পাঠঃ ১৬
প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা
প্ৰশ্নাৱলী
১। চমু উত্তৰ লিখা :
(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰ হ’ল— জীৱক (বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক), পাণিনি, চাণক্য আৰু আত্রেয় মুনিৰ অন্যান্য শিষ্যসকল।
(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল?
উত্তৰ: তক্ষশীলালৈ পশ্চিমৰ পাৰস্য দেশ, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধ দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত যেতিয়া ই বৌদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰিত হয়, তেতিয়া চীনদেশৰ পৰাও বহুত ছাত্ৰ ইয়ালৈ পঢ়িবলৈ আহিছিল।
(গ) নাগাৰ্জুন কোন? ক’ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?
উত্তৰ: নাগাৰ্জুন আছিল শ্ৰীধন্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক। তেওঁ অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত থকা এই বিশ্ববিদ্যালয়খনত শিক্ষা দান কৰিছিল।
(ঘ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্ৰক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?
উত্তৰ: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা চীনা পৰিব্ৰাজক য়ুয়ানচ্যাঙক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। তেওঁক নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন আছিল কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মা।
(ঙ) ওদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কি সম্পদ কোনে, কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে?
উত্তৰ: ওদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল। এই সম্পদটো মুছলমানসকলে ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত নষ্ট কৰিছিল।
(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনবিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল?
উত্তৰ: উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয় ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো পণ্ডিত লোকসকলৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল।
২। ‘প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা’ পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: 'প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা' প্ৰবন্ধটোত লেখক হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে প্ৰাচীন ভাৰতৰ উন্নত শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এটি চমু আভাস দিছে। ইয়াত প্ৰাচীন শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য যে কেৱল চাকৰি নাছিল, বৰঞ্চ মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰ জগাই তুলি জীৱন যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰাহে আছিল, সেই কথা প্ৰকাশ পাইছে। প্ৰবন্ধটোত তক্ষশীলা, নালন্দা, শ্ৰীধন্যকটক আদিৰ দৰে বিশ্ববিখ্যাত ছখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। লেখকৰ মতে, সেই সময়ৰ শিক্ষাৰ আদৰ্শ ইমান উচ্চ আছিল যে ছাত্ৰসকলে নতুন নতুন তথ্য আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল। শেষত কবিয়ে বৰ্তমানৰ চাকৰিমুখী শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ সৈতে ইয়াৰ তুলনা কৰি শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য উপলব্ধি কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছে।
৩। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত মূলতঃ ছখন প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় আছিল:
- তক্ষশীলা: এই বিশ্ববিদ্যালয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এশ শতিকালৈকে বৰ্তমান আছিল । ইয়াত ওঠৰ বিধ বিদ্যাৰ শিক্ষা দিয়াৰ লগতে ভাস্কৰ-বিদ্যা, চিত্ৰাংকন আৰু আয়ুৰ্বেদৰ চৰ্চা চলিছিল । পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা ইয়ালৈ ছাত্ৰ আহিছিল আৰু প্ৰখ্যাত পণ্ডিত পাণিনি, চাণক্য তথা চিকিৎসক জীৱক এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰে ছাত্ৰ আছিল ।
- শ্ৰীধন্যকটক: অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই বিশ্ববিদ্যালয়ত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দুয়োবিধ শিক্ষা দিয়া হৈছিল । খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এশ শতিকালৈকে বৰ্তমান থকা এই কেন্দ্ৰৰ মুখ্য শিক্ষক আছিল বিখ্যাত পণ্ডিত নাগাৰ্জুন ।
- নালন্দা: ইয়াত দেশ-বিদেশৰ ১০,০০০ ছাত্ৰই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু শীলভদ্ৰ আছিল ইয়াৰ অধ্যক্ষ । ইয়াৰ ৯ মহলীয়া পুথিভঁৰাল ‘ৰত্নোদধি’ সমগ্ৰ ভাৰততে সৰ্ববৃহৎ আছিল । ইয়াত ব্যাকৰণ, দৰ্শন আৰু চিকিৎসাশাস্ত্ৰৰ বিনামূলীয়া শিক্ষা দিয়া হৈছিল ।
- ওদান্তপুৰী: পাল ৰজাসকলৰ ৰাজত্বৰ পূৰ্বৰে পৰা থকা এই বিশ্ববিদ্যালয়খনে অষ্টম শতাব্দীত বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰিছিল । ইয়াত এটা অত্যন্ত বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল, যাক ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমান আক্ৰমণকাৰীয়ে ধ্বংস কৰি পেলায় ।
- বিক্ৰমশীলা (দেৱবিহাৰ): অষ্টম শতাব্দীত ৰজা ধৰ্মপালে এই বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল, য’ত ১০৮ জন অধ্যাপক আৰু ৬ খন উচ্চ বিদ্যালয় আছিল । ছাত্ৰসকলৰ বাবে ইয়াত থকা-খোৱাৰ সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়া ব্যৱস্থা আছিল ।
- উজ্জয়িনী: ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ শাসনকালত এই বিশ্ববিদ্যালয় ভাৰতৰ পণ্ডিতসকলৰ প্ৰধান মিলনভূমি আছিল । এই বিশ্ববিদ্যালয়ত বিশেষকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ চৰ্চা কৰা হৈছিল আৰু বুদ্ধদেৱৰ সময়তো ই অতি প্ৰখ্যাত আছিল ।
৪। আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটি? প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আৰ্য শিক্ষাৰ কলা-বিদ্যা কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰ: আৰ্য শিক্ষাৰ মুঠ কলাবিদ্যা হ’ল ৬৪ টা। প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত এই কলা-বিদ্যাসমূহ তলত দিয়া ১১ টা বিভাগত ভাগ কৰি দিয়া হৈছিল: সাহিত্য, গৃহপাল বিদ্যা, ৰন্ধন বিদ্যা, সাজ-সজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা, হাতেৰে কৰা বিদ্যা, শিল্প বিদ্যা, বিজ্ঞান, সংগীত বিদ্যা, নাট্য বিদ্যা, শিষ্টাৰ বিদ্যা আৰু শাৰীৰিক ব্যায়াম বিদ্যা।
৫। আজি কালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পাৰ্থক্যৰ কথা বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পাঠটোৰ আধাৰত প্ৰাচীন আৰু বৰ্তমান শিক্ষাৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:
| পাৰ্থক্যৰ বিষয় | প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা | বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা |
| শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য | শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰ জগাই তোলা আৰু তেওঁক প্ৰকৃত জীৱন যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা । মোক্ষ লাভ আৰু চৰিত্ৰ গঠনত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল । | বৰ্তমান শিক্ষাৰ প্ৰধান লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য চাকৰি লাভ কৰা বুলি কব পাৰি । ইয়াত কেৱল অৰ্থ উপাৰ্জনৰ ওপৰতহে অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। |
| স্বাধীন চিন্তা | প্ৰাচীন কালত ছাত্ৰসকলে শিক্ষা লাভ কৰি স্বাধীন চিন্তাৰ জৰিয়তে নতুন নতুন তত্ত্ব আৰু সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল । | চৰকাৰে বহু টকা খৰচ কৰিলেও বৰ্তমান স্বাধীন চিন্তা কৰি নতুন তত্ত্ব বাহিৰ কৰিব পৰা ছাত্ৰৰ সংখ্যা অতি কম । |
| শিক্ষাৰ ব্যয় | নালন্দা বা বিক্ৰমশীলাৰ দৰে বিশ্ববিদ্যালয়ত কোনো খৰচ নোলোৱাকৈ বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা দান কৰা হৈছিল । ছাত্ৰৰ বাবে বিনামূলীয়া থকা-খোৱাৰ ব্যৱস্থাও আছিল । | বৰ্তমান শিক্ষা ব্যৱস্থা যথেষ্ট খৰচী হৈ পৰিছে। চৰকাৰে কোটি কোটি টকা খৰচ কৰিলেও ই সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে সহজলভ্য হৈ থকা নাই । |
| নৈতিকতা আৰু আচৰণ | ছাত্ৰসকল অত্যন্ত শিষ্টাচাৰী আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৭০০ বছৰৰ ইতিহাসত এজনো ছাত্ৰৰ অশিষ্টাচাৰৰ কথা পোৱা নাযায় । | বৰ্তমান শিক্ষা ব্যৱস্থাত ছাত্ৰৰ নৈতিক চৰিত্ৰ আৰু শিষ্টাচাৰৰ যথেষ্ট অৱনতি ঘটা দেখা যায় । |
| শিক্ষাৰ বিষয়বস্তু | পুৰুষাৰ্থৰ চাৰিটা ভাগ— ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ লাভৰ বাবে ৬৪ কলাবিদ্যাৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল । | বৰ্তমান শিক্ষা ব্যৱস্থা অধিক পৰীক্ষাকেন্দ্ৰিক আৰু কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানৰ মাজতে সীমাবদ্ধ হৈ পৰিছে। |
৬। চমুটোকা লিখা :
উত্তৰ:
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয় : তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এশ শতিকালৈকে বৰ্তমান আছিল । এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনত কেইবাখনো চতুষ্পাঠী আছিল আৰু তাত মুঠ ওঠৰ বিধ শিক্ষা বা বিদ্যাৰ দান দিয়া হৈছিল । ইয়াত বিশেষকৈ ভাস্কৰ-বিদ্যা, চিত্ৰাংকন, মূৰ্তিকটা আৰু আয়ুৰ্বেদৰ উচ্চ পৰ্যায়ৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল । পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্ত যেনে— পাৰস্য, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধৰ পৰা ছাত্ৰসকলে ইয়ালৈ জ্ঞান অৰ্জনৰ বাবে আহিছিল । প্ৰখ্যাত ব্যাকৰণবিদ পাণিনি, ৰাজনীতিবিদ চাণক্য আৰু বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক জীৱক এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰে ছাত্ৰ আছিল ।
বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয় : বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয় বা দেৱবিহাৰ খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতাব্দীত পাল বংশৰ ৰজা ধৰ্মপালে স্থাপন কৰিছিল । এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা অতি সুশৃংখল আছিল আৰু ইয়াৰ অধীনত ৬ খন উচ্চ বিদ্যালয় তথা ১০৮ জন অভিজ্ঞ অধ্যাপক আছিল । ছাত্ৰসকলৰ সুবিধাৰ বাবে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গাতে লাগি থকা চাৰিখন ‘সত্ৰ’ অৰ্থাৎ ছাত্ৰাবাস আছিল । এই ছাত্ৰাবাসসমূহত ছাত্ৰসকলে কোনো খৰচ নকৰাকৈ অৰ্থাৎ বিনামূলীয়াকৈ থকা আৰু খোৱাৰ সুবিধা লাভ কৰিছিল । প্ৰায় ৪০০ বছৰ কাল এই বিশ্ববিদ্যালয়খনে জ্ঞানৰ পোহৰ বিলাইছিল ।
নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয় : নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয় আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ আটাইতকৈ গৌৰৱময় শিক্ষা কেন্দ্ৰ, য’ত প্ৰায় দহ হাজাৰ ছাত্ৰই অধ্যয়ন কৰিছিল । এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যক্ষ আছিল বিখ্যাত পণ্ডিত শীলভদ্ৰ । ইয়াত ব্যাকৰণ, দৰ্শন, চিকিৎসাশাস্ত্ৰ আৰু আধ্যাত্ম্য বিজ্ঞানৰ বিনামূলীয়া শিক্ষা দিয়া হৈছিল । ইয়াৰ ৯ মহলীয়া বিশাল পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল ‘ৰত্নোদধি’, যিটো সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰত ডাঙৰ আছিল । কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মাৰ আমন্ত্ৰণত চীনা পৰিব্ৰাজক য়ুয়ানচ্যাঙে এই বিশ্ববিদ্যালয়তে যোগশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল ।
ভাষা-বিষয়ক :
১। বাক্য ৰচনা কৰা :
উত্তৰ:
স্বাধীন চিন্তা: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত স্বাধীন চিন্তাৰ বিকাশ ঘটিলেহে দেশৰ উন্নতি হ’ব।
জ্যোতিষশাস্ত্ৰ: প্ৰাচীন কালত উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয়ত জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ চৰ্চা কৰা হৈছিল।
পোৰা মাটি: নালন্দাত খনন কাৰ্য চলাওতে ভাস্কৰ বৰ্মাৰ দিনৰ এটা পোৰা মাটিৰ মোহৰ পোৱা গৈছে।
বাহিৰে-ভিতৰে: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাহিৰে-ভিতৰে মিলাই মুঠ দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল।
২। তলৰ শব্দকেইটাৰ সন্ধি ভাঙা :
উত্তৰ:
শিক্ষাগাৰ = শিক্ষা + আগাৰ
বিদ্যালয় = বিদ্যা + আলয়
পুৰুষাৰ্থ = পুৰুষ + অৰ্থ