অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Very Short Questions & Answers - ১ নম্বৰ)

১. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ পাতল স্তৰটোক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: ভূ-ত্বক (Crust)।

২. প্রশ্ন: মহাদেশীয় ভূ-ত্বক (Continental Crust) মুখ্যতঃ কি কি উপাদানেৰে গঠিত?

উত্তৰ: চিলিকন আৰু এলুমিনিয়াম (SIAL)।

৩. প্রশ্ন: মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বকত (Oceanic Crust) কোন দুটি উপাদান প্রধানকৈ পোৱা যায়?

উত্তৰ: চিলিকন আৰু মেগনেছিয়াম (SIMA)।

৪. প্রশ্ন: ভূ-ত্বক আৰু মেণ্টল বা প্ৰৱালৰ মাজৰ বিচ্ছেদ তলটোক (Discontinuity) কি বোলে?

উত্তৰ: মোহোৰোভিচিচ বিচ্ছেদ তল (Mohorovičić Discontinuity বা Mohoboundary)।

৫. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ আয়তন আগুৰি থকা স্তৰটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: মেণ্টল বা প্ৰৱাল (Mantle)।

৬. প্রশ্ন: মেণ্টল স্তৰটোৱে পৃথিৱীৰ মোট আয়তনৰ কিমান শতাংশ আগুৰি আছে?

উত্তৰ: প্ৰায় ৮৩ শতাংশ।

৭. প্রশ্ন: এষ্টেন’স্ফীয়াৰ (Asthenosphere) পৃথিৱীৰ কোনটো স্তৰত অৱস্থিত?

উত্তৰ: উপৰি-মেণ্টল (Upper Mantle) স্তৰত।

৮. প্রশ্ন: মেণ্টল আৰু বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ মাজৰ বিচ্ছেদ ৰেখাডালৰ নাম কি?

উত্তৰ: গুটেনবাৰ্গ বিচ্ছেদ তল (Gutenberg Discontinuity)।

৯. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ কোনটো অভ্যন্তৰীণ স্তৰ সম্পূৰ্ণ তৰল অৱস্থাত থাকে?

উত্তৰ: বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল (Outer Core)।

১০. প্রশ্ন: অন্তঃখণ্ড বা অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডল (Inner Core) কি অৱস্থাত থাকে?

উত্তৰ: অত্যাধিক চাপৰ বাবে কঠিন (Solid) অৱস্থাত।

১১. প্রশ্ন: কেন্দ্ৰমণ্ডলত প্রধানকৈ পোৱা ধাতু দুটা কি কি?

উত্তৰ: নিকেল (Ni) আৰু আইৰন/লোহা (Fe), যাক চমুকৈ NIFE বোলা হয়।

১২. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ (Magnetic Field) সৃষ্টিত কোনটো স্তৰে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে?

উত্তৰ: তৰল অৱস্থাত থকা বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল।

১৩. প্রশ্ন: লিথ’স্ফীয়াৰ (Lithosphere) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: ভূ-ত্বক আৰু উপৰি-মেণ্টলৰ একেবাৰে ওপৰৰ অংশক একত্ৰিতভাৱে লিথ’স্ফীয়াৰ বোলে।

১৪. প্রশ্ন: ভূ-কম্পীয় কোনটো তৰংগ তৰল মাধ্যমৰ মাজেৰে গতি কৰিব নোৱাৰে?

উত্তৰ: এছ-তৰংগ (S-wave বা Secondary wave)।

১৫. প্রশ্ন: বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল আৰু অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ মাজৰ বিচ্ছেদ ৰেখাডাল কি নামেৰে জনাজাত?

উত্তৰ: লেহমেন বিচ্ছেদ তল (Lehmann Discontinuity)।

২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Short Answer Type - ২ নম্বৰ, ~৫০ টা শব্দ)

১. প্রশ্ন: মহাদেশীয় ভূ-ত্বক আৰু মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বকৰ মাজৰ দুটা মূল প্ৰভেদ লিখা।

উত্তৰ: মহাদেশীয় ভূ-ত্বক ঘাইকৈ গ্ৰেনাইট শিলাৰে গঠিত আৰু চিলিকন-এলুমিনিয়াম (SIAL) সমৃদ্ধ, আনহাতে মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক বাসাল্ট শিলাৰে গঠিত আৰু চিলিকন-মেগনেছিয়াম (SIMA) সমৃদ্ধ। তদুপৰি, মহাদেশীয় ভূ-ত্বক অধিক ঘন (প্ৰায় ৩৫-৭০ কিমি) কিন্তু কম ঘনত্বযুক্ত, বিপৰীতে মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক পাতল (প্ৰায় ৫-১০ কিমি) কিন্তু অধিক ঘনত্বযুক্ত।

২. প্রশ্ন: এষ্টেন’স্ফীয়াৰ (Asthenosphere) কি আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: এষ্টেন’স্ফীয়াৰ হৈছে উপৰি-মেণ্টলৰ অন্তৰ্গত প্ৰায় ১০০ ৰ পৰা ৪ৰশ কিমি গভীৰতাত থকা এক আংশিকভাৱে গলিত বা প্লাষ্টিকৰ দৰে নমনীয় স্তৰ। ইয়াৰ উচ্চ উত্তাপ আৰু চাপৰ বাবে শিলাসমূহ আংশিকভাৱে গলে। এই স্তৰটোৰ ওপৰতে লিথ’স্ফীয়াৰৰ ফলকসমূহ (Tectonic plates) সন্তৰণ কৰি থাকে।

৩. প্রশ্ন: মোহোৰোভিচিচ বিচ্ছেদ তল (Moho Discontinuity) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ভূ-ত্বক আৰু ইয়াৰ তলত থকা মেণ্টল স্তৰৰ সংযোগস্থলত ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ গতিবেগ হঠাত বৃদ্ধি পায়। এই ভৌতিক তথা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন সূচোৱা সীমাৰেখাডালকেই আৱিষ্কাৰক এণ্ড্ৰিজা মোহোৰোভিচিচৰ নামানুসৰি মোহোৰোভিচিচ বিচ্ছেদ তল বা চমুকৈ ‘মো হো’ বোলা হয়।

৪. question: মেণ্টল স্তৰটোৰ ৰাসায়নিক গঠন সম্পর্কে চমু টোকা লিখা।

উত্তৰ: মেণ্টল বা প্ৰৱাল স্তৰটো মুখ্যতঃ চিলিকন, মেগনেছিয়াম, আইৰন আৰু অক্সিজেনৰ যৌগৰে গঠিত। ইয়াৰ শিলাসমূহ ঘাইকৈ পেৰিড’টাইট (Peridotite) আৰু পাইৰ’ক্সিনাইট জাতীয় অতি-ক্ষাৰীয় (Ultramafic) শিলা। এই স্তৰটো ভূ-ত্বকতকৈ অধিক ঘনত্বসম্পন্ন আৰু ই ভূ-ত্বকৰ তলৰ পৰা প্ৰায় ২৯০০ কিমি গভীৰতালৈ বিস্তাৰিত।

৫. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল তৰল অৱস্থাত থকাৰ প্ৰমাণ কি?

উত্তৰ: ভূ-কম্পীয় মাধ্যমিক তৰংগ বা এছ-তৰংগ (S-waves) কেৱল কঠিন মাধ্যমৰ মাজেৰেহে গতি কৰিব পাৰে, তৰল মাধ্যমৰ মাজেৰে পাৰ হ'ব নোৱাৰে। অনুসন্ধানত দেখা গৈছে যে মেণ্টলৰ সীমা অতিক্রম কৰাৰ পিছত এছ-তৰংগ বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলত সম্পূৰ্ণ নোহোৱা হৈ পৰে। ইয়াৰ পৰাই প্ৰমাণ হয় যে বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল তৰল অৱস্থাত আছে।

৬. প্রশ্ন: ভূ-ডাইনাম’ (Geodynamo) ধাৰণাটো চমুৱাই ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলত থকা অতি উত্তপ্ত তৰল লোহা আৰু নিকেলৰ তাপীয় পৰিচলন স্ৰোত (Convection currents) আৰু পৃথিৱীৰ নিজ মেৰুদণ্ডৰ আৱৰ্তনৰ ফলত এক বৈদ্যুতিক প্ৰবাহৰ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোৱে এক বৃহৎ বিদ্যুৎ-চুম্বকৰ দৰে কাম কৰি পৃথিৱীৰ চৌম্বক ক্ষেত্ৰ গঠন কৰে, ইয়াকে ভূ-ডাইনাম’ বোলা হয়।

৭. প্রশ্ন: লিথ’স্ফীয়াৰ (Lithosphere) আৰু এষ্টেন’স্ফীয়াৰৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰ: লিথ’স্ফীয়াৰ হৈছে ভূ-ত্বক আৰু উপৰি-মেণ্টলৰ সৰ্বোচ্ছ অংশৰে গঠিত কঠিন আৰু ভঙ্গুৰ স্তৰ, যিটো কেইবাটাও ফলকত বিভক্ত। এই লিথ’স্ফীয়াৰ স্তৰটো ইয়াৰ ঠিক তলতে থকা নমনীয় তথা আংশিক গলিত এষ্টেন’স্ফীয়াৰৰ ওপৰত উপঙি থাকে আৰু গতি কৰে।

৮. প্রশ্ন: গুটেনবাৰ্গ বিচ্ছেদ তলৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: গুটেনবাৰ্গ বিচ্ছেদ তল হৈছে মেণ্টল (কঠিন) আৰু বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ (তৰল) মাজৰ সীমাৰেখা, যি প্ৰায় ২৯০০ কিমি গভীৰতাত অৱস্থিত। এই স্থানত ভূ-কম্পীয় পি-তৰংগৰ (P-wave) গতিবেগ হঠাত হ্রাস পায় আৰু এছ-তৰংগ (S-wave) সম্পূৰ্ণভাৱে লুপ্ত হয়, যিয়ে কঠিন আৰু তৰল স্তৰৰ বিভাজন স্পষ্ট কৰে।

৯. প্রশ্ন: অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডল অতি উচ্চ উষ্ণতা থকা সত্ত্বেও কিয় কঠিন অৱস্থাত থাকে?

উত্তৰ: অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ উষ্ণতা প্ৰায় ৫০০০°-৬০০০° চেলচিয়াছ, যি লোহা গলি যাবলৈ যথেষ্ট। কিন্তু পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ সকলো উপৰিস্থ স্তৰৰ প্ৰচণ্ড মাধ্যাকৰ্ষণিক চাপ (Hydrostatic pressure) ইমান বেছি যে লোহাৰ গলনাংক (Melting point) অতি মাত্ৰাত বৃদ্ধি পায়। ফলত ই গলি নাযাই কঠিন ৰূপত থাকে।

১০. প্রশ্ন: ‘Sial’ আৰু ‘Sima’ স্তৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: 'Sial' হৈছে চিলিকা (Si) আৰু এলুমিনিয়ামেৰে (Al) গঠিত মহাদেশীয় ভূ-ত্বকৰ ওপৰৰ অংশ, যাৰ গড় ঘনত্ব কম। আনহাতে 'Sima' হৈছে চিলিকা (Si) আৰু মেগনেছিয়ামেৰে (Mg) গঠিত মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক তথা মহাদেশীয় ভূ-ত্বকৰ নিম্ন অংশ, যাৰ ঘনত্ব শিয়ালতকৈ অধিক।

১১. প্রশ্ন: ভূ-কম্পীয় ছায়া অঞ্চল (Seismic Shadow Zone) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ভূ-কম্পনৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা পি-তৰংগ আৰু এছ-তৰংগবোৰ পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ ঘনত্ব আৰু তৰল স্তৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰতিসৰিত বা শোষিত হয়। ফলত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ কিছুমান নির্দিষ্ট অঞ্চলত (যেনে ১০৪° ৰ পৰা ১৪০° ৰ ভিতৰত) এই তৰংগবোৰ ধৰা নপৰে। এই অঞ্চলবোৰকে ছায়া অঞ্চল বোলা হয়।

১২. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰণ দুটা: প্ৰথমতে, পৃথিৱী সৃষ্টিৰ সময়ৰ প্ৰাৰম্ভিক তাপ (Residual heat) যি এতিয়াও অভ্যন্তৰত বন্দী হৈ আছে; আৰু দ্বিতীয়তে, অভ্যন্তৰত থকা ইউৰেনিয়াম, থ’ৰিয়াম আৰু পটাছিয়ামৰ দৰে তেজষ্ক্ৰিয় মৌলবোৰৰ ক্ৰমাগত তেজষ্ক্ৰিয় ক্ষয় (Radioactive decay)।

১৩. question: নিম্ন মেণ্টল বা মেছ’স্ফীয়াৰৰ (Mesosphere) বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰ: মেছ’স্ফীয়াৰ বা নিম্ন মেণ্টল প্ৰায় ৬৬০ কিমিৰ পৰা ২৯০০ কিমি গভীৰতালৈ সম্প্ৰসাৰিত। ই অতি উচ্চ চাপ আৰু ঘনত্বসম্পন্ন কঠিন শিলাৰে গঠিত। ইয়াত প্ৰধানকৈ চিলিকা, মেগনেছিয়াম আৰু আইৰনৰ ঘনীভূত খনিজ পোৱা যায় আৰু উচ্চ চাপৰ বাবে ই এষ্টেন’স্ফীয়াৰতকৈ অধিক কঠিন।

১৪. প্রশ্ন: কনৰাড বিচ্ছেদ তল (Conrad Discontinuity) কি?

উত্তৰ: মহাদেশীয় ভূ-ত্বকৰ ভিতৰত থকা ওপৰৰ গ্ৰেনাইটজাতীয় শিলাৰ স্তৰ (SIAL) আৰু তলৰ বাসাল্টজাতীয় শিলাৰ স্তৰৰ (SIMA) মাজত থকা অস্পষ্ট সীমাৰেখাডালক কনৰাড বিচ্ছেদ তল বোলে। ইয়াত ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ গতিৰ সামান্য পৰিৱৰ্তন দেখা যায়।

১৫. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ ক্ৰ’ফেশিমা (CROFESIMA) আৰু নিফেশিমা (NIFESIMA) ধাৰণাটো কি?

উত্তৰ: ভূ-বিজ্ঞানী এডৱাৰ্ড ছুৱেছৰ মতে, মেণ্টল স্তৰটোক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল। ওপৰৰ স্তৰটো ক্ৰমিয়াম, আইৰন, চিলিকন আৰু মেগনেছিয়ামেৰে গঠিত বাবে 'CROFESIMA' আৰু তলৰ স্তৰটো নিকেল, আইৰন, চিলিকন আৰু মেগনেছিয়ামেৰে গঠিত বাবে 'NIFESIMA' বুলি জনা গৈছিল।

৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Type - ৫ নম্বৰ, ~২০০ টা শব্দ)

১. প্রশ্ন: ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ গঠন কেনেদৰে অধ্যয়ন কৰা হয়, চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

ভূ-বিজ্ঞানত পৃথিৱীৰ গভীৰ অভ্যন্তৰলৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰৱেশ কৰা সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে ভূ-বিজ্ঞানীসকলে পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ গঠন বুজিবলৈ ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ (Seismic waves) ব্যৱহাৰ কৰে। ভূ-কম্পনৰ সময়ত প্ৰধানকৈ দুবিধ দৈহিক তৰংগ (Body waves) সৃষ্টি হয়— প্ৰাথমিক তৰংগ (P-wave) আৰু মাধ্যমিক তৰংগ (S-wave)। এই তৰংগসমূহৰ গতিবিধি আৰু প্ৰকৃতিয়ে অভ্যন্তৰৰ ভৌত অৱস্থা প্ৰকাশ কৰে।

অধ্যয়নৰ মূল ভিত্তি:

১. গতিবেগৰ পৰিৱৰ্তন: শিলাখণ্ডৰ ঘনত্ব আৰু স্থিতিস্থাপকতা যিমানেই বৃদ্ধি পায়, ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ গতিবেগো সিমানেই বৃদ্ধি পায়। পৃথিৱীৰ ভিতৰলৈ যাওঁতে নির্দিষ্ট কিছুমান গভীৰতাত (যেনে- মোহো, গুটেনবাৰ্গ সীমা) তৰংগৰ গতি হঠাৎ সলনি হয়। ইয়াৰ পৰা গম পোৱা যায় যে অভ্যন্তৰভাগ সুকীয়া বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ স্তৰেৰে গঠিত।

২. মাধ্যমৰ প্ৰভাৱ (P আৰু S তৰংগ): পি-তৰংগ কঠিন, তৰল আৰু গেছীয়— তিনিওটা মাধ্যমৰ মাজেৰে যাব পাৰে। কিন্তু এছ-তৰংগ কেৱল কঠিন মাধ্যমৰ মাজেৰেহে গতি কৰে। মেণ্টল পাৰ হৈ প্ৰায় ২৯০০ কিমি গভীৰতাত এছ-তৰংগ সম্পূৰ্ণভাৱে নোহোৱা হৈ যায়। ইয়াৰ পৰা নিশ্চিতভাৱে প্ৰমাণ হয় যে মেণ্টলৰ তলত থকা বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলটো তৰল অৱস্থাত আছে।

৩. প্ৰতিসৰণ আৰু ছায়া অঞ্চল: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত বেলেগ বেলেগ ঘনত্বৰ স্তৰ থকাৰ বাবে তৰংগবোৰ পোনে পোনে নগৈ বেঁকা হয় (Refraction)। ইয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত নির্দিষ্ট কিছুমান ঠাইত তৰংগ ধৰা নপৰে, যাক ‘ছায়া অঞ্চল’ (Shadow zone) বোলা হয়। পি-তৰংগ আৰু এছ-তৰংগৰ ছায়া অঞ্চল বিশ্লেষণ কৰি কেন্দ্ৰমণ্ডলৰ আকাৰ আৰু তৰল-কঠিন অৱস্থা নিৰূপণ কৰা হৈছে।

এনেদৰে ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ গতিবিধি অধ্যয়ন কৰি বিজ্ঞানীসকলে পৃথিৱীক ভূ-ত্বক, মেণ্টল, বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল আৰু অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডল— এই চাৰিটা মুখ্য স্তৰত বিভক্ত কৰিছে।

২. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বক (Crust) ৰ গঠনিক বৈশিষ্ট আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাগ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

ভূ-ত্বক হৈছে পৃথিৱীৰ একেবাৰে উপৰিভাগত থকা কঠিন, পাতল আৰু ভঙ্গুৰ শিলাস্তৰ। সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আয়তনৰ তুলনাত ই অতি কম (প্ৰায় ১% তকৈও কম) ঠাই আগুৰি আছে। চাপ, তাপ আৰু শিলাৰ গঠন অনুসৰি ভূ-ত্বকক মুখ্যতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়: মহাদেশীয় ভূ-ত্বক (Continental Crust) আৰু মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক (Oceanic Crust)।

১. মহাদেশীয় ভূ-ত্বক (Continental Crust):

• গঠন: এই স্তৰটো মুখ্যতঃ গ্ৰেনাইটজাতীয় পাতল শিলাৰে গঠিত। ইয়াত চিলিকন (Si) আৰু এলুমিনিয়াম (Al) ৰ পৰিমাণ বেছি থকাৰ বাবে ইয়াক ‘শিয়াল’ (SIAL) স্তৰ বোলা হয়।

• ঘনত্ব আৰু ডাঠতা: ইয়াৰ গড়ে ঘনত্ব প্ৰায় ২.৭ গ্ৰাম/ঘন চেমি। ইয়াৰ গড় ডাঠতা প্ৰায় ৩৫ কিমিৰ পৰা ৭০ কিমি পৰ্যন্ত (পাৰ্বত্য অঞ্চলত ই আটাইতকৈ ডাঠ)।

• বয়স: মহাদেশীয় ভূ-ত্বক পুৰণি, ইয়াৰ শিলাসমূহ কেইবাশ কোটি বছৰ পুৰণি হ’ব পাৰে।

২. মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক (Oceanic Crust):

• গঠন: মহাসাগৰৰ তলীত থকা এই স্তৰটো গধুৰ বাসাল্ট শিলাৰে গঠিত। ইয়াত চিলিকন (Si) আৰু মেগনেছিয়াম (Mg) অধিক পৰিমাণে থাকে বাবে ইয়াক ‘চিমা’ (SIMA) স্তৰ বোলা হয়।

• ঘনত্ব আৰু ডাঠতা: ইয়াৰ ঘনত্ব প্ৰায় ৩.০ গ্ৰাম/ঘন চেমি, অৰ্থাৎ মহাদেশীয় ভূ-ত্বকতকৈ গধুৰ। কিন্তু ইয়াৰ ডাঠতা মাত্ৰ ৫ ৰ পৰা ১০ কিমি।

• বয়স: মহাসাগৰীয় ভূ-ত্বক তুলনামূলকভাৱে নবীন (প্ৰায় ২০ কোটি বছৰতকৈ কম)।

ভূ-ত্বক আৰু ইয়াৰ তলৰ মেণ্টল স্তৰৰ সংযোগস্থলক ‘মোহোৰোভিচিচ বিচ্ছেদ তল’ বোলা হয়। ভূ-ত্বকতেই মানুহ আৰু সমগ্ৰ জীৱজগতে বসবাস কৰে আৰু ইয়াতেই ভূ-সংৰূপীয় (Geomorphological) পৰিৱৰ্তনবোৰ সংঘটিত হয়।

৩. প্রশ্ন: মেণ্টল বা প্ৰৱাল (Mantle) স্তৰৰ বিস্তাৰ, গঠন আৰু ইয়াৰ ভূ-বিজ্ঞানী বৈজ্ঞানিক গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

ভূ-ত্বকৰ ঠিক তলৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ২৯০০ কিমি গভীৰতালৈ বিস্তাৰিত বিশাল শিলাস্তৰটোক মেণ্টল বা প্ৰৱাল বোলা হয়। ই পৃথিৱীৰ মোট আয়তনৰ প্ৰায় ৮৩% আৰু ভৰৰ প্ৰায় ৬৮% অংশ আগুৰি আছে।

মেণ্টলৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু গঠন:

ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মেণ্টলক দুটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰা হয়:

১. উপৰি-মেণ্টল (Upper Mantle): ই মোহো বিচ্ছেদ তলৰ পৰা প্ৰায় ৬৬০ কিমি গভীৰতালৈ বিস্তৃত। উপৰি-মেণ্টলৰ ভিতৰত ১০০ ৰ পৰা ৪ৰশ কিমি গভীৰতাত 'এষ্টেন’স্ফীয়াৰ' (Asthenosphere) নামৰ এক আংশিকভাৱে গলিত নমনীয় স্তৰ থাকে। ইয়াৰ ওপৰৰ কঠিন অংশটোৱে ভূ-ত্বকৰ সৈতে মিলি 'লিথ’স্ফীয়াৰ' গঠন কৰে।

২. নিম্ন-মেণ্টল (Lower Mantle/Mesosphere): ই ৬৬০ কিমিৰ পৰা ২৯০০ কিমি গভীৰতালৈ বিস্তৃত। ইয়াত অতি উচ্চ চাপ থকাৰ বাবে শিলাসমূহ গলিত অৱস্থাত নাথাকি অতি ঘন আৰু কঠিন ৰূপত থাকে।

ৰাসায়নিক গঠন:

মেণ্টল মুখ্যতঃ মেগনেছিয়াম, আইৰন, চিলিকন আৰু অক্সিজেনেৰে গঠিত। ইয়াৰ প্ৰধান শিলা হৈছে পেৰিড’টাইট (Peridotite)।

ভূ-বিজ্ঞানী বৈজ্ঞানিক গুৰুত্ব:

• প্লেট টেকটনিক্স: এষ্টেন’স্ফীয়াৰত সৃষ্টি হোৱা তাপীয় পৰিচলন স্ৰোতৰ (Convection currents) বাবেই পৃথিৱীৰ টেকটনিক ফলকসমূহ গতিশীল হৈ থাকে।

• আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূ-কম্পন: আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণৰ সময়ত ওলোৱা মেগমাৰ মূল উৎস হৈছে উপৰি-মেণ্টল। ইয়াৰ উপৰি অধিকাংশ গভীৰ ভূ-কম্পনৰ সৃষ্টি এই স্তৰতে হয়।

৪. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core) ৰ বৈশিষ্ট্য, বহিঃকেন্দ্ৰ আৰু অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ পাৰ্থক্য বহলাই লিখা।

উত্তৰ:

মেণ্টলৰ তলত অৰ্থাৎ ২৯০০ কিমি গভীৰতাৰ পৰা পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰ পইণ্ট (প্ৰায় ৬৩৭১ কিমি) লৈ বিস্তৃত স্তৰটোক কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core) বোলা হয়। এই স্তৰটো ঘাইকৈ নিকেল (Ni) আৰু আইৰন (Fe) ৰে গঠিত বাবে ইয়াক ‘নিফে’ (NIFE) স্তৰ বুলিও জনা যায়। কেন্দ্ৰমণ্ডলক দুটা স্পষ্ট ভাগত ভাগ কৰা হয়: বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল আৰু অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডল।

বহিঃকেন্দ্ৰ আৰু অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ তুলনা আৰু পাৰ্থক্য:

কেন্দ্ৰমণ্ডলৰ গুৰুত্ব:

বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল আৰু অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ মাজৰ সীমাৰেখাডালক 'লেহমেন বিচ্ছেদ তল' বোলা হয়। বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ তৰল লোহাৰ আৱৰ্তন আৰু পৰিচলনৰ ফলতেই পৃথিৱীৰ সুৰক্ষাকৱচ স্বৰূপ ‘চৌম্বক ক্ষেত্ৰ’ (Magnetic Field) ৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে মহাজাগতিক ক্ষতিকাৰক বিকিৰণৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।

৫. প্রশ্ন: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা প্ৰধান বিচ্ছেদ তলসমূহ (Discontinuities) কি কি? এটা চিত্ৰাত্মক বৰ্ণনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ:

ভূ-বিজ্ঞানত 'বিচ্ছেদ তল' (Discontinuity) বুলিলে পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ এনে কিছুমান সীমাৰেখাক বুজায়, য’ত শিলাৰ ঘনত্ব, ৰাসায়নিক গঠন বা ভৌত অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ গতিবেগ আৰু দিশ হঠাত সলনি হয়।

পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত পোৱা প্ৰধান বিচ্ছেদ তলসমূহ তলত দিয়া ধৰণে ক্ৰমান্বয়ে বিস্তৃত হৈ আছে:

১. কনৰাড বিচ্ছেদ তল (Conrad Discontinuity):

ই মহাদেশীয় ভূ-ত্বকৰ ভিতৰতে থকা ওপৰৰ শিয়াল (SIAL) আৰু তলৰ চিমা (SIMA) স্তৰ দুটাক পৃথক কৰে।

২. মোহোৰোভিচিচ বিচ্ছেদ তল (Mohorovičić Discontinuity):

এই বিচ্ছেদ তলে ভূ-ত্বক (Crust) আৰু মেণ্টলক (Mantle) পৃথক কৰে। ইয়াত ভূ-কম্পীয় তৰংগৰ গতি প্ৰায় ৬.৭ কিমি/ছেকেণ্ডৰ পৰা ৮ কিমি/ছেকেণ্ডালৈ বৃদ্ধি পায়।

৩. ৰেপেটি বিচ্ছেদ তল (Repetti Discontinuity):

ই উপৰি-মেণ্টল (Upper Mantle) আৰু নিম্ন-মেণ্টলৰ (Lower Mantle) মাজত প্ৰায় ৬৬০ কিমি গভীৰতাত অৱস্থিত।

৪. গুটেনবাৰ্গ বিচ্ছেদ তল (Gutenberg Discontinuity):

প্ৰায় ২৯০০ কিমি গভীৰতাত থকা এই বিচ্ছেদ তলটিয়ে মেণ্টল (কঠিন) আৰু বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডলক (তৰল) পৃথক কৰে। ইয়াত S-তৰংগ সম্পূৰ্ণভাৱে লুপ্ত হয়।

৫. লেহমেন বিচ্ছেদ তল (Lehmann Discontinuity):

ই প্ৰায় ৫১৫০ কিমি গভীৰতাত তৰল বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল আৰু কঠিন অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডলৰ মাজত ব্যৱধান সৃষ্টি কৰে।