লকৰ মতে মানুহৰ তিনিটা মৌলিক প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ কি কি?
উত্তৰ: লকৰ মতে তিনিটা অপৰিহাৰ্য প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ হ’ল— জীৱনৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ।
প্ৰশ্ন ৭: ফৰাচী দাৰ্শনিক ৰুচোৰ মতে মানুহৰ 'প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য'ৰ অৱস্থা কেনে আছিল?
উত্তৰ: ৰুচোৰ মতে প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য আছিল এক শান্তিপূৰ্ণ আৰু পবিত্ৰ ধাৰণা, য’ত মানুহে এজন 'মহৎ বৰ্বৰ' (Noble Savage) হিচাপে সৰল আৰু সুখী জীৱন অতিবাহিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: "মানুহ স্বাধীন হৈ জন্ম লয়, কিন্তু সৰ্বত্ৰে তেওঁ শৃংখলিত"— এই বিখ্যাত উক্তিটো কাৰ?
উত্তৰ: এই কালজয়ী উক্তিটো অষ্টাদশ শতিকাৰ বিখ্যাত ফৰাচী চিন্তাবিদ জিন-জাক ৰুচোৰ (Jean-Jacques Rousseau)।
প্ৰশ্ন ৯: ৰুচোৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: ৰুচোৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ব্যতিক্ৰমী ধাৰণাটো হ’ল 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will)।
প্ৰশ্ন ১০: হবচৰ সাৰ্বভৌম শাসকজন কেনে প্ৰকৃতিৰ আছিল?
উত্তৰ: হবচৰ সাৰ্বভৌম শাসকজন আছিল চৰম, অবিভাজ্য আৰু অপ্রতিহত ক্ষমতাৰ অধিকাৰী (Absolute Sovereign)।
প্ৰশ্ন ১১: জন লকে চৰকাৰ গঠনৰ বাবে কেইখন চুক্তিৰ কথা ইংগিত দিছিল?
উত্তৰ: লকে দুখন চুক্তিৰ ইংগিত দিছিল— প্ৰথমখনৰ দ্বাৰা নাগৰিক সমাজ আৰু দ্বিতীয়খনৰ দ্বাৰা এক সীমিত ক্ষমতাযুক্ত চৰকাৰ গঠন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: ৰুচোৱে কোনখন গ্ৰন্থত সামাজিক চুক্তিৰ ধাৰণাটো বিতংভাৱে আলোচনা কৰিছে?
উত্তৰ: ১৭৬২ চনত প্ৰকাশিত 'দ্য চচিয়েল কন্ট্ৰেক্ট' (The Social Contract) নামৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখনত ৰুচোৱে এই সন্দৰ্ভত আলোচনা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০: লকৰ মতে চৰকাৰ ভংগ কৰাৰ অধিকাৰ জনসাধাৰণৰ আছেনে?
উত্তৰ: হয়, যদিহে চৰকাৰে নাগৰিকৰ প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাত ব্যৰ্থ হয়, তেন্তে জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ পৰিৱৰ্তন বা ভংগ কৰাৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ থাকে।
প্ৰশ্ন ১৪: ৰুচোৰ 'সাধাৰণ ইচ্ছা'ৰ ধাৰণাটোৱে কোন প্ৰকাৰৰ গণতন্ত্ৰক সমৰ্থন কৰে?
উত্তৰ: ৰুচোৰ এই ধাৰণাটোৱে নাগৰিকৰ প্ৰত্যক্ষ অংশগ্ৰহণমূলক গণতন্ত্ৰক (Direct Democracy) সমৰ্থন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: সামাজিক চুক্তি মতবাদৰ মূল সাৰমৰ্ম কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ মূল সাৰমৰ্ম হ’ল যে ৰাষ্ট্ৰ কোনো ঐশ্বৰিক সৃষ্টি নহয়, বৰঞ্চ ই মানুহৰ পাৰস্পৰিক সন্মতি আৰু চুক্তিৰ ফলত গঢ়ি উঠা এক কৃত্ৰিম অনুষ্ঠান।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: হবচৰ মতে প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যত মানুহৰ জীৱন কিয় অসুৰক্ষিত আছিল? চমু কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: হবচৰ মতে প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যত কোনো উমৈহতীয়া আইন বা শাসনকৰ্তা নাছিল। সকলো মৰ্যদা আৰু ক্ষমতা লাভৰ বাবে মানুহ স্বাৰ্থপৰ আৰু হিংস্ৰ হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে আন এজনৰ জীৱনৰ বাবে ভাবুকি স্বৰূপ হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: হবচৰ 'ৰাষ্ট্ৰ' (State) বা সাৰ্বভৌমত্বৰ যিকোনো দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: হবচে আগবঢ়োৱা ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল:
সাৰ্বভৌম শক্তি হ’ল চৰম আৰু ই কোনো মানৱীয় আইনৰ ওচৰত জবাবদিহি নহয়।
এই সাৰ্বভৌমত্ব অবিভাজ্য আৰু হস্তান্তৰ অযোগ্য, অৰ্থাৎ ইয়াক ভগাব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ৩: জন লকৰ মতে প্ৰকৃতিৰ নিয়ম আৰু প্ৰাকৃতিক অধিকাৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: লকৰ মতে প্ৰকৃতিৰ নিয়মবোৰ হ’ল যুক্তিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত নৈতিক নীতি। এই নিয়মসমূহে প্ৰতিজন মানুহকে আনৰ ক্ষতি নকৰিবলৈ বাধ্য কৰে আৰু ইয়াৰ পৰাই মানুহৰ জীৱন, স্বাধীনতা আৰু সম্পত্তি সুৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰাকৃতিক অধিকাৰৰ জন্ম হয়।
প্ৰশ্ন ৪: জন লকে সম্পত্তিৰ অধিকাৰক (Right to Property) কেনেকৈ সংজ্ঞায়িত কৰিছে?
উত্তৰ: লকৰ মতে ঈশ্বৰে প্ৰকৃতিৰ সকলো সমল মানুহক উমৈহতীয়াভাৱে দিছে। কিন্তু যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰকৃতিৰ কোনো বস্তুৰ সৈতে নিজৰ শাৰীৰিক শ্ৰম সন্মিলিত কৰে, তেতিয়াই সেই বস্তুটো তেওঁৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৫: জন লকৰ 'সীমিত চৰকাৰ' (Limited Government) ৰ ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: লকে বিশ্বাস কৰিছিল যে চৰকাৰৰ ক্ষমতা অসীম হ’ব নোৱাৰে। চৰকাৰ হ’ল জনসাধাৰণৰ এক ন্যাস বা ট্ৰাষ্ট (Trust), যাৰ একমাত্ৰ কাম হ’ল মানুহৰ প্ৰাকৃতিক অধিকাৰসমূহ ৰক্ষা কৰা। চৰকাৰে ইয়াৰ উলংঘন কৰিলে ক্ষমতা হেৰুৱাব লগা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: ৰুচোৰ মতে প্ৰকৃতিৰ সৰল ৰাজ্যখন কেনেকৈ ধ্বংস হৈছিল?
উত্তৰ: ৰুচোৰ মতে যেতিয়াই কোনো এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে এটুকুৰা মাটি বেৰ দি ঘেৰি লৈ "এইয়া মোৰ" বুলি দাবী কৰিলে, তেতিয়াই ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ ধাৰণাৰ জন্ম হ’ল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে সমাজলৈ বৈষম্য, লোভ আৰু কন্দল আহিল আৰু প্ৰকৃতিৰ শান্তিপূৰ্ণ ৰাজ্যখন ধ্বংস হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭: ৰুচোৰ 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will) আৰু 'সকলোৰে ইচ্ছা' (Will of All) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: 'সকলোৰে ইচ্ছা' হ’ল সমাজৰ ব্যক্তিসকলৰ ব্যক্তিগত বা স্বাৰ্থপৰ ইচ্ছাৰ এক সমষ্টি। আনহাতে, 'সাধাৰণ ইচ্ছা' হ’ল সমাজৰ সমূহীয়া কল্যাণ বা কল্যাণকামী চিন্তাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক পবিত্ৰ আৰু যুক্তিপূৰ্ণ ইচ্ছা।
প্ৰশ্ন ৮: হবচ আৰু লকৰ 'প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য'ৰ ধাৰণাৰ মাজৰ মূল বৈসাদৃশ্যটো কি?
উত্তৰ: হবচৰ প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য আছিল এক হিংস্ৰ, আইনহীন আৰু অবিৰত যুদ্ধৰ স্থান। কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীতে জন লকৰ প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যখন আছিল তুলনামূলকভাৱে শান্তিপূৰ্ণ, য’ত মানুহে প্ৰকৃতিৰ নিয়ম মানি চলিছিল, যদিও তাত এক নিৰপেক্ষ বিচাৰকৰ অভাৱ আছিল।
প্ৰশ্ন ৯: ৰুচোৰ সামাজিক চুক্তিৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: ৰুচোৰ চুক্তিৰ উদ্দেশ্য আছিল এনে এক ৰাজনৈতিক সংগঠন গঢ়ি তোলা, যিয়ে সমাজৰ প্ৰতিজন সদস্যৰ জীৱন আৰু সম্পত্তি সমূহীয়া শক্তিৰে সুৰক্ষিত কৰিব আৰু য’ত অন্তৰ্ভুক্ত হৈয়ো প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে পূৰ্বৰ দৰেই স্বাধীন হৈ থাকিব পাৰিব।
প্ৰশ্ন ১০: হবচৰ চুক্তিত নাগৰিকসকলে কিয় নিজৰ অধিকাৰসমূহ সাৰ্বভৌম শাসকক এৰি দিছিল?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যত থকা অহৰহ মৃত্যুৰ ভয় আৰু হিংসাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ মানুহে এখন চুক্তি কৰিছিল। এক শান্তিপূৰ্ণ, শৃংখলিত আৰু সুৰক্ষিত পৰিৱেশ লাভৰ আশাতে তেওঁলোকে নিজৰ সকলো প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ নিঃচৰ্তভাৱে এজন সাৰ্বভৌম শাসকৰ হাতত অৰ্পণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: জন লকে সামাজিক চুক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় অনুভৱ কৰিছিল?
উত্তৰ: লকৰ প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যখন শান্তিপূৰ্ণ হ’লেও তাত তিনিটা প্ৰধান অভাৱ আছিল— এক নিৰ্দিষ্ট লিখিত আইন, আইনসমূহ সঠিকভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব পৰা এক নিৰপেক্ষ কৰ্তৃপক্ষ আৰু বিবাদৰ নিষ্পত্তি কৰিব পৰা এজন বিচাৰক। এই অভাৱসমূহ দূৰ কৰিবলৈকে চুক্তিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: ৰুচোৰ মতে ব্যক্তি স্বাধীনতা আৰু সামাজিক চুক্তিৰ মাজত কেনে সম্পৰ্ক আছে?
উত্তৰ: ৰুচোৰ মতে সামাজিক চুক্তিৰ দ্বাৰা ব্যক্তিয়ে নিজৰ প্ৰাকৃতিক স্বাধীনতা হেৰুৱাই যদিও তাৰ বিনিময়ত তেওঁ নাগৰিক স্বাধীনতা আৰু নৈতিক স্বাধীনতা লাভ কৰে। যিহেতু ব্যক্তিয়ে নিজকে সমাজৰ বাবে উৎসৰ্গা কৰে, সেয়েহে তেওঁ আচলতে কাৰো অধীন নহয়, বৰঞ্চ নিজৰেই অধীন হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ১৩: ৰাজনৈতিক দৰ্শনলৈ থমাছ হবচৰ দুটা প্ৰধান অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: হবচৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হ’ল:
তেওঁ ৰাষ্ট্ৰৰ উৎপত্তিৰ ক্ষেত্ৰত থকা পুৰণি ঐশ্বৰিক মতবাদক নাকচ কৰি ধৰ্মনিৰপেক্ষ চুক্তিৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।
তেওঁ আধুনিক ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানত আইনী সাৰ্বভৌমত্বৰ (Legal Sovereignty) এক সুদৃঢ় ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: জন লকে কেনেকৈ সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ বা সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাক উদগনি যোগাইছিল?
উত্তৰ: লকে চৰকাৰৰ ক্ষমতাৰ বিভাজনক সমৰ্থন কৰিছিল আৰু কয় যে সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা সদায় আইন সভা বা সংসদৰ হাতত থাকিব লাগে। চৰকাৰে সদায় জনসাধাৰণৰ সন্মতি অনুসৰিহে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিব লাগিব, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত ইংলেণ্ডৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰুচোৰ মতে কিয় 'সাধাৰণ ইচ্ছা'ক প্ৰতিনিধিত্বমূলক সংসদৰ দ্বাৰা পৰিচালনা কৰিব নোৱাৰি?
উত্তৰ: ৰুচোৰ মতে সাৰ্বভৌমত্ব বা সাধাৰণ ইচ্ছাক হস্তান্তৰ কৰিব নোৱাৰি, কিয়নো ইচ্ছাক কেতিয়াও প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব নোৱাৰি। সেইবাবেই ব্ৰিটেইনৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক ব্যৱস্থাক সমালোচনা কৰি তেওঁ কৈছিল যে ব্ৰিটিছ জনসাধাৰণ কেৱল নিৰ্বাচনৰ সময়তহে স্বাধীন হয়, নিৰ্বাচন শেষ হোৱাৰ লগে লগে তেওঁলোক পুনৰ দাস হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ১: থমাছ হবচে বৰ্ণনা কৰা 'প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য' (State of Nature) ৰ ধাৰণাটো ইয়াৰ মনস্তাত্ত্বিক পটভূমিৰ সৈতে বিশ্লেষণ কৰা
উত্তৰ: সপ্তদশ শতিকাৰ ইংলেণ্ডৰ গৃহযুদ্ধৰ (১৬৪২-১৬৫১) ভয়াবহ ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ পটভূমিত থমাছ হবচে মানৱ প্ৰকৃতি আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণাক এক ব্যতিক্ৰমী ৰূপত উপস্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'লেভিয়াথান'ত বৰ্ণনা কৰা 'প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য' হ’ল ৰাষ্ট্ৰ বা কোনো সাৰ্বভৌম ৰাজনৈতিক কৰ্তৃপক্ষ গঠন হোৱাৰ পূৰ্বৰ এক কাল্পনিক অৱস্থা।
হবচৰ মতে, মানুহ জন্মগতভাৱে স্বাৰ্থপৰ, অহংকাৰী আৰু ক্ষমতাৰ লোভী। যিহেতু প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যত কোনো লিখিত আইন বা সেই আইন বলবৎ কৰিব পৰা উমৈহতীয়া শাসক নাছিল, সেয়েহে প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি কাম কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত সমাজখন এক "ধৰা বা মৰা" পৰিস্থিতিলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল, য’ত প্ৰতিজন মানুহেই আনজনৰ শত্ৰু হৈ পৰিছিল। তেওঁ এই অৱস্থাক "সকলোৰে বিৰুদ্ধে সকলোৰে যুদ্ধ" (A war of all against all) বুলি আখ্যা দিছিল।
এই ৰাজ্যত ন্যায়-অন্যায়, পাপ-পুণ্য বা বৈধ-অবৈধৰ কোনো ধাৰণা নাছিল। কেৱলমাত্ৰ শাৰীৰিক শক্তি আৰু চতুৰালিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মানুহে জীয়াই থাকিবলগীয়া হৈছিল। ফলস্বৰূপে, তাত কোনো উদ্যোগ, কৃষি, কলা বা সাহিত্যৰ বিকাশ ঘটাটো সম্ভৱ নাছিল। মানুহৰ জীৱন আছিল চৰম অনিশ্চয়তাৰে ভৰা, অকলশৰীয়া, দৰিদ্ৰ, কুৎসিত আৰু চুটি। এই ভয়ংকৰ আৰু অবিৰত মৃত্যুৰ আতংকৰ পৰা মুক্তি পাবলৈকে মানুহে পৰৱৰ্তী সময়ত এক সাৰ্বভৌম শক্তি গঠনৰ বাবে বাধ্য হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: থমাছ হবচৰ সামাজিক চুক্তি (Social Contract) প্ৰক্ৰিয়াটো আলোচনা কৰা। ইয়াৰ দ্বাৰা কেনেধৰণৰ ৰাষ্ট্ৰ গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: থমাছ হবচৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনত সামাজিক চুক্তি হ’ল প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যৰ ভয়াবহতা আৰু অবিৰত মৃত্যুৰ ভয়ৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পোৱাৰ একমাত্ৰ যুক্তিসংগত পথ। এই চুক্তিখন কোনো ঐশ্বৰিক নিৰ্দেশত হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ মানুহৰ আত্মৰক্ষাৰ প্ৰৱণতা আৰু পাৰস্পৰিক সন্মতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠিছিল।
চুক্তিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আছিল অতিশয় অনন্য। প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যত বসবাস কৰা প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে আন প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সৈতে এক পাৰস্পৰিক প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ চুক্তিত আবদ্ধ হৈছিল। প্ৰতিজন মানুহে ঘোষণা কৰিছিল:
"মই মোৰ নিজক শাসন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু ক্ষমতা এই ব্যক্তিসমষ্টি বা এজন শাসকৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলোঁ, এই চৰ্তত যে তুমিও তোমাৰ অধিকাৰ তেওঁক অৰ্পণ কৰিবা আৰু তেওঁৰ সকলো কাৰ্যক বৈধতা প্ৰদান কৰিবা।"
ইয়া মন কৰিবলগীয়া যে, এই চুক্তিখন কেৱল জনসাধাৰণৰ মাজতহে হৈছিল; সাৰ্বভৌম শাসকজন এই চুক্তিৰ কোনো অংশীদাৰ বা পক্ষ নাছিল। ফলস্বৰূপে, এই চুক্তিৰ জৰিয়তে এক চৰম, অবিভাজ্য আৰু অপ্রতিহত ক্ষমতাৰ অধিকাৰী ৰাষ্ট্ৰৰ (Absolute State) জন্ম হৈছিল। এই সাৰ্বভৌম শক্তিয়েই হ’ল হবচৰ 'লেভিয়াথান'। শাসকজন সকলো মানৱীয় আইনৰ ঊৰ্ধ্বত আছিল আৰু তেওঁক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱাৰ বা চুক্তি উলংঘনৰ দোহাই দি ক্ষমতাৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ কোনো অধিকাৰ নাগৰিকসকলৰ নাছিল। ৰাষ্ট্ৰৰ শান্তিশৃংখলা আৰু নিৰাপত্তা বজাই ৰাখিবলৈ সাৰ্বভৌম শাসকজনক চৰম ক্ষমতা প্ৰদান কৰাটোৱেই আছিল হবচৰ মূল লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৩: জন লকৰ 'প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ' (Natural Rights) আৰু সম্পত্তিৰ ধাৰণাটো বিতংভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: উদাৰতাবাদৰ অন্যতম প্ৰৱক্তা জন লকে তেওঁৰ 'টু ট্ৰিটিজেছ অৱ গভৰ্ণমেণ্ট' (Two Treatises of Government, ১৬৮৯) নামৰ গ্ৰন্থত মানুহৰ প্ৰাকৃতিক অধিকাৰৰ এক অতি সুদৃঢ় আৰু প্ৰভাৱশালী তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল। লকৰ মতে, মানুহৰ অধিকাৰসমূহ কোনো ৰাষ্ট্ৰ বা সমাজে প্ৰদান কৰা উপহাৰ নহয়, বৰঞ্চ এইবোৰ মানুহে জন্মসূত্ৰে প্ৰকৃতিৰ পৰা লাভ কৰে। ৰাষ্ট্ৰ সৃষ্টি হোৱাৰ বহু পূৰ্বৰ পৰাই মৰ্যদাসহকাৰে জীয়াই থাকিবলৈ মানুহৰ হাতত এই অধিকাৰসমূহ আছিল।
লকে প্ৰধানকৈ তিনিটা মৌলিক প্ৰাকৃতিক অধিকাৰৰ কথা কৈছিল— জীৱনৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ। লকৰ মতে, এই তিনিওটা অধিকাৰ পৰস্পৰ সংলগ্ন আৰু ইয়াৰ ভিতৰত 'সম্পত্তিৰ অধিকাৰ' (Right to Property) ক তেওঁ আটাইতকৈ ব্যাপক অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে সম্পত্তিৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত ব্যক্তিৰ জীৱন আৰু স্বাধীনতাও অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে।
সম্পত্তিৰ সৃষ্টি সম্পৰ্কে লকে এক অভিনৱ 'শ্ৰম তত্ত্ব' (Labour Theory) আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, প্ৰকৃতিৰ সকলো সমল ঈশ্বৰে মানৱ জাতিক উমৈহতীয়াভাৱে ভোগ কৰিবলৈ দিছে। কিন্তু যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ শৰীৰৰ শ্ৰম আৰু মেধা প্ৰকৃতিৰ কোনো কেঁচা সামগ্ৰীৰ সৈতে সংমিশ্ৰণ কৰে, তেতিয়া সেই সমলটো সমাজৰ উমৈহতীয়া হাতৰ পৰা আঁতৰি সেই নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিজনৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি হৈ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, হাবিৰ পৰা কাটি অনা কাঠটুকুৰা যেতিয়া এজনে নিজৰ শ্ৰমেৰে চকীলৈ ৰূপান্তৰ কৰে, তেতিয়া সেই চকীখনৰ ওপৰত তেওঁৰ নৈতিক আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পত্তিৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত হয়। লকৰ মতে এই অধিকাৰ উলংঘন কৰাৰ ক্ষমতা চৰকাৰৰো নাই।
প্ৰশ্ন ৪: জন লকে আগবঢ়োৱা সামাজিক চুক্তি আৰু ইয়াৰ ফলত গঢ়ি উঠা 'সীমিত চৰকাৰ' (Limited Government) ৰ স্বৰূপটো মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: জন লকৰ সামাজিক চুক্তিৰ ধাৰণাটো থমাছ হবচৰ দৰ্শনতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক আছিল। লকৰ 'প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্য'খন হিংস্ৰ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল শান্তি, সদিচ্ছা আৰু পাৰস্পৰিক সহযোগিতাৰ স্থান। কিন্তু তাত এক নিৰপেক্ষ লিখিত আইন, আইন প্ৰয়োগকাৰী সংস্থা আৰু নিৰপেক্ষ বিচাৰকৰ অভাৱ আছিল, যাৰ বাবে প্ৰাকৃতিক অধিকাৰসমূহ যিকোনো সময়তে বিপন্ন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছিল। এই অভাৱ বা অসুবিধাসমূহ দূৰ কৰিবলৈকে মানুহে চুক্তিত সন্মত হৈছিল।
লকৰ দৰ্শনত মূলতঃ দুখন চুক্তিৰ ইংগিত পোৱা যায়:
১) প্ৰথম চুক্তি (সামাজিক): ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰকৃতিৰ ৰাজ্যত থকা ব্যক্তিসকলে মিলি এক সভ্য বা নাগৰিক সমাজ (Civil Society) গঠন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে মানুহে কেৱল নিজৰ আইন কাৰ্যকৰী কৰাৰ অধিকাৰটোহে ত্যাগ কৰে, বাকী প্ৰাকৃতিক অধিকাৰসমূহ নিজৰ হাততে ৰাখে।
২) দ্বিতীয় চুক্তি (ৰাজনৈতিক): এইখন সমাজ আৰু শাসক বা চৰকাৰৰ মাজত হয়, যাৰ দ্বাৰা এক চৰকাৰী ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
ইয়াৰ ফলত যি ৰাষ্ট্ৰ বা চৰকাৰ গঢ়ি উঠে, তাৰ ক্ষমতা চৰম নহয়, বৰঞ্চ বৰ সীমিত। চৰকাৰখন হ’ল জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিযুক্ত এক 'ন্যাস' বা ট্ৰাষ্ট (Trust)। চৰকাৰৰ একমাত্ৰ পবিত্ৰ দায়িত্ব হ’ল নাগৰিকৰ জীৱন, স্বাধীনতা আৰু সম্পত্তি সুৰক্ষিত কৰা। চৰকাৰে কেতিয়াও নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি বা মইমতালিৰে শাসন কৰিব নোৱাৰে। যদিহে কোনো চৰকাৰে এই বিশ্বাসভংগ কৰে বা নাগৰিকৰ প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ হৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, তেন্তে জনসাধাৰণৰ সেই অন্যায়ী চৰকাৰখনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰাৰ আৰু তাক ক্ষমতাচ্যুত কৰি নতুন চৰকাৰ গঠন কৰাৰ পূৰ্ণ নৈতিক অধিকাৰ থাকে।
প্ৰশ্ন ৫: জিন-জাক ৰুচোৰ 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will) ৰ ধাৰণাটো আলোচনা কৰা। ই কেনেকৈ প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ ভেটি স্বৰূপ?
উত্তৰ: অষ্টাদশ শতিকাৰ ফৰাচী জ্ঞানদীপ্তিৰ (Enlightenment) অন্যতম মহান চিন্তাবিদ জিন-জাক ৰুচোৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ আৰু চমত্কাৰ ধাৰণাটোৱেই হৈছে 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will)। ৰুচোৰ মতে, সমাজত ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ উদ্ভৱ হোৱাৰ পিছত মানুহৰ মাজত যি বৈষম্য আৰু পৰাধীনতাৰ সৃষ্টি হৈছিল, তাৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ মানুহে সামাজিক চুক্তি কৰিছিল। এই চুক্তিৰ জৰিয়তে নাগৰিকসকলে নিজৰ অধিকাৰ কোনো এজন একনায়কত্ববাদী শাসকক অৰ্পণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সমগ্ৰ সমাজখনৰ ওচৰত অৰ্পণ কৰিছিল।
ৰুচোৱে মানুহৰ ইচ্ছাক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে:
ব্যক্তিগত বা প্ৰকৃত ইচ্ছা (Actual Will): এই ইচ্ছা হ’ল স্বাৰ্থপৰ, আৱেগিক আৰু সংকীৰ্ণ, য’ত ব্যক্তিয়ে কেৱল নিজৰ লাভৰ কথা চিন্তা কৰে।
সৎ ইচ্ছা (Real Will): এই ইচ্ছা হ’ল যুক্তিবাদী, স্থায়ী আৰু উমৈহতীয়া কল্যাণকামী। ই মানুহক সমাজৰ সামূহিক স্বাৰ্থৰ কথা ভাবিবলৈ শিকায়।
সমাজৰ সকলো নাগৰিকৰ এই 'সৎ ইচ্ছা' (Real Will) ৰ সমষ্টি আৰু ঐক্যবদ্ধ ৰূপটোৱেই হ’ল 'সাধাৰণ ইচ্ছা'। ই সদায় সমাজৰ সামূহিক কল্যাণ বা সৰ্বসাধাৰণৰ মংগল সাধনৰ বাবে পৰিচালিত হয়।ৰুচোৰ এই 'সাধাৰণ ইচ্ছা'ৰ ধাৰণাটোৱেই হ’ল প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ (Direct Democracy) মূল ভেটি। তেওঁৰ মতে, সাৰ্বভৌমত্ব কেৱল এই সাধাৰণ ইচ্ছাৰ হাততহে ন্যস্ত থাকে। যিহেতু ইচ্ছাক কাৰো হাতলৈ হস্তান্তৰ বা প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে জনসাধাৰণে নিজেই একত্ৰিত হৈ নিজৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন কৰিব লাগে। ৰুচোৱে ব্ৰিটেইনৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক সংসদীয় ব্যৱস্থাক তীব্র সমালোচনা কৰিছিল আৰু জনসাধাৰণৰ পোনপটীয়া অংশগ্ৰহণক সমৰ্থন কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, যেতিয়া প্ৰতিজন নাগৰিকে সক্ৰিয়ভাৱে আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াত অংশ লয়, তেতিয়াহে 'সাধাৰণ ইচ্ছা' প্ৰতিফলিত হয় আৰু সমাজত প্ৰকৃত স্বাধীনতা আৰু সমতা প্ৰতিষ্ঠা হয়।