উত্তৰ: অৰ্থনীতিত বজাৰ বুলিলে কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানক নুবুজাই এনে এক ব্যৱস্থাক বুজায়, য’ত এক নিৰ্দিষ্ট দৰত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত সামগ্ৰী বা সেৱাৰ প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষ লেনদেন সম্পন্ন হয়।

উত্তৰ: কোনো এজন নিৰ্দিষ্ট উপভোক্তাৰ কোনো দ্ৰব্যৰ চাহিদা আৰু তাক প্ৰভাৱিত কৰা উপাদানসমূহৰ (যেনে– দ্ৰব্যৰ নিজৰ দৰ, উপভোক্তাৰ আয়, ৰুচি ইত্যাদি) মাজৰ কাৰ্যকৰী সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা সমীকৰণটোকেই ব্যক্তিগত চাহিদা ফলন বোলে।

উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়ত আৰু নিৰ্দিষ্ট দৰত বজাৰৰ সকলো বিক্ৰেতা বা উৎপাদকে বিক্ৰীৰ বাবে আগবঢ়োৱা মুঠ সামগ্ৰীৰ পৰিমাণক বজাৰ যোগান বোলে।

উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট সময় আৰু নিৰ্দিষ্ট দৰত এজন বিক্ৰেতাই বজাৰত বিক্ৰী কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হোৱা সামগ্ৰীৰ পৰিমাণক যোগান বোলে।

উত্তৰ: যি বজাৰ ব্যৱস্থাত কোনো এটা সামগ্ৰীৰ কেৱল এজনমাত্ৰ উৎপাদক বা বিক্ৰেতা থাকে আৰু সামগ্ৰীটোৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে, তেনে বজাৰক একচেটিয়া বজাৰ বোলে।

উত্তৰ: শুদ্ধ।

উত্তৰ: অন্যান্য অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে, কোনো সামগ্ৰীৰ দৰ বৃদ্ধি পালে তাৰ চাহিদা হ্রাস পায় আৰু দৰ হ্রাস পালে চাহিদা বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰ: এজন উৎপাদকে কোনো সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি প্ৰকৃততে লাভ কৰা মুঠ ৰাজহ আৰু তেওঁ সামগ্ৰীখিনি বিক্ৰী কৰিবলৈ প্ৰস্তুত থকা সৰ্বনিম্ন গ্ৰহণযোগ্য মূল্যৰ মাজৰ ধনাত্মক পাৰ্থক্যই হ’ল উৎপাদকৰ উদ্বৃত্ত।

উত্তৰ: উপভোক্তাৰ আয়ৰ পৰিৱৰ্তন অথবা সম্পৰ্কিত অন্যান্য বিকল্প/পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ দৰৰ পৰিৱৰ্তন।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত দৰ স্থিৰ থকা বাবে গড় ৰাজহ আৰু প্ৰান্তিক ৰাজহ পৰস্পৰ সমান হয় (AR = MR = P)।

উত্তৰ: শূন্য (e_d = 0)।

উত্তৰ: বজাৰ চাহিদা আৰু বজাৰ যোগানৰ পৰিমাণ পৰস্পৰ সমান হয় (Q_d = Q_s)।

উত্তৰ: কোনো এটা বিকল্প কাৰ্য বা উৎপাদন বাছনি কৰাৰ ফলত পৰৱৰ্তী শ্ৰেষ্ঠ বিকল্পটো ত্যাগ কৰাৰ মূল্যকেই সুযোগ ব্যয় বোলে।

উত্তৰ: অনুভূমিক বা ভূমি অক্ষৰ সমান্তৰাল (সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক, e_d = ∞)।

উত্তৰ: ক্ৰমহ্ৰাসমান প্ৰান্তিক উপযোগিতা বিধি।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত বৃহৎ সংখ্যক সমজাতীয় সামগ্ৰী বিক্ৰেতা থাকে। বজাৰৰ মুঠ যোগানৰ তুলনাত এখন একক প্ৰতিষ্ঠানৰ উৎপাদন অতি নগণ্য, যাৰ বাবে অকলে বজাৰ দৰ প্ৰভাৱিত কৰিব নোৱাৰে। উদ্যোগটোৰ সামগ্রিক চাহিদা আৰু যোগানে যি দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে, প্ৰতিষ্ঠানে সেই দৰেই গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হয়।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰত কোনো সামগ্ৰীৰ এজনমাত্ৰ উৎপাদক বা যোগানকৰ্তা থাকে আৰু সামগ্ৰীটোৰ কোনো প্ৰত্যক্ষ বিকল্প নাথাকে। সমগ্ৰ বজাৰ যোগানৰ ওপৰত একক নিয়ন্ত্ৰণ থকাৰ বাবে উৎপাদকে নিজৰ ইচ্ছা আৰু লাভ সৰ্বাধিককৰণৰ লক্ষ্যৰে সামগ্ৰীৰ দৰ বা উৎপাদনৰ পৰিমাণ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।

উত্তৰ: এজন উপভোক্তাই কোনো সামগ্ৰী লাভ কৰিবলৈ দিবলৈ ইচ্ছুক সৰ্বোচ্চ মূল্য আৰু প্ৰকৃততে বজাৰত দিয়া প্ৰকৃত মূল্যৰ পাৰ্থক্যই হ’ল উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত। উদাহৰণ: এজন ব্যক্তিয়ে এখন কিতাপৰ বাবে ৩০০ টকা দিবলৈ সাজু আছিল, কিন্তু বজাৰত কিতাপখন ২০০ টকাত পালে। ইয়াত উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত হ’ব (৩০০ - ২০০) = ১০০ টকা।

উত্তৰ:

• ব্যক্তিগত চাহিদা: কোনো নিৰ্দিষ্ট সময় আৰু দৰত বজাৰৰ এজন একক উপভোক্তাই ক্ৰয় কৰিবলৈ ইচ্ছুক হোৱা সামগ্ৰীৰ পৰিমাণ।
• বজাৰ চাহিদা: এটা নিৰ্দিষ্ট দৰত বজাৰত থকা সকলোবোৰ ব্যক্তিগত উপভোক্তাৰ চাহিদাৰ অনুভূমিক যোগফল।

উত্তৰ:

• উৎপাদন ব্যয় বা উপাদানৰ মূল্য: উপাদানৰ মূল্য বাঢ়িলে উৎপাদন খৰচ বাঢ়ে আৰু যোগান হ্ৰাস পায়।
• প্ৰযুক্তিগত কৌশল: উন্নত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি পায় আৰু যোগান ৰেখা সোঁফালে স্থানান্তৰিত হয়।

উত্তৰ:

• বৃহৎ সংখ্যক ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা: বজাৰত অসংখ্য বিক্ৰেতা আৰু ক্ৰেতা থাকে, যাতে কোনো এজনে ব্যক্তিগতভাৱে দৰ প্ৰভাৱিত কৰিব নোৱাৰে।
• সমজাতীয় সামগ্ৰী: বজাৰৰ সকলো প্ৰতিষ্ঠানে একে মান, ৰূপ আৰু গুণাগুণযুক্ত অবিকল সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে।

উত্তৰ:

• একক বিক্ৰেতা আৰু বিকল্পহীনতা: একচেটিয়া বজাৰত কেৱল এজন বিক্ৰেতা থাকে আৰু সামগ্ৰীৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে।
• প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিবন্ধকতা: নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ আইনগত বা প্ৰাকৃতিকভাৱে সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ, কিন্তু পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান সম্পূৰ্ণ মুক্ত।

উত্তৰ:

• প্ৰথম চৰ্ত (প্ৰয়োজনীয়): প্ৰান্তিক ৰাজহ আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় পৰস্পৰ সমান হ’ব লাগিব (MR = MC)।
• দ্বিতীয় চৰ্ত (পৰ্যাপ্ত): ভাৰসাম্য বিন্দুত MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ ফালৰ পৰা কাটি ওপৰলৈ যাব লাগিব (MC ৰ ঢাল > MR ৰ ঢাল)।

উত্তৰ: বজাৰত কাৰ্যৰত সকলো ব্যক্তিগত উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ নিজ নিজ ব্যক্তিগত যোগান ৰেখাসমূহ বিভিন্ন দৰৰ ভিত্তিত অনুভূমিকভাৱে যোগ (Horizontal Summation) কৰি বজাৰ যোগান ৰেখা আহৰণ কৰা হয়।

উত্তৰ: মানুহৰ অভাৱ সীমাহীন কিন্তু সেই অভাৱ পূৰণৰ সম্পদ সীমিত বা দুষ্প্ৰাপ্য। সম্পদসমূহৰ বিকল্প ব্যৱহাৰ থকাৰ বাবে মানুহে সৰ্বাধিক উপযোগিতা লাভ কৰিবলৈ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ অভাৱসমূহ বাছনি বা পচন্দ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

উত্তৰ: সামগ্ৰীৰ নিজৰ দৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত একেডাল চাহিদা ৰেখাতে হোৱা পৰিৱৰ্তনক চাহিদাৰ চলন (প্ৰসাৰণ/সংকোচন) বোলে। আনহাতে, দৰ স্থিৰ থাকি উপভোক্তাৰ আয় বা ৰুচি আদি বাহ্যিক কাৰকৰ পৰিৱৰ্তনত চাহিদা ৰেখাডাল সম্পূৰ্ণৰূপে স্থান সলনি কৰিলে তাক স্থানান্তৰণ বোলে।

উত্তৰ: যদি কোনো কাৰণত বজাৰ ভাৰসাম্য বিচলিত হয় (অৰ্থাৎ অতিৰিক্ত চাহিদা বা অতিৰিক্ত যোগানৰ সৃষ্টি হয়) আৰু স্বয়ংক্ৰিয় বজাৰ শক্তিসমূহৰ (দৰৰ উঠা-নমা) জৰিয়তে পুনৰ পূৰ্বৰ মূল ভাৰসাম্য অৱস্থালৈ ঘূৰি আহে, তেন্তে তেনে ভাৰসাম্যক সুস্থিৰ ভাৰসাম্য বোলে।

উত্তৰ: উপভোক্তাৰ আয় বৃদ্ধি পালে যিবোৰ সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়, সেইবোৰ স্বাভাৱিক দ্ৰব্য (আয় স্থিতিস্থাপকতা ধনাত্মক)। কিন্তু আয় বৃদ্ধি পালে যিবোৰ সামগ্ৰীৰ চাহিদা হ্ৰাস পায়, সেইবোৰ নিকৃষ্ট দ্ৰব্য (আয় স্থিতিস্থাপকতা ঋণাত্মক)।

উত্তৰ: প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ ভাৰসাম্য বিন্দুত মুঠ উদ্বৃত্ত (উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত + উৎপাদকৰ উদ্বৃত্ত) সৰ্বোচ্চ স্তৰত উপনীত হয়। এই অৱস্থাত সমাজৰ সম্পদৰ আৱণ্টন কাম্য আৰু দক্ষ হয়, যাৰ ফলত কোনো অপচয় (Deadweight loss) নহয়।

উত্তৰ: অন্যান্য অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে, এজন উপভোক্তাই কোনো এটা সামগ্ৰী ক্ৰমাগতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি থাকিলে প্ৰতিটো অতিৰিক্ত এককৰ পৰা লাভ কৰা প্ৰান্তিক উপযোগিতা ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ আৰু একচেটিয়া বজাৰ গাঁথনি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালীৰ ফালৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক:

• বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত অসংখ্য ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা থাকে। একচেটিয়া বজাৰত কেৱল এজনমাত্ৰ বিক্ৰেতা বা উৎপাদক থাকে।
• সামগ্ৰীৰ প্ৰকৃতি: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত সকলো প্ৰতিষ্ঠানে অবিকল বা সমজাতীয় সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। একচেটিয়া বজাৰত উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে।
• দৰ নিয়ন্ত্ৰণ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিষ্ঠানবোৰ ‘দৰ গ্ৰহণকাৰী’ (Price-taker)। কিন্তু একচেটিয়া বজাৰত উৎপাদকজন নিজেই ‘দৰ নিৰ্ধাৰণকাৰী’ (Price-maker)।
• প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ বজাৰত প্ৰৱেশ বা প্ৰস্থান সম্পূৰ্ণ মুক্ত। একচেটিয়া বজাৰত আইনগত বা প্ৰযুক্তিগত কাৰণত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ।
• চাহিদা ৰেখাৰ প্ৰকৃতি: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিষ্ঠানৰ চাহিদা ৰেখা (AR = MR) ভূমি অক্ষৰ সমান্তৰাল আৰু সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক হয়। আনহাতে, একচেটিয়া বজাৰত চাহিদা ৰেখা নিম্নগামী আৰু তুলনামূলকভাৱে কম স্থিতিস্থাপক হয়।

উত্তৰ: বজাৰ চাহিদা ৰেখা হৈছে এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত আৰু বিভিন্ন দৰৰ স্তৰত বজাৰত থকা সকলো ব্যক্তিগত উপভোক্তাৰ চাহিদাৰ অনুভূমিক যোগফল (Horizontal Summation)।

ধৰা হ’ল বজাৰত দুগৰাকী উপভোক্তা A আৰু B আছে:

• যেতিয়া কোনো সামগ্ৰীৰ দৰ P₁, তেতিয়া A-ৰ চাহিদা q_A¹ আৰু B-ৰ চাহিদা q_B¹। এই দৰত মুঠ বজাৰ চাহিদা হ’ব Q₁ = q_A¹ + q_B¹।
• দৰ হ্ৰাস পাই P₂ হ’লে, A-ৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাই q_A² আৰু B-ৰ চাহিদা q_B² হয়। ফলত মুঠ বজাৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাই Q₂ = q_A² + q_B² হ’ব।

প্ৰতিটো নিৰ্দিষ্ট দৰৰ বিপৰীতে সকলো ব্যক্তিগত চাহিদা অনুভূমিকভাৱে যোগ কৰি পোৱা বিন্দুসমূহ সংযোগ কৰিলে নিম্নগামী বজাৰ চাহিদা ৰেখা (D_M) পোৱা যায়। চাহিদা বিধি অনুসৰি সাধাৰণতে বজাৰ চাহিদা ৰেখা বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ নিম্নগামী হয়।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত কোনো সামগ্ৰীৰ দৰ ক্ৰেতা বা বিক্ৰেতাই অকলে স্থিৰ কৰিব নোৱাৰে; বৰঞ্চ সমগ্ৰ বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাৰসাম্য দৰ নিৰ্ধাৰিত হয়।

• ভাৰসাম্য অৱস্থা: যি নিৰ্দিষ্ট দৰত বজাৰ চাহিদাৰ পৰিমাণ (Q_d) আৰু বজাৰ যোগানৰ পৰিমাণ (Q_s) সমান হয় (Q_d = Q_s), সেই দৰকে ভাৰসাম্য দৰ (P*) আৰু পৰিমাণক ভাৰসাম্য পৰিমাণ (Q*) বোলে।
• অতিৰিক্ত যোগান (Excess Supply): যদি বজাৰ দৰ ভাৰসাম্য দৰতকৈ অধিক হয় (P > P*), তেন্তে যোগান চাহিদাতকৈ অধিক হ’ব (Q_s > Q_d)। ফলত বিক্ৰেতাসকলৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি পাব আৰু দৰ হ্ৰাস পাবলৈ বাধ্য হ’ব।
• অতিৰিক্ত চাহিদা (Excess Demand): যদি দৰ ভাৰসাম্য দৰতকৈ কম হয় (P < P*), তেন্তে চাহিদা যোগানতকৈ বৃদ্ধি পাব (Q_d > Q_s)। ফলত ক্ৰেতাসকলৰ প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে দৰ পুনৰ ওপৰলৈ গতি কৰিব।

চাহিদা ৰেখা (DD) আৰু যোগান ৰেখা (SS) পৰস্পৰে ছেদ কৰা বিন্দুতেই (E) সুস্থিৰ ভাৰসাম্য স্থাপিত হয়।

উত্তৰ: বজাৰ অৰ্থনীতিত উপভোক্তা আৰু উৎপাদকৰ উদ্বৃত্তই বাণিজ্যৰ পৰা সমাজখনে লাভ কৰা মুঠ অৰ্থনৈতিক লাভালাভ সূচায়:

• উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত (Consumer Surplus): উপভোক্তাই দিবলৈ ইচ্ছুক থকা সৰ্বোচ্চ মূল্য (চাহিদা ৰেখা) আৰু প্ৰকৃততে পৰিশোধ কৰা ভাৰসাম্য দৰৰ ব্যৱধানক উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত বোলে। লেখচিত্ৰত ই ভাৰসাম্য দৰ ৰেখাৰ ওপৰৰ আৰু চাহিদা ৰেখাৰ তলৰ অংশটো বুজায়।
• উৎপাদকৰ উদ্বৃত্ত (Producer Surplus): উৎপাদকে সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি লাভ কৰা মুঠ বজাৰ দৰ আৰু উৎপাদনৰ প্ৰান্তিক ব্যয়ৰ (যোগান ৰেখা) মাজৰ পাৰ্থক্যই হ’ল উৎপাদকৰ উদ্বৃত্ত। লেখচিত্ৰত ই ভাৰসাম্য দৰ ৰেখাৰ তলৰ আৰু যোগান ৰেখাৰ ওপৰৰ অংশটো।

ভাৰসাম্য বিন্দু E-ত মুঠ সামাজিক কল্যাণ বা উদ্বৃত্ত (Total Surplus = CS + PS) সৰ্বাধিক হয়।

উত্তৰ: প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত ভাৰসাম্য সুস্থিৰ বুলি তেতিয়াই কোৱা হয়, যেতিয়া কোনো বাহ্যিক কাৰণত বজাৰত ভাৰসাম্যহীনতাৰ সৃষ্টি হ’লেও স্বয়ংক্ৰিয় শক্তিৰ প্ৰভাৱত বজাৰ পুনৰ পূৰ্বৰ ভাৰসাম্যলৈ উভতি আহে।

• ৱালৰাছীয় সুস্থিৰতা চৰ্ত (Walrasian Stability): ৱালৰাছৰ মতে দৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে ভাৰসাম্য ঘূৰি আহে। যদি দৰ বৃদ্ধি পালে অতিৰিক্ত যোগান সৃষ্টি হয়, বিক্ৰেতাই দৰ কমাবলৈ বাধ্য হয়; আৰু দৰ হ্ৰাস পালে অতিৰিক্ত চাহিদা সৃষ্টি হৈ দৰ বৃদ্ধি পায়। গতিকে ৱালৰাছীয় সুস্থিৰতাৰ চৰ্ত হ’ল: চাহিদা ৰেখা নিম্নগামী আৰু যোগান ৰেখা উৰ্ধগামী হ’ব লাগিব।
• মাৰ্শ্বালীয় সুস্থিৰতা চৰ্ত (Marshallian Stability): মাৰ্শ্বালৰ মতে পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তনেৰে ভাৰসাম্য প্ৰতিষ্ঠা হয়। যদি কোনো পৰিমাণত উপভোক্তাৰ চাহিদা দৰ উৎপাদকৰ যোগান দৰতকৈ অধিক হয়, উৎপাদকে উৎপাদন বৃদ্ধি কৰে আৰু বিপৰীত অৱস্থাত উৎপাদন হ্ৰাস কৰে।

এই স্বয়ংক্ৰিয় সমন্বয় প্ৰক্ৰিয়াই বজাৰখনক পুনৰ ভাৰসাম্য বিন্দুত উপনীত কৰায়।

উত্তৰ: বজাৰত কাৰ্যৰত সকলো স্বতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ ব্যক্তিগত যোগান ৰেখাসমূহ অনুভূমিক দিশত যোগ কৰি বজাৰ যোগান ৰেখা আহৰণ কৰা হয়।

প্ৰক্ৰিয়া: এটা নিৰ্দিষ্ট দৰত প্ৰতিষ্ঠান A-য়ে বিক্ৰী কৰিব বিচৰা পৰিমাণ S_A আৰু প্ৰতিষ্ঠান B-য়ে বিক্ৰী কৰিব বিচৰা পৰিমাণ S_B হ’লে, সেই দৰত মুঠ বজাৰ যোগান হ’ব S_M = S_A + S_B।

দৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্ৰতিটো ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানে লাভ বৃদ্ধিৰ আশাত উৎপাদন বঢ়ায়, যাৰ ফলত মুঠ বজাৰ যোগানো বৃদ্ধি পায়।

ব্যক্তিগত যোগান ৰেখাসমূহৰ দৰে বজাৰ যোগান ৰেখাও বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ উৰ্ধগামী হয়। বজাৰত প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা যিমানে বাঢ়ে, বজাৰ যোগান ৰেখা সিমানেই অধিক হেলনীয়া আৰু স্থিতিস্থাপক হৈ পৰে।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• একক বিক্ৰেতা আৰু বৃহৎ সংখ্যক ক্ৰেতা: এই বজাৰত সমগ্ৰ উদ্যোগ আৰু প্ৰতিষ্ঠান একেটাই; কেৱল এজন উৎপাদক থাকে, কিন্তু ক্ৰেতাৰ সংখ্যা অসংখ্য হয়।
• নিকট বিকল্পহীন সামগ্ৰী: একচেটিয়া প্ৰতিষ্ঠানে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ কোনো ওচৰ বিকল্প সামগ্ৰী বজাৰত উপলব্ধ নাথাকে।
• প্ৰৱেশৰ বাধা: আইনগত অধিকাৰ (যেনে– পেটেণ্ট, অনুজ্ঞাপত্ৰ), কেঁচামালৰ ওপৰত একক অধিকাৰ বা প্ৰযুক্তিগত জটিলতাৰ বাবে নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ সম্পূৰ্ণ ৰুদ্ধ হৈ থাকে।
• দৰ নিৰ্ধাৰণকাৰী আৰু দৰ বৈষম্য: একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে নিজৰ সুবিধা অনুসৰি সামগ্ৰীৰ দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে আৰু ভিন্ন গ্ৰাহকৰ পৰা একে সামগ্ৰীৰ বাবে ভিন্ন দৰ আদায় (Price Discrimination) কৰিব পাৰে।
• নিম্নগামী চাহিদা ৰেখা: এই বজাৰত প্ৰতিষ্ঠানৰ গড় ৰাজহ (AR) আৰু প্ৰান্তিক ৰাজহ (MR) ৰেখা তললৈ হেলনীয়া হয় আৰু MR সদায় AR-ৰ তলত অৱস্থান কৰে।

উত্তৰ: একচেটিয়া ব্যৱসায়ী এজনৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নিজৰ মুঠ লাভ সৰ্বাধিক কৰা। লাভ সৰ্বাধিককৰণৰ প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত হৈছে MR = MC।

যিহেতু প্ৰান্তিক ব্যয় (MC) কেতিয়াও ঋণাত্মক হ’ব নোৱাৰে (MC > 0), সেয়েহে ভাৰসাম্য বিন্দুত প্ৰান্তিক ৰাজহো ধনাত্মক হ’ব লাগিব (MR > 0)।

প্ৰান্তিক ৰাজহ (MR), গড় ৰাজহ বা দৰ (P) আৰু চাহিদাৰ দৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ (e) মাজৰ গাণিতিক সম্পৰ্কটো হ’ল:

• যদি চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতা এককৰ সমান হয় (e = 1), তেন্তে MR = 0 হ’ব।
• যদি চাহিদা অস্থিতিস্থাপক হয় (e < 1), তেন্তে MR ঋণাত্মক (MR < 0) হ’ব, যিটো অসম্ভৱ কাৰণ MC > 0।
• সেয়েহে, MR > 0 হ’বলৈ হ’লে 1 - 1/e > 0 বা e > 1 হ’বই লাগিব।

অতএব, এজন যুক্তিবাদী একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে সদায় চাহিদা ৰেখাৰ স্থিতিস্থাপক অংশত (e > 1) উৎপাদন পৰিচালনা কৰে।

উত্তৰ: চাহিদা ৰেখাৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বিন্দুত দৰ স্থিতিস্থাপকতা জোখা পদ্ধতিটোক বিন্দু পদ্ধতি (Point Method) বোলা হয়। মাৰ্শ্বালৰ জ্যামিতিক সূত্ৰ অনুসৰি:

ধৰা হ’ল এডাল সৰলৰৈখিক চাহিদা ৰেখা MN-এ উলম্ব অক্ষক M আৰু অনুভূমিক অক্ষক N বিন্দুত স্পৰ্শ কৰিছে:

• মধ্যবিন্দুত (R): তলৰ অংশ RN = ওপৰৰ অংশ RM, গতিকে e_p = 1 (একক স্থিতিস্থাপক)।
• মধ্যবিন্দুৰ ওপৰৰ যিকোনো বিন্দুত: তলৰ অংশ > ওপৰৰ অংশ, গতিকে e_p > 1 (স্থিতিস্থাপক)।
• মধ্যবিন্দুৰ তলৰ যিকোনো বিন্দুত: তলৰ অংশ < ওপৰৰ অংশ, গতিকে e_p < 1 (অস্থিতিস্থাপক)।
• M বিন্দুত (উলম্ব অক্ষত): ওপৰৰ অংশ শূন্য হোৱা বাবে e_p = ∞ (সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক)।
• N বিন্দুত (ভূমি অক্ষত): তলৰ অংশ শূন্য হোৱা বাবে e_p = 0 (সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক)।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত যেতিয়া ভাৰসাম্য স্থাপিত হয়, তেতিয়া সম্পদৰ সৰ্বোত্তম আৱণ্টন ঘটে আৰু সামাজিক উদ্বৃত্ত সৰ্বাধিক হয়। ইয়াক পেৰেটো দক্ষতা (Pareto Efficiency) বোলা হয়।

• দক্ষতাৰ চৰ্ত: ভাৰসাম্য বিন্দুত উপভোক্তাৰ প্ৰান্তিক মূল্যাংকন (দৰ P) আৰু উৎপাদকৰ প্ৰান্তিক ব্যয় (MC) পৰস্পৰ সমান হয় (P = MC)।
• একচেটিয়া বজাৰ আৰু অদক্ষতা: একচেটিয়া বজাৰত উৎপাদকে লাভ বৃদ্ধিৰ বাবে উৎপাদন কমাই দৰ প্ৰান্তিক ব্যয়তকৈ অধিক নিৰ্ধাৰণ কৰে (P > MC)।
• অপচয় (Deadweight Loss): একচেটিয়া নিয়ন্ত্ৰণ বা চৰকাৰী কৰ আৰোপৰ ফলত যেতিয়া বজাৰৰ মুঠ উৎপাদন কাম্য স্তৰতকৈ হ্ৰাস পায়, তেতিয়া উপভোক্তা আৰু উৎপাদকৰ মুঠ উদ্বৃত্তৰ এটা অংশ হেৰাই যায়, যিটো কাৰো হাতলৈ নাযায়। এই সামাজিক অপচয় বা কল্যাণৰ নিকা ক্ষতিকে অৰ্থনীতিত অপচয় বা Deadweight Loss বোলে।

Answer: In economics, a market does not refer to a specific geographical location, but rather to an arrangement or institutional mechanism through which buyers and sellers interact to determine the price and exchange goods or services directly or indirectly.

Answer: An individual demand function is a mathematical statement expressing the functional relationship between the quantity demanded of a commodity by a single consumer and the various factors influencing it (such as the commodity's own price, consumer's income, tastes, and prices of related goods).

Answer: Market supply refers to the total aggregate quantity of a commodity that all producers or sellers in the market are willing and able to offer for sale at various alternative prices during a specified time period.

Answer: Supply refers to the specific quantity of a good or service that a seller is willing and able to bring to the market for sale at a given price over a given period of time.

Answer: A monopoly is a market structure characterized by a single seller or producer who controls the entire supply of a unique product that possesses no close substitutes, shielded by significant barriers to entry.

Answer: True.

Answer: Ceteris paribus (other things remaining constant), there exists an inverse relationship between the price of a commodity and its quantity demanded; as the price rises, quantity demanded falls, and vice versa.

Answer: Producer surplus is the economic benefit earned by producers, measured as the positive difference between the total revenue actually received from selling a good and the minimum price at which they were willing to supply it (marginal cost).

Answer: A change in consumer income or a change in the prices of related goods (substitutes or complements).

Answer: Under perfect competition, since the market price remains constant for an individual firm, Average Revenue and Marginal Revenue are equal to each other and equal to the price (AR = MR = P).

Answer: Zero (e_d = 0).

Answer: Market demand is equal to market supply (Q_d = Q_s).

Answer: Opportunity cost is the value of the next best alternative foregone when a specific choice or allocation of resources is made.

Answer: Horizontal or parallel to the horizontal axis (perfectly elastic, e_d = ∞).

Answer: The Law of Diminishing Marginal Utility.

Answer: In a perfectly competitive market, there are numerous small firms selling homogeneous products. An individual firm's output is an infinitesimal fraction of total market output and cannot influence the prevailing market price. The equilibrium price is established by industry-wide demand and supply, which individual firms must accept as given.

Answer: In a monopoly market, the firm is the sole producer and supplier of a commodity with no close substitutes. Because it exercises total control over total industry supply and faces no direct competition, the monopolist has the market power to set either the price or the output level to maximize profits.

Answer: Consumer surplus is the difference between the maximum price a consumer is willing to pay for a good and the actual market price paid. Example: If a student is willing to pay ₹300 for a reference book but purchases it for ₹200 in the market, the consumer surplus is ₹(300 - 200) = ₹100.

Answer:

• Individual Demand: The specific quantity of a commodity an individual buyer is willing and able to purchase at various prices during a given period.
• Market Demand: The horizontal summation of the quantities demanded by all individual buyers in the market across various price levels.

Answer:

• Cost of Production / Input Prices: An increase in input costs raises overall production expenses, reducing profitability and shifting the supply curve to the left.
• State of Technology: Technological improvements lower production costs per unit and enhance output, shifting the supply curve to the right.

Answer:

• Large Number of Buyers and Sellers: No individual buyer or seller possesses sufficient market share to influence the market price.
• Homogeneous Products: All firms produce identical, standardized units of goods that are perfect substitutes for one another.

Answer:

• Single Seller and Absence of Substitutes: A single firm comprises the entire industry, offering a unique product without close substitutes.
• Barriers to Entry: Legal, institutional, or natural entry barriers prevent new firms from entering, unlike the free entry and exit in perfect competition.

Answer:

• First-Order (Necessary) Condition: Marginal Revenue must equal Marginal Cost (MR = MC).
• Second-Order (Sufficient) Condition: The MC curve must cut the MR curve from below at the equilibrium point (Slope of MC > Slope of MR).

Answer: The market supply curve is derived through the horizontal summation of the individual marginal cost/supply curves of all existing firms in the industry at each possible price level over a specific time period.

Answer: Human wants are virtually unlimited, while the productive resources required to satisfy these wants are scarce and have alternative uses. This scarcity forces individuals and societies to prioritize and make choices regarding how to allocate resources efficiently.

Answer: A movement along the demand curve (expansion or contraction) is caused solely by a change in the commodity's own price. In contrast, a shift of the demand curve (increase or decrease) occurs when non-price determinants (such as income, tastes, or prices of related goods) change while the commodity's own price remains constant.

Answer: An equilibrium is termed stable if, upon being displaced by an external shock (generating excess demand or excess supply), automatic market forces trigger price and quantity adjustments that restore the market back to its original equilibrium position.

Answer: Normal goods have a positive income elasticity of demand; demand increases as consumer income rises. Inferior goods have a negative income elasticity of demand; demand decreases as consumer income increases because consumers switch to higher-quality substitutes.

Answer: At competitive market equilibrium, total economic surplus (the sum of consumer surplus and producer surplus) reaches its maximum level. At this point, marginal social benefit equals marginal social cost (P = MC), ensuring optimal resource allocation with zero deadweight loss.

Answer: The Law of Diminishing Marginal Utility states that as a consumer consumes successive units of a given commodity, other things remaining constant, the additional utility (marginal utility) derived from each successive unit continuously declines.

Answer: Perfect Competition and Monopoly represent two polar extremes in market theory, differing significantly across operational and structural dimensions:

• Number of Sellers: Under perfect competition, there are numerous small sellers, none of whom can influence market price. In a monopoly, there is only a single firm that constitutes the entire industry.
• Nature of the Product: Perfectly competitive firms sell homogeneous, standardized goods that are perfect substitutes. A monopolist sells a differentiated product with no close substitutes.
• Control Over Price: Competitive firms are 'price-takers' facing a given market price determined by industry forces. Monopolists are 'price-makers' possessing pricing discretion.
• Barriers to Entry and Exit: Perfect competition is defined by completely free entry and exit of firms in the long run. A monopoly is sustained by substantial legal, technological, or natural entry barriers.
• Demand Curve and Revenue Relationships: A competitive firm faces a perfectly elastic horizontal demand curve where P = AR = MR. A monopolist faces a downward-sloping market demand curve where Marginal Revenue lies below Average Revenue (MR < AR).

Answer: The market demand curve represents the total quantity demanded by all consumers in the market across different price levels. It is obtained through the horizontal summation of all individual demand curves at each price point.

Consider a market consisting of two individual consumers, A and B:

• At price P₁, consumer A demands q_A¹ and consumer B demands q_B¹. Total market demand is Q₁ = q_A¹ + q_B¹.
• When price falls to P₂, demand expands: consumer A demands q_A² and consumer B demands q_B². The new market demand becomes Q₂ = q_A² + q_B².

Plotting the combined quantities against respective prices yields the market demand curve (D_M). Following the Law of Demand, the resulting curve slopes downward from left to right and is typically flatter (more elastic) than individual curves.

Answer: In a competitive market, equilibrium price and quantity are determined by the interaction of total market demand and aggregate market supply without central intervention.

• Equilibrium State: Market equilibrium is attained at the price where market demand equals market supply (Q_d = Q_s). The corresponding price is the equilibrium price (P*), and the quantity exchanged is the equilibrium quantity (Q*).
• Excess Supply (P > P*): When the market price rises above P*, quantity supplied exceeds quantity demanded (Q_s > Q_d). Unsold inventories create downward competitive pressure among sellers, forcing price down toward P*.
• Excess Demand (P < P*): When the market price falls below P*, quantity demanded exceeds quantity supplied (Q_d > Q_s), causing shortages. Competition among buyers bids the price up back toward P*.

The intersection point (E) between the downward-sloping demand curve (DD) and upward-sloping supply curve (SS) establishes a self-enforcing, stable market equilibrium.

Answer: In welfare economics, consumer surplus and producer surplus quantify the total economic gains generated through voluntary market exchange:

• Consumer Surplus (CS): The net economic benefit derived by consumers, measured as the aggregate difference between the maximum price buyers are willing to pay (indicated along the demand curve) and the actual equilibrium price paid (P*). Graphically, it is the area below the demand curve and above the market price line.
• Producer Surplus (PS): The net economic gain realized by producers, measured as the difference between total revenue received at price P* and the minimum marginal cost required to produce that output (indicated along the supply curve). Graphically, it is the area above the supply curve and below the market price line.

At the competitive equilibrium point E, total social surplus (Total Welfare = CS + PS) is maximized, ensuring allocative efficiency.

Answer: Market equilibrium is stable if, whenever disturbed, internal adjustment mechanisms bring price and quantity back to equilibrium levels. Two primary analytical frameworks explain stability:

• Walrasian Stability Condition: Leon Walras modeled adjustments driven by price variations responding to excess demand. If price rises above equilibrium, excess supply occurs, forcing producers to lower prices. If price falls below equilibrium, excess demand bids prices up. Thus, Walrasian stability requires the demand curve to slope downward and the supply curve to slope upward.
• Marshallian Stability Condition: Alfred Marshall modeled adjustments driven by quantity adjustments based on discrepancies between demand price and supply price. If output is below equilibrium and demand price exceeds supply price, producers expand output. If output exceeds equilibrium, supply price exceeds demand price, inducing output cutbacks.

Both frameworks confirm that negatively sloped demand curves and positively sloped supply curves guarantee a stable, self-correcting market equilibrium.

Answer: The market supply curve illustrates the aggregate volume of output that all competitive producers within an industry are willing to sell across varying price levels. It is obtained by horizontally adding the individual supply curves of all participating firms.

Derivation Process: At any given price level, if firm A supplies quantity S_A and firm B supplies S_B, total industry supply is S_M = S_A + S_B.

As market price increases, each firm moves upward along its rising Marginal Cost (MC) curve to produce more output, resulting in an upward-sloping aggregate market supply curve.

Like individual supply curves, the market supply curve slopes upward from left to right. As more firms enter the market, the aggregate supply curve becomes progressively flatter and more price elastic.

Answer: A monopoly is defined by distinct structural and pricing features:

• Single Seller and Large Number of Buyers: One firm serves as the sole supplier for the entire market, meaning the individual firm and the industry are identical.
• No Close Substitutes: The product has no direct or close substitutes, leaving buyers with no alternative sources of supply.
• Significant Entry Barriers: High entry barriers—such as patents, exclusive raw material ownership, government franchises, or substantial economies of scale (natural monopoly)—prevent competitor entry.
• Price-Maker with Capacity for Price Discrimination: Because it controls industry supply, the firm sets market prices rather than accepting them. It may also practice price discrimination by charging different prices across consumer segments.
• Downward-Sloping Demand and Marginal Revenue Curves: Facing the market demand curve, the monopolist must reduce price to expand output. Consequently, the Marginal Revenue (MR) curve lies below the Average Revenue (AR) curve at all positive output levels.

Answer: A profit-maximizing monopolist sets output where Marginal Revenue equals Marginal Cost (MR = MC).

Since total costs rise with output, Marginal Cost is strictly positive (MC > 0). Therefore, for equilibrium (MR = MC) to hold, Marginal Revenue must also be strictly positive (MR > 0).

The mathematical relationship linking Marginal Revenue (MR), Price/Average Revenue (P), and Price Elasticity of Demand (e) is given by:

• If demand is unitary elastic (e = 1), MR = P(1 - 1) = 0.
• If demand is inelastic (e < 1), (1/e) > 1, making MR negative (MR < 0). Since MC > 0, MR = MC cannot occur in this region.
• If demand is elastic (e > 1), (1/e) < 1, ensuring MR is positive (MR > 0).

Thus, equilibrium can only occur where MR > 0, proving that a rational monopolist will always produce within the price-elastic segment (e > 1) of the demand curve.

Answer: The point method, formulated by Alfred Marshall, measures price elasticity of demand at any specific point on a linear demand curve using the ratio of segments formed on the line:

Consider a straight-line demand curve MN where M touches the vertical (price) axis and N touches the horizontal (quantity) axis:

• At Midpoint (R): Lower Segment RN = Upper Segment RM, so e_p = 1 (Unitary Elastic).
• Above Midpoint (between M and R): Lower Segment > Upper Segment, so e_p > 1 (Price Elastic).
• Below Midpoint (between R and N): Lower Segment < Upper Segment, so e_p < 1 (Price Inelastic).
• At Vertical Intercept (Point M): Upper Segment is 0, so e_p = ∞ (Perfectly Elastic).
• At Horizontal Intercept (Point N): Lower Segment is 0, so e_p = 0 (Perfectly Inelastic).

Answer: Competitive market equilibrium achieves Pareto efficiency by maximizing net social welfare (Consumer Surplus + Producer Surplus):

• Efficiency Condition: Under perfect competition, price equals marginal cost (P = MC). The marginal social benefit derived by consumers matches the marginal social cost incurred by producers, allocating resources optimally.
• Monopoly Inefficiency: In imperfectly competitive markets like monopolies, firms restrict output below competitive levels and charge a price higher than marginal cost (P > MC) to maximize private profits.
• Deadweight Loss (DWL): Restricting output below the socially optimal level prevents mutually beneficial gains from trade on excluded units. This uncaptured surplus is lost to society—neither consumers nor producers receive it. This net loss in total economic welfare is known as Deadweight Loss.