Social and Economic History of India
১.অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন ঃ
(a) প্ৰাক্-ইতিহাস মানে কি?
উত্তৰ: যি ঐতিহাসিক যুগৰ কোনো লিখিত সমল বা তথ্য পোৱা নাযায় আৰু কেৱল প্ৰত্নতাত্ত্বিক বস্তুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ইতিহাস ৰচনা কৰা হয়, তাক প্ৰাক্-ইতিহাস (Pre-history) বোলে।
(b) ভাৰতবৰ্ষৰ কোনখন ৰাজ্যত প্ৰাক্-ঐতিহাসিক ক্ষেত্ৰ ভিমবেটকা অৱস্থিত?
উত্তৰ: প্ৰাক্-ঐতিহাসিক ক্ষেত্ৰ ভিমবেটকা মধ্যপ্ৰদেশ ৰাজ্যত অৱস্থিত।
(c) হৰপ্পা সংস্কৃতিৰ কোনখন ক্ষেত্ৰত এটা বন্দৰ অৱস্থিত আছিল বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: হৰপ্পা সংস্কৃতিৰ 'লোথাল' (Lothal) নামৰ ক্ষেত্ৰখনত এটা বন্দৰ অৱস্থিত আছিল বুলি কোৱা হয়।
(d) প্ৰাচীন ভাৰতত খোদিত কৰা আটাইতকৈ পুৰণি মুদ্ৰাসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত খোদিত কৰা আটাইতকৈ পুৰণি মুদ্ৰাসমূহ হ’ল 'আহত মুদ্ৰা' বা 'পঞ্চ-মাৰ্কড' মুদ্ৰা (Punch-marked coins)।
(e) দ্বিজ মানে কি?
উত্তৰ: 'দ্বিজ' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে 'দুবাৰ জন্ম হোৱা'; প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজত উপনয়ন বা লগুন দিয়া সংস্কাৰৰ পিছত দ্বিতীয় জন্ম লাভ কৰা বুলি গণ্য কৰা উচ্চ তিনিটা বৰ্ণক (ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য) 'দ্বিজ' বোলা হৈছিল।
(f) জৈন ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?
উত্তৰ: জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ 'ঋষভদেৱ' (বা আদিনাথ) জৈন ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল (অৱশ্যে মহাবীৰ আছিল ইয়াৰ প্ৰকৃত প্ৰসাৰক)।
(g) অগ্ৰহাৰ কি আছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় ভাৰতত ধৰ্মীয় বা শৈক্ষিক কাৰ্যৰ বাবে ব্ৰাহ্মণসকলক ৰজা বা সামন্তপ্ৰভুৱে দান কৰা কৰ-মুক্ত ভূমি বা গাঁৱক 'অগ্ৰহাৰ' বোলা হৈছিল।
(h) প্ৰাচীন ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি গাঁথনিগত মন্দিৰটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি গাঁথনিগত মন্দিৰটো হ’ল গুপ্ত যুগৰ সাঁচীৰ ১৭ নম্বৰ মন্দিৰ (Temple No. 17 at Sanchi)।
২. নিম্নলিখিত প্ৰশ্নসমূহৰ চমু উত্তৰ লিখা :
(a) ভাৰতীয় উপমহাদেশত অৱস্থিত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ প্ৰথমখন ক্ষেত্ৰৰ নাম লিখা। সেই ক্ষেত্ৰত কি কি খেতি কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ ক্ষেত্ৰখন হৈছে বৰ্তমান পাকিস্তানৰ বালুচিস্তানত অৱস্থিত মেহৰগড় (Mehrgarh)। এই ক্ষেত্ৰখনত প্ৰধানকৈ যৱ (Barley) আৰু ঘেঁহু (Wheat)-ৰ খেতি কৰা হৈছিল।
(b) হৰপ্পা সংস্কৃতিৰ লোকসকলৰ জ্ঞাত দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: হৰপ্পা সংস্কৃতিৰ লোকসকলে ব্যৱহাৰ কৰা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাতু হৈছে তাম (Copper) আৰু ব্ৰঞ্জ (Bronze)। (মন কৰিবলগীয়া যে তেওঁলোকে লোহাৰ ব্যৱহাৰ জনা নাছিল)।
(c) হৰপ্পা সংস্কৃতিৰ শংখ-কলাৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতাত সাগৰীয় শংখ বা শামুকৰ পৰা অলংকাৰ আৰু বিভিন্ন শিল্পবস্তু তৈয়াৰ কৰা দুটা প্ৰধান উপকূলীয় কেন্দ্ৰ আছিল গুজাৰাটৰ বালাকোট (Balakot) আৰু নাগেশ্বৰ (Nageshwar)।
(d) শ্ৰেণী কি আছিল? ইয়াৰ কাৰ্যাৱলী কি আছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতত একোটা নিৰ্দিষ্ট ব্যৱসায় বা শিল্পৰ সৈতে জড়িত কাৰিকৰ আৰু সদাগৰসকলৰ নিজস্ব সংঘ বা সংগঠনক 'শ্ৰেণী' (Guild) বোলা হৈছিল।
ইয়াৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলী আছিল:
উৎপাদনৰ গুণগত মান আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা।
কাৰিকৰসকলৰ প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা আৰু তেওঁলোকৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা।
আধুনিক বেংকৰ দৰে টকা পইচা জমা ৰখা আৰু ঋণ দিয়াৰ কাম কৰা।
(e) পৰৱৰ্তী মৌৰ্য যুগত গঢ়ি উঠা দুখন নগৰকেন্দ্ৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পৰৱৰ্তী মৌৰ্য যুগত ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰৰ ফলত গঢ়ি উঠা দুখন গুৰুত্বপূৰ্ণ নগৰকেন্দ্ৰ হৈছে মথুৰা (Mathura) আৰু প্ৰতিষ্ঠান বা পৈঠান (Paithan)।
(f) পুৰুষ সূক্ত কি? ইয়াক বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ ভেটি হিচাপে কেনেকৈ গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: 'পুৰুষ সূক্ত' হৈছে ঋকবেদৰ দশম মণ্ডলত অন্তৰ্ভুক্ত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তোত্ৰ বা মন্ত্ৰ।
ইয়াক বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ মূল ভেটি বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ এই সূক্তত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সৃষ্টিৰাজৰ আদিপুৰুষ বা বিৰাট পুৰুষৰ অংগৰ পৰা চাৰি বৰ্ণৰ উৎপত্তিৰ কথা কোৱা হৈছে। ইয়াৰ মতে, আদিপুৰুষৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ, বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়, উৰুৰ পৰা বৈশ্য আৰু ভৰিৰ পৰা শূদ্ৰৰ জন্ম হৈছে।
৩. নিম্নলিখিতসমূহৰ ওপৰত চমু টোকা লিখা :
(a) পুৰাপ্ৰস্তৰ যুগ (Palaeolithic Age)
উত্তৰ:প্ৰাক্-ঐতিহাসিক যুগৰ আটাইতকৈ দীঘলীয়া সময়ছোৱাক পুৰাপ্ৰস্তৰ যুগ বা প্ৰাচীন প্ৰস্তৰ যুগ বুলি জনা যায়। এই যুগটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২,৫০,০০০ বছৰৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০,০০০ বছৰৰ সময়ছোৱালৈ বিস্তৃত আছিল। জলবায়ু আৰু শিলৰ সঁজুলিৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি এই যুগটোক নিম্ন, মধ্য আৰু উচ্চ পুৰাপ্ৰস্তৰ— এই তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি।
মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
জীৱন ধাৰণৰ প্ৰণালী: এই যুগৰ মানুহ আছিল মূলত অঘৰী, খাদ্য সংগ্ৰহকাৰী আৰু চিকাৰী। তেওঁলোকে ফল-মূল, গছৰ শিপা আৰু বন্য জন্তু চিকাৰ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। খেতি-বাতি বা বাসস্থান নিৰ্মাণৰ কৌশল তেওঁলোকৰ জনা নাছিল।
সঁজুলি: তেওঁলোকে ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলিবোৰ আছিল খহটা, গধুৰ আৰু অপৰিষ্কাৰ শিলৰ (Quartzite)। ইয়াৰ ভিতৰত হাত-কুঠাৰ (Hand-axe), চাঁচনী (Scraper) আদিয়ে প্ৰধান।
বাসস্থান: তেওঁলোকে প্ৰাকৃতিক গুহা বা গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈছিল। এই যুগৰ শেষৰ পিনে মানুহে জুইৰ ব্যৱহাৰ আৰু গুহাচিত্ৰ (যেনে ভিমবেটকা) অংকন কৰিবলৈ শিকিছিল।
(b) হৰপ্পা সংস্কৃতিৰ ধৰ্ম (Religion of the Harappan Culture)
উত্তৰ: হৰপ্পা সভ্যতাৰ কোনো লিখিত ধৰ্মগ্ৰন্থ বা মন্দিৰৰ ভগ্নাৱশেষ পোৱা হোৱা নাই। গতিকে তাত উদ্ধাৰ হোৱা মাটিৰ মূৰ্তি, মোহৰ আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক সামগ্ৰীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ আভাস পোৱা যায়।
প্ৰধান ধৰ্মীয় দিশসমূহ:
মাতৃপূজা: হৰপ্পাত বহুত সংখ্যক পোৰামাটিৰ নাৰীমূৰ্তি পোৱা গৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা মূৰ্তিৰ গৰ্ভৰ পৰা এজোপা উদ্ভিদ ওলাই অহা দেখুওৱা হৈছে, যিয়ে 'মাতৃদেৱী' বা 'ধৰিত্ৰী মাতা'ৰ পূজাৰ প্ৰচলন প্ৰমাণ কৰে।
পশুপতি শিৱ: এটা মোহৰত যোগমুদ্ৰাত বহি থকা এজন পুৰুষ দেৱতাৰ ছবি পোৱা গৈছে, যাৰ চাৰিওফালে গঁড়, মহ, হাতী আৰু বাঘ আছে। ঐতিহাসিক জন মাৰ্ছালে ইয়াক 'আদি শিৱ' বা 'পশুপতি' বুলি অভিহিত কৰিছে।
প্ৰকৃতি পূজা: হৰপ্পাৰ লোকসকলে আঁহত গছ, সাপ, আৰু এশিঙীয়া কাল্পনিক জন্তু (Unicorn) আদিৰ পূজা কৰিছিল। তদুপৰি কালিবংগান আৰু লোথালত পোৱা 'অগ্নি কুণ্ড'ই অগ্নি পূজাৰ প্ৰমাণ দিয়ে। মৃতদেহ সৎকাৰৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে কবৰ দিয়াৰ লগতে দাহ কৰা পদ্ধতিও অৱলম্বন কৰিছিল।
( c) বৌদ্ধ ধৰ্মৰ নীতিসমূহ (Principles of Buddhism)
উত্তৰ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত গৌতম বুদ্ধে প্ৰচাৰ কৰা বৌদ্ধ ধৰ্ম আছিল অতি সৰল আৰু ব্যৱহাৰিক। এই ধৰ্মই জটিল যজ্ঞ আৰু বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল নীতিসমূহক তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:
১/ চাৰি আৰ্য সত্য (Four Noble Truths): বুদ্ধে মানৱ জীৱনৰ দুখৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ চাৰিটা সত্য আগবঢ়াইছিল:
সংসাৰ দুখময় (দুখ)।
দুখৰ কাৰণ আছে— এই কাৰণ হ’ল কামনা বা তৃষ্ণা (দুখ সমুদয়)।
দুখ নিবাৰণ সম্ভৱ (দুখ নিৰোধ)।
দুখ নিবাৰণৰ উপায় আছে (দুখ নিৰোধ মাৰ্গ)।
২/ আষ্টাংগিক মাৰ্গ (Eightfold Path): দুখৰ পৰা মুক্তি বা 'নিৰ্বাণ' লাভৰ বাবে বুদ্ধে আঠটা সৎ পথৰ কথা কৈছিল, যাক আষ্টাংগিক মাৰ্গ কোৱা হয়। সেইবোৰ হ’ল— সৎ দৃষ্টি, সৎ সংকল্প, সৎ বাক্য, সৎ কৰ্ম, সৎ জীৱিকা, সৎ প্ৰচেষ্টা, সৎ স্মৃতি আৰু সৎ সমাধি। একেবাৰে কঠোৰ তপস্যাও নকৰি আৰু অতি বিলাসিতাতো নোডুবি মধ্যম পন্থা (Middle Path) অৱলম্বন কৰাই ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল। ইয়াৰ উপৰি অহিংসা আৰু কৰ্মবাদ আছিল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অন্যতম মূল ভেটি।
(d) গুপ্তসকলৰ মন্দিৰ স্থাপত্য (Temple architecture of the Guptas)
উত্তৰ: ভাৰতীয় ইতিহাসত গুপ্ত যুগক ক্ৰমিক গাঁথনিগত হিন্দু মন্দিৰ স্থাপত্যৰ 'স্বৰ্ণযুগ' বা আৰম্ভণিৰ সময় বুলি ধৰা হয়। এই সময়তে শৈল-খোদিত গুহা মন্দিৰৰ পৰা ইটা আৰু পাথৰেৰে স্থায়ী মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ শৈলী গঢ়ি উঠিছিল, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ৰ 'নাগৰ শৈলী'ৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
গুপ্ত মন্দিৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
গৰ্ভগৃহ (Garbhagriha): মন্দিৰৰ ভিতৰত দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি স্থাপন কৰা মজিয়াখন আছিল সৰল আৰু বৰ্গাকাৰ।
মণ্ডপ আৰু প্ৰদক্ষিণ পথ: গৰ্ভগৃহৰ সন্মুখত স্তম্ভযুক্ত এটা বাৰাণ্ডা বা মণ্ডপ আছিল আৰু মূৰ্তিৰ চাৰিওফালে ঘূৰিবলৈ এটা প্ৰদক্ষিণ পথ আছিল।
প্ৰৱেশদ্বাৰৰ অলংকৰণ: প্ৰৱেশদ্বাৰসমূহ গংগা আৰু যমুনা নদীৰ মূৰ্তিৰ লগতে সুন্দৰ লতা-পাতৰ কাৰুকাৰ্যৰে সজোৱা হৈছিল।
উদাহৰণ: ঝান্সীৰ দেওগড়ত অৱস্থিত 'দশাৱতাৰ মন্দিৰ' (য’ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে শিখৰৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল) আৰু কানপুৰৰ ভিটাৰগাঁওৰ ইটাৰ মন্দিৰ গুপ্ত স্থাপত্যৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।
৪. নিম্নলিখিত প্ৰশ্নসমূহৰ দীঘল দিয়া :
(a) ভাৰতবৰ্ষৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগত খাদ্য উৎপাদনৰ আৰম্ভণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। ইয়াক নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ বিপ্লৱ বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: ভূমিকা:
মানৱ সভ্যতাৰ বিবৰ্তনৰ ইতিহাসত নৱপ্ৰস্তৰ যুগ (Neolithic Age) এক যুগান্তকাৰী অধ্যায়। ভাৰতীয় উপমহাদেশত এই যুগ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭০০০ মানৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। এই সময়ছোৱাতে মানুহে কেৱল প্ৰকৃতিৰ পৰা খাদ্য সংগ্ৰহ কৰা চিকাৰী জীৱন ত্যাগ কৰি নিজে খাদ্য উৎপাদন কৰিবলৈ শিকে, যিয়ে মানৱ সমাজৰ ভেটি সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি দিছিল।
খাদ্য উৎপাদনৰ আৰম্ভণি:
ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ খাদ্য উৎপাদনৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে:
উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চল (মেহৰগড়): বৰ্তমানৰ পাকিস্তানৰ বালুচিস্তানত অৱস্থিত মেহৰগড় ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি খাদ্য উৎপাদনকাৰী কেন্দ্ৰ। ইয়াত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭ম সহস্ৰাব্দতে ঘেঁহু আৰু যৱৰ খেতি কৰা হৈছিল।
বেলান উপত্যকা (ক’লডিহৱা আৰু মহগড়া): উত্তৰ প্ৰদেশৰ এই অঞ্চলত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ সহস্ৰাব্দ পুৰণি ধান খেতিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, যাৰ পৃথিৱীৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ পুৰণি ধান খেতিৰ অন্যতম নিদৰ্শন।
কাশ্মীৰ উপত্যকা (বুৰ্জাহোম আৰু গুফক্ৰাল): ইয়াত মানুহে গাত খান্দি ঘৰ (Pit-dwelling) সাজি থকাৰ লগতে কৃষি আৰু পশুপালন কৰিছিল।
উত্তৰ-পূব ভাৰত: অসম তথা উত্তৰ-পূবৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলতো (যেনে দাউজালি হাদিং) এই যুগত ঝুম খেতি আৰু সঁজুলি নিৰ্মাণৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
প্ৰখ্যাত প্ৰত্নতত্ত্ববিদ ভি. গৰ্ডন চাইল্ডে (V. Gordon Childe) নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰিৱৰ্তনসমূহক 'নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ বিপ্লৱ' (Neolithic Revolution) বুলি অভিহিত কৰিছে। ইয়াৰ কাৰণসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:
খাদ্য সংগ্ৰহকাৰীৰ পৰা উৎপাদনকাৰী লৈ ৰূপান্তৰ: মানুহে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমাই নিজৰ প্ৰয়োজনীয় শস্য নিজেই উৎপাদন কৰিব পৰা হ’ল। ই মানৱ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন আছিল।
স্থায়ী বাসস্থানৰ সূচনা: কৃষি কাৰ্যৰ বাবে একে ঠাইতে দীৰ্ঘদিন থকাটো অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত অঘৰী জীৱনৰ অন্ত পৰিল আৰু মানুহে মাটি আৰু খেৰেৰে স্থায়ী ঘৰ সাজি গাঁৱলীয়া সমাজৰ পত্তন কৰিলে।
পশুপালনৰ বিকাশ: কেৱল চিকাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে গৰু, ছাগলী, ভেড়া আৰু কুকুৰ আদি পোহনীয়া কৰি গাখীৰ, মঙহ আৰু ছালৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা হ’ল।
মৃৎশিল্প (Pottery) আৰু উন্নত সঁজুলি: উৎপাদিত অতিৰিক্ত শস্য জমা কৰি ৰাখিবলৈ আৰু ৰন্ধা-বঢ়া কৰিবলৈ মাটিৰ পাত্ৰ (Pottery) নিৰ্মাণ কৰা আৰম্ভ হ’ল। এই যুগত শিলৰ সঁজুলিবোৰ অধিক মিহি, চোকা আৰু পলিচ কৰা আছিল।
শ্ৰম বিভাজন আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধি: স্থায়ী জীৱন আৰু খাদ্যৰ সুৰক্ষাৰ বাবে সমাজত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পালে আৰু কৰ্মৰ ভিত্তিত শ্ৰম বিভাজনৰ সূচনা হ’ল।
সামৰণি:
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহ কেৱল এটা প্ৰযুক্তিগত উন্নতি নাছিল, বৰং ই মানুহৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ এক আমূল পৰিৱৰ্তন বা বিপ্লৱ আছিল। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত হৰপ্পা ধৰণৰ মহান নগৰীয়া সভ্যতাৰ উদয় সম্ভৱ হৈছিল।
(b) মৌৰ্য শাসনকালত কলা আৰু স্থাপত্যৰ প্ৰগতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভূমিকা:
ভাৰতীয় ইতিহাসত মৌৰ্য যুগ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থৰ পৰা দ্বিতীয় শতিকা) কেৱল এক বিশাল সাম্ৰাজ্য গঠনৰে নহয়, বৰং কলা আৰু স্থাপত্য শিল্পৰ বিকাশৰ বাবেও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। মৌৰ্য যুগৰ পৰাই ভাৰতত কাঠৰ পৰিৱৰ্তে স্থায়ী পাথৰ বা শিলাকৃতিৰ ব্যৱহাৰ ব্যাপকভাৱে আৰম্ভ হয়। মৌৰ্য কলাক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— ৰাজকীয় কলা (Court Art) আৰু লৌকিক বা জনপ্ৰিয় কলা (Popular Art)।
১/ ৰাজকীয় কলা (Court Art):
ৰাজপ্ৰসাদ, স্তম্ভ আৰু স্তূপসমূহ ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
ৰাজপ্ৰসাদ (Palaces): মৌৰ্য সম্ৰাট চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ ৰাজধানী পাটলিপুত্ৰত (বৰ্তমানৰ কুম্ৰাহাৰ) এক বিশাল ৰাজপ্ৰসাদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। গ্ৰীক দূত মেগাছথেনিছৰ মতে, এই প্ৰসাদটো ইমানেই ধুনীয়া আছিল যে ইয়াৰ তুলনাত ইৰানৰ ৰাজপ্ৰসাদো ম্লান পৰিছিল। ইয়াত এটা বিশাল স্তম্ভযুক্ত প্ৰেক্ষাগৃহ (Apadana) আছিল, য’ত শিলৰ সুন্দৰ পলিচ কৰা স্তম্ভ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
অশোকৰ স্তম্ভসমূহ (Ashokan Pillars): সম্ৰাট অশোকে ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু ৰাজকীয় আদেশ জাৰি কৰিবলৈ সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন ঠাইত একোটা নিৰ্মল শিল কাটি (Monolithic) বিশাল স্তম্ভসমূহ নিৰ্মাণ কৰাইছিল। এই স্তম্ভবোৰৰ ওপৰত কৰা চিকমিকিয়া পলিচ (Maurya Polish) আজিও আচৰিত হ’বলগীয়া। এই স্তম্ভসমূহৰ শীৰ্ষত সিংহ, ষাড় বা হাতীৰ মূৰ্তি আছিল। সাৰনাথৰ সিংহ স্তম্ভটো ইয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ, যিটো বৰ্তমান ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক।
স্তূপ স্থাপত্য (Stupas): অশোকে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰৰ বাবে হাজাৰ হাজাৰ স্তূপ নিৰ্মাণ কৰাইছিল বুলি জনা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত মধ্যপ্ৰদেশৰ সাঁচীৰ মহাস্তূপ (Sanchi Stupa) আটাইতকৈ বিখ্যাত। ইটা আৰু পাথৰেৰে নিৰ্মিত এই অৰ্ধ-গোলাকাৰ গাঁথনিটোৰ স্থাপত্য অতি উচ্চমানৰ আছিল।
২/ শিলা-খোদিত গুহা (Rock-cut Caves):
মৌৰ্য যুগত পাহাৰ কাটি গুহা নিৰ্মাণ কৰাৰ এক নতুন শৈলীৰ জন্ম হয়। আাজীৱক আৰু বৌদ্ধ সন্যাসীসকলৰ বাসস্থানৰ বাবে সম্ৰাট অশোক আৰু তেওঁৰ নাতি দশৰথে বিহাৰৰ বৰাবৰ (Barabar) আৰু নাগাৰ্জুনী পাহাৰত এই গুহাসমূহ নিৰ্মাণ কৰাইছিল। ল’মাছ ঋষিৰ গুহাৰ (Lomas Rishi Cave) প্ৰৱেশদ্বাৰৰ কাৰুকাৰ্য আৰু ভিতৰৰ দেৱালৰ আইনাৰ দৰে পলিচ মৌৰ্য স্থাপত্যৰ এক অনন্য নিদৰ্শন।
৩/ লৌকিক বা লোককলা (Popular Art):
ৰাজকীয় আশ্ৰয়ৰ বাহিৰেও স্থানীয় কাৰিকৰসকলে নিজাববীয়াকৈ কিছুমান মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত পোৰামাটিৰ মূৰ্তি (Terracotta) আৰু ডাঙৰ শিলৰ যক্ষ আৰু যক্ষিণীৰ মূৰ্তি প্ৰধান। পাটনাৰ দিদাৰগঞ্জত উদ্ধাৰ হোৱা চোঁৱৰ ধাৰিণী 'যক্ষিণীৰ মূৰ্তি' (Didarganj Yakshini) ইয়াৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন। ইয়াৰ শাৰীৰিক গঠন আৰু সৌন্দৰ্যই সেই সময়ৰ উচ্চস্তৰৰ মূৰ্তিকলাৰ পৰিচয় দিয়ে।
( c) মৌৰ্য যুগৰ অৰ্থনীতিৰ ওপৰত এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ: মৌৰ্য যুগৰ অৰ্থনীতি আছিল অত্যন্ত সুসংগঠিত, কেন্দ্ৰীকৃত আৰু শক্তিশালী। সম্ৰাট কৌটিল্যৰ 'অৰ্থশাস্ত্ৰ' আৰু মেগাছথেনিছৰ 'ইণ্ডিকা'ৰ পৰা এই যুগৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ এক স্পষ্ট আভাস পোৱা যায়। মৌৰ্য অৰ্থনীতি ঘাইকৈ কৃষি, বাণিজ্য আৰু শিল্প উৎপাদনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।
অৰ্থনীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আছিল:
কৃষি ব্যৱস্থা: সাম্ৰাজ্যৰ উপাৰ্জনৰ প্ৰধান উৎস আছিল কৃষি। ৰাষ্ট্ৰই জলসিঞ্চনৰ সুব্যৱস্থা (যেনে গুজাৰাটৰ সুদৰ্শন হ্ৰদ) কৰি দিছিল। কৃষকসকলে উৎপাদনৰ সাধাৰণতে $১/৪$ বা $১/৬$ অংশ ৰাজহ বা কৰ (ভাগ) হিচাপে ৰজাক দিব লাগিছিল। 'সীতা' নামৰ এবিধ বিশেষ চৰকাৰী ভূমিও আছিল, যাৰ তদাৰক চৰকাৰী বিষয়াই কৰিছিল।
বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ: মৌৰ্য যুগত আভ্যন্তৰীণ আৰু বৈদেশিক দুয়োবিধ বাণিজ্যৰে প্ৰসাৰ ঘটিছিল। কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্য পথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত তক্ষশীলাৰ পৰা পাটলিপুত্ৰলৈ বিস্তৃত 'উত্তৰাপথ' আছিল আটাইতকৈ প্ৰধান। বস্ত্ৰ, সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু মছলি আদি ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।
ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ: খনি, নিমখ, সুৰা আৰু অস্ত্ৰ নিৰ্মাণৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগসমূহৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰৰ একচেটিয়া অধিকাৰ আছিল। বাণিজ্য সুচাৰুৰূপে চলাবলৈ 'পণ্যধক্ষ্য' আৰু 'সংস্থাধ্যক্ষ'ৰ দৰে বিষয়া আছিল। এই যুগত বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে ৰূপৰ 'আহত মুদ্ৰা' (Punch-marked coins) বা পণ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(d) চোল অৰ্থনীতিত মন্দিৰৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: দক্ষিণ ভাৰতৰ চোল সাম্ৰাজ্যত (৯ম ৰ পৰা ১৩ শ শতিকা) মন্দিৰসমূহ কেৱল ধৰ্মীয় উপাসনাৰ থলী নাছিল, বৰং ই আছিল চোল সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী কেন্দ্ৰবিন্দু। চোল ৰজাসকলে অৰ্থনৈতিক ভেটি কটকটীয়া কৰিবলৈ মন্দিৰক এক মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
চোল অৰ্থনীতিত মন্দিৰৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:
ভূম্যাধিকাৰী আৰু নিয়োগকৰ্তা: ৰজা, সামন্ত আৰু ধনী সদাগৰসকলে মন্দিৰসমূহক প্ৰচুৰ পৰিমাণে কৰ-মুক্ত ভূমি দান কৰিছিল। ফলত মন্দিৰসমূহ বিশাল ভূ-সম্পত্তিৰ গৰাকী হৈ পৰিছিল। এই ভূমিত খেতি কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ খেতিয়ক, পশুপালক আৰু শ্ৰমিক নিয়োজিত হৈছিল। তদুপৰি মালাকাৰ, ৰান্ধনী, দৰ্জী, নৃত্যশিল্পী, সংগীতজ্ঞ আৰু পুৰোহিতসকলক মন্দিৰেই জীৱিকাৰ পথ দিছিল।
বেংক আৰু ঋণদাতা: আধুনিক বেংকৰ দৰে মন্দিৰসমূহে কাম কৰিছিল। মন্দিৰৰ ভঁৰালত জমা থকা সোণ, ৰূপ আৰু ধন ব্যৱসায়ী, কাৰিকৰ আৰু গাঁৱৰ সভাবোৰক (সৰ্বসাধাৰণক) সুতৰ বিনিময়ত ঋণ হিচাপে দিয়া হৈছিল, যাৰ ফলত আঞ্চলিক বাণিজ্য সজীৱ হৈ আছিল।
শিল্প আৰু বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰ: মন্দিৰৰ চাৰিওফালে বজাৰ আৰু চহৰ গঢ়ি উঠিছিল। চোল যুগৰ বিখ্যাত ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণ আৰু বস্ত্ৰশিল্পৰ দৰে কাৰ্যসমূহ মন্দিৰৰ আশ্ৰয়তে বিকশিত হৈছিল। তিলৈক্কাডু বা তাঞ্জাভুৰৰ দৰে বৃহৎ মন্দিৰসমূহে সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ অৰ্থনৈতিক গতিশীলতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
(e) মৌৰ্য শাসনকালত কলা আৰু স্থাপত্যৰ প্ৰগতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় ইতিহাসত মৌৰ্য যুগটো কলা আৰু স্থাপত্যৰ এক সোণালী অধ্যায়। এই যুগৰ পৰাই ভাৰতত কাঠ বা মাটিৰ পৰিৱৰ্তে স্থায়ী পাথৰ ব্যৱহাৰ কৰি স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰাৰ এক নতুন ধাৰাৰ সূচনা হয়। মৌৰ্য কলাক মূলতঃ ৰাজকীয় কলা আৰু লোককলা— এই দুই ভাগত আলোচনা কৰিব পাৰি।
ৰাজকীয় স্থাপত্য (Court Art): সম্ৰাট চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ দিনত ৰাজধানী পাটলিপুত্ৰত নিৰ্মাণ কৰা বিশাল কাঠৰ ৰাজপ্ৰসাদ আৰু ইয়াৰ পাথৰৰ স্তম্ভযুক্ত প্ৰেক্ষাগৃহ আছিল অতি উল্লেখনীয়। ইয়াৰ পিছত সম্ৰাট অশোকে ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যতে একক শিল কাটি (Monolithic) সুউচ্চ অশোক স্তম্ভসমূহ নিৰ্মাণ কৰাইছিল। এই স্তম্ভবোৰৰ গাৰ আচৰিত ধৰণৰ চিকমিকিয়া পলিচ (Maurya Polish) আৰু শীৰ্ষত থকা পশুৰ মূৰ্তি (যেনে সাৰনাথৰ সিংহ শীৰ্ষ) মৌৰ্য কাৰিকৰী বিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন।
স্তূপ আৰু গুহা স্থাপত্য: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰৰ বাবে অশোকে হাজাৰ হাজাৰ স্তূপ সাজিছিল, যাৰ ভিতৰত মধ্যপ্ৰদেশৰ সাঁচীৰ মহাস্তূপ সৰ্বপ্ৰধান। ইয়াৰ উপৰি আজীৱক সন্যাসীসকলৰ বাবে বিহাৰৰ বৰাবৰ পাহাৰ কাটি নিৰ্মাণ কৰা গুহাসমূহ (যেনে ল’মাছ ঋষিৰ গুহা) শিলা-খোদিত স্থাপত্যৰ প্ৰথম সুন্দৰ নিদৰ্শন আছিল।
লোককলা: ৰাজকীয় আশ্ৰয়ৰ বাহিৰেও সাধাৰণ কাৰিকৰসকলে যক্ষ-যক্ষিণীৰ বৃহৎ পাথৰৰ মূৰ্তি (যেনে দিদাৰগঞ্জৰ যক্ষিণী) আৰু নান্দনিক পোৰামাটিৰ পুতলা নিৰ্মাণ কৰি লোককলাৰ সমৃদ্ধি ঘটাইছিল।