পাঠঃ ১
প্ৰাকৃতিক সম্পদ
১। প্ৰাকৃতিক সম্পদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ : প্ৰকৃতিৰ বুকুত সঞ্চিত হৈ থকা যিবোৰ সামগ্ৰী মানুহে নিজৰ জ্ঞান, বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি বা কৌশলৰ দ্বাৰা নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তোলে, সেইবোৰকে প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে— বায়ু, পানী, মাটি, খনিজ তেল আদি । কোনো এটা বস্তু সম্পদ হ’বলৈ হ’লে তাৰ উপযোগিতা আৰু কাৰ্যকৰণ ক্ষমতা থকাটো প্ৰয়োজন ।
২। সম্পদৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰ :সম্পদৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল:
উপযোগিতা: সম্পদবিধৰ মানুহৰ অভাৱ পূৰণ কৰিব পৰা ক্ষমতা থাকিব লাগিব ।
কাৰ্যকৰণ ক্ষমতা: বস্তুবিধৰ কাৰ্য কৰিব পৰা গুণ বা ক্ষমতা থাকিব লাগিব, যিটো ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে ।
৩। সম্পদৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা।
উত্তৰ : সাধাৰণতে সম্পদক তিনিটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি:
১/ প্ৰাকৃতিক সম্পদ: প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা সম্পদ (যেনে— পানী, খনিজ সম্পদ) ।
২/ মানৱ সৃষ্ট সম্পদ: মানুহে প্ৰাকৃতিক বস্তুক ব্যৱহাৰ কৰি সৃষ্টি কৰা সম্পদ ।
৩/ মানৱ সম্পদ: মানুহ নিজে একো একোটা সম্পদ । প্ৰাকৃতিক সম্পদক আকৌ গঠন (জৈৱিক আৰু অজৈৱিক), ব্যৱহাৰৰ স্থায়িত্ব আৰু বিতৰণৰ (সৰ্বব্যাপ্ত আৰু স্থানীয়) ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাগ কৰিব পাৰি ।
৪। ব্যৱহাৰযোগ্য ভূমি সম্পদৰ চাহিদা দিনক দিনে কিয় বাঢ়িছে?
উত্তৰ : জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি আৰু অৰ্থনৈতিক চাহিদা বৃদ্ধিৰ বাবে ভূমি সম্পদৰ চাহিদা দিনে দিনে বাঢ়ি আহিছে । বৰ্ধিত জনসংখ্যাৰ বাবে বাসস্থান নিৰ্মাণ, কৃষিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ, উদ্যোগীকৰণ আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ উন্নতিৰ বাবে অধিক মাটিৰ প্ৰয়োজন হৈছে । ইয়াৰ ফলত বনভূমি বা চৰণীয়া পথাৰসমূহ কৃষিভূমি বা বসতি অঞ্চললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলগীয়া হৈছে ।
৫। ভূমি সম্পদৰ প্ৰধান সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰ : ভূমি সম্পদৰ প্ৰধান সমস্যাসমূহ হ’ল:
১/ ভূমিৰ অৱক্ষয় ।
২/ ভূমিস্খলন ।
৩/ মাটিৰ ক্ষয়ীভৱন ।
৪/ গৰাখহনীয়া ।
৫/ মৰুকৰণ ।
৬/ ভূমি প্ৰদূষণ ।
৬। কি কি কাৰণত ভূমিৰ অৱক্ষয় হয়?
উত্তৰ : মানুহৰ বিভিন্ন অপৰিকল্পিত কাৰ্যকলাপৰ বাবে ভূমিৰ অৱক্ষয় ঘটে । ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ হ’ল— অত্যধিক কৃষি কাৰ্য, অৰণ্য ধ্বংস, অনিয়ন্ত্ৰিত চৰণীয়া পথাৰৰ ব্যৱহাৰ, চহৰীকৰণ আৰু উদ্যোগীকৰণ । লগতে কৃষিক্ষেত্ৰত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অত্যধিক প্ৰয়োগে মাটিৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট কৰি অৱক্ষয় মাতি আনে ।
৭। ভূমি সংৰক্ষণৰ বাবে কেনে ধৰণৰ ব্যৱস্থা ল'ব পাৰি?
উত্তৰ : ভূমি সংৰক্ষণৰ বাবে নিম্নলিখিত ব্যৱস্থাসমূহ ল’ব পাৰি:
অধিক পৰিমাণে বৃক্ষৰোপণ কৰি মাটিৰ ক্ষয় ৰোধ কৰা ।
ৰাসায়নিক সাৰৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰ কৰা ।
পাহাৰীয়া অঞ্চলত ঢাপ খেতি বা বেদিকা কৃষি পদ্ধতি অৱলম্বন কৰা ।
পৰিকল্পিত চৰণীয়া পথাৰৰ ব্যৱহাৰ আৰু উদ্যোগিক বৰ্জিত পদাৰ্থৰ বিজ্ঞানসন্মত নিষ্কাশন ।
আইন প্ৰণয়নৰ দ্বাৰা অৰণ্য ধ্বংস আৰু পাহাৰ কটা বন্ধ কৰা ।
৮। চমুটোকা লিখা—
ভূমিম্থলন, গৰাখহনীয়া, মৰুকৰণ, ভূমি প্ৰদূষণ।
উত্তৰ :
ভূমিম্থলন (Land Sliding): পাহাৰীয়া অঞ্চলত ধাৰাসাৰ বৰষুণ, ভূমিকম্প বা মানুহৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ বাবে মাটিৰ স্তৰ খহি পৰাকে ভূমিস্খলন বোলে । বৰ্তমান সময়ত পাহাৰীয়া অঞ্চলত গছ-গছনি কটা আৰু যধে-মধে ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত ইয়াৰ মাত্ৰা বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে । ভূমিস্খলনে যাতায়াত ব্যৱস্থা ব্যাহত কৰাৰ লগতে জনধনৰ বিস্তৰ ক্ষতি কৰে।
গৰাখহনীয়া (Bank Erosion): নদীৰ সোঁতৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত নদীৰ পাৰৰ মাটি খহি পৰাকে গৰাখহনীয়া বুলি কোৱা হয় । ই এক জটিল প্ৰাকৃতিক সমস্যা। বিশেষকৈ বানপানীৰ পাছত ইয়াৰ মাত্ৰা অধিক বৃদ্ধি পায় । অসমৰ দৰে ঠাইত গৰাখহনীয়াৰ ফলত প্ৰতিবছৰে বহু গাঁও, খেতিপথাৰ আৰু ঘৰ-দুৱাৰ নদীৰ বুকুত জাহ যায় ।
মৰুকৰণ (Desertification): কোনো এটা অঞ্চলৰ ভূমিৰ উৰ্বৰতা আৰু পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা কমি গৈ মৰুভূমি সদৃশ অৱস্থা হোৱাকে মৰুকৰণ বোলে । ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন আৰু মানুহৰ ধ্বংসাত্মক কাৰ্য । খেতিপথাৰত অধিক উৎপাদনৰ আশাত অত্যাধিক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিৰ উৰ্বৰতা কমি মৰুকৰণৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে ।
ভূমি প্ৰদূষণ (Land Pollution): বিভিন্ন কাৰণত মাটিৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই হ’ল ভূমি প্ৰদূষণ । কল-কাৰখানাৰ আৱৰ্জনা, নগৰীয়া জাৱৰ-জোঁথৰ, কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু খনিজ তেল আহৰণৰ সময়ত নিৰ্গত বালীয় পদাৰ্থ মাটিত মিহলি হৈ ভূমি প্ৰদূষিত কৰে । মাটি প্ৰদূষিত হ’লে ইয়াৰ উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস পায় আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট হয় ।
৯। পৃথিৱীত ব্যৱহাৰযোগ্য নিৰ্মল পানীৰ অভাৱ হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ : পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ 25% শতাংশহে নিৰ্মল পানী । ইয়াৰে সৰহভাগ (70% শতাংশ) পৰ্বতৰ ওপৰত বা মেৰু অঞ্চলত বৰফ হিচাপে জমা হৈ আছে । মাত্ৰ 1% শতাংশ পানীহে মানুহৰ ব্যৱহাৰৰ উপযোগী । জনসংখ্যা বৃদ্ধি, পানীৰ উৎসসমূহৰ প্ৰদূষণ আৰু ঋতুভেদে বৰষুণৰ তাৰতম্যৰ বাবে নিৰ্মল পানীৰ নাটনি দেখা দিছে ।
১০। পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰ : পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:
কল-কাৰখানাৰ বিষাক্ত বৰ্জিত পদাৰ্থ নদীত পেলোৱা।
কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীৰ লগত ধুই গৈ জলাশয়ত পৰা।
নগৰ-চহৰৰ আৱৰ্জনা আৰু নলা-নৰ্দমাৰ লেতেৰা পানী নদী বা পুখুৰীত মিহলি হোৱা।
১১। পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা হাতত ল'ব পাৰি?
উত্তৰ :পানী প্ৰদূষণ ৰোধৰ উপায়সমূহ:
উদ্যোগিক বৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ নদীত পেলোৱাৰ আগতে শোধন কৰা।
কৃষিক্ষেত্ৰত জৈৱিক সাৰৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
জলাশয়ৰ ওচৰত জাৱৰ-জোঁথৰ পেলোৱা বন্ধ কৰা।
পানী প্ৰদূষণ ৰোধৰ বাবে কঠোৰ আইন প্ৰণয়ন কৰা।
১২। পানী সংৰক্ষণৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা হাতত ল'ব পাৰি?
উত্তৰ : পানী সংৰক্ষণৰ বাবে তলৰ ব্যৱস্থাসমূহ ল’ব পাৰি:
বৃক্ষৰোপণ: গছ-গছনিৰ শিপাই পানী ধৰি ৰাখে আৰু ভূ-তল জলৰ পৰিমাণ বৃদ্ধিত সহায় কৰে ।
বৰষুণৰ পানী সাঁচি থোৱা: বৰষুণৰ পানী জমা কৰি প্ৰয়োজন সাপেক্ষে ব্যৱহাৰ কৰা ।
পানীৰ পুনঃচক্ৰায়ন: ব্যৱহৃত পানী পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তোলা
সচেতনতা বৃদ্ধি: ঘৰুৱা কামত পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰা ।
১৩। বনজ সম্পদ আমি কিয় সংৰক্ষণ কৰিব লাগে?
উত্তৰ :বনজ সম্পদ সংৰক্ষণৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
উদ্ভিদে আমাক অক্সিজেন যোগান ধৰে আৰু পৰিবেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে ।
মাটিৰ সংৰক্ষণ কৰে আৰু ভূ-তল জল বৃদ্ধিত সহায় কৰে ।
মানুহৰ খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থানৰ বাবে কাঠ, ঔষধ আৰু বিভিন্ন সামগ্ৰী যোগান ধৰে ।
বন্যপ্ৰাণীৰ আশ্ৰয়স্থল হিচাপে কাম কৰে ।
১৪। বনজ সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা ল'ব পাৰি?
উত্তৰ :বনজ সম্পদ সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ:
অৰণ্য ধ্বংস বন্ধ কৰি ব্যাপক হাৰত বৃক্ষৰোপণ কৰা ।
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, অভয়াৰণ্য আৰু সংৰক্ষিত বনাঞ্চল স্থাপন কৰি বন্যপ্ৰাণীৰ সুৰক্ষা দিয়া ।
জুইৰ পৰা অৰণ্যক ৰক্ষা কৰাৰ বাবে সতৰ্কতা অৱলম্বন কৰা।
'বন মহোৎসৱ' আদি পালন কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু সমাজৰ মাজত সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা ।
অবৈধ চিকাৰ আৰু গছ কটা ৰোধ কৰিবলৈ আইন প্ৰয়োগ কৰা ।
১৫। শক্তি সম্পদ মানে কি?
উত্তৰ :যিবোৰ সম্পদৰ পৰা আমি কাম কৰাৰ বাবে শক্তি লাভ কৰোঁ, সেইবোৰকেই শক্তি সম্পদ বোলে । আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ কৃষি, উদ্যোগ, যাতায়াত, যোগাযোগ আদি সকলো দিশ শক্তি সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল । ইয়াক পৰম্পৰাগত আৰু অপৰম্পৰাগত— এই দুই ভাগত ভাগ কৰা হৈছে ।
১৬। জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ চিৰদিন একে পৰিমাণে নথকাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ : জীৱাশ্ম ইন্ধন (যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম) সৃষ্টি হ’বলৈ কোটি কোটি বছৰৰ প্ৰয়োজন হয় । এইবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য আৰু পৃথিৱীৰ গৰ্ভত ইয়াৰ পৰিমাণ সীমিত । বৰ্তমান জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ যি হাৰত বাঢ়িছে, সেই অনুপাতে ইয়াৰ পুনৰ সৃষ্টি হোৱা নাই, সেয়েহে ই অতি সোনকালে শেষ হৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে ।
১৭। পৰম্পৰাগত শক্তি আৰু অপৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ কি বুজা?
উত্তৰ : পৰম্পৰাগত শক্তি: যিবোৰ শক্তি সম্পদ বহু অতীতৰ পৰা মানুহে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে, সেইবোৰেই পৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ । যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, খৰি আৰু জলবিদ্যুৎ ।
অপৰম্পৰাগত শক্তি: বিজ্ঞানৰ চৰ্চাৰ ফলত বিকল্প হিচাপে ব্যৱহাৰলৈ অহা ন-ন শক্তিৰ উৎসসমূহেই হ’ল অপৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ । যেনে— সৌৰশক্তি, বতাহ শক্তি, পাৰমাণৱিক শক্তি, জৈৱ গেছ আদি ।
১৮। শক্তিৰ বিকল্প হিচাপে অপৰম্পৰাগত শক্তি কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ : বৰ্তমান সময়ত শক্তিৰ বিকল্প হিচাপে অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম । ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
অক্ষয়: পৰম্পৰাগত শক্তি যেনে কয়লা, পেট্ৰ’লিয়ামৰ যোগান পৃথিৱীত সীমিত আৰু ই অতি সোনকালে শেষ হৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে । আনহাতে, সৌৰশক্তি বা বতাহ শক্তিৰ দৰে অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহ অক্ষয় ।
পৰিৱেশ অনুকূল: জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন কৰিলে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ হয় । কিন্তু অপৰম্পৰাগত শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিলে প্ৰদূষণ নহয় ।
কম খৰচী: এবাৰ প্ৰযুক্তি স্থাপন কৰাৰ পিছত এই শক্তিসমূহৰ পৰা অতি কম খৰচত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি ।
পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য: ই গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি ৰোধ কৰাত সহায় কৰে ।
১৯। শক্তি সম্পদ কিয় সংৰক্ষণ কৰিব লাগে?
উত্তৰ : শক্তি সম্পদ সংৰক্ষণ কৰাটো আমাৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় । ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল:
সীমিত ভাণ্ডাৰ: কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ দৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত সীমিত পৰিমাণতহে মজুত আছে ।
অচিৰস্থায়ী: বৰ্তমানৰ দৰে দ্ৰুত হাৰত ব্যৱহাৰ কৰি থাকিলে এই সম্পদসমূহ অতি সোনকালে নিঃশেষ হৈ যাব ।
পৰিৱেশ সুৰক্ষা: শক্তি সম্পদৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে বায়ুমণ্ডলত প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰি পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰিছে ।
ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে: আমাৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন ধাৰাবাহিকভাৱে চলাই নিবলৈ শক্তি সংৰক্ষণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য
২০। পাৰ্থক্য লিখা—
ক) নবীকৰণযোগ্য সম্পদ আৰু অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ
উত্তৰ :
নবীকৰণযোগ্য সম্পদ | অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ |
যিবোৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰিলেও শেষ হৈ নাযায় আৰু পুনৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰি, সেইবোৰেই নবীকৰণযোগ্য সম্পদ । | যিবোৰ সম্পদ এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত নিঃশেষ হৈ যায় আৰু পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ কোটি কোটি বছৰ লাগে, সেইবোৰেই অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ । |
এই সম্পদবোৰ প্ৰকৃতিৰ বুকুত অপৰ্যাপ্ত বা অক্ষয় হৈ থাকে | এই সম্পদসমূহ পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত অতি সীমিত পৰিমাণতহে মজুত আছে । |
এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে পৰিবেশ প্ৰদূষণ নহয় বা পৰিবেশৰ কোনো ক্ষতি নহয় । | এই সম্পদসমূহ দহন কৰিলে বায়ুমণ্ডলত প্ৰদূষণ সৃষ্টি হয় আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায় । |
এই সম্পদসমূহ আহৰণ কৰাৰ প্ৰাৰম্ভিক খৰচ বেছি হ’লেও পৰৱৰ্তী সময়ত উৎপাদন খৰচ কম হয় । | এই সম্পদসমূহ আহৰণ আৰু ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে তুলনামূলকভাৱে অধিক খৰচৰ প্ৰয়োজন হয় । |
উদাহৰণ : সৌৰশক্তি, বতাহ শক্তি, পানী আদি । | উদাহৰণ : কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ আদি । |
খ) পৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ আৰু অপৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ
উত্তৰ :
পৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ | অপৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ |
এই সম্পদসমূহ মানুহে বহু অতীতৰ পৰা শক্তিৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে । | এই সম্পদসমূহ আধুনিক বিজ্ঞানৰ চৰ্চাৰ ফলত শেহতীয়াকৈ বিকল্প শক্তি হিচাপে ব্যৱহাৰলৈ আহিছে । |
ইয়াৰ সৰহভাগেই অনৱীকৰণযোগ্য আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত ইয়াৰ ভাণ্ডাৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায় । | এই শক্তিৰ উৎসসমূহ অক্ষয় বা নবীকৰণযোগ্য, যিবোৰ কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায় । |
এই সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিলে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ দৰে গেছ নিৰ্গত হৈ পৰিবেশৰ অনিষ্ট কৰে । | এইবোৰ শক্তিৰ স্বচ্ছ উৎস আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰে পৰিবেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰে । |
কয়লা বা পেট্ৰ’লিয়াম ঘৰুৱা কামৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ উদ্যোগলৈকে সকলোতে ব্যৱহাৰ কৰা হয় । | সৌৰশক্তি, বতাহ শক্তি আদি প্ৰধানকৈ বিদ্যুৎ উৎপাদন আৰু উন্নত কাৰিকৰী প্ৰকল্পত ব্যৱহাৰ কৰা হয় । |
উদাহৰণ-কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ আৰু জলবিদ্যুৎ । | উদাহৰণ-সৌৰশক্তি, বতাহ শক্তি, জোৱাৰ শক্তি আৰু জৈৱ গেছ । |
২১। চমুটোকা লিখা—
জীৱাশ্ম ইন্ধন, সৌৰশক্তি, পাৰমাণৱিক শক্তি, জোৱাৰ শক্তি, জৈৱ গেছ।
উত্তৰ :
জীৱাশ্ম ইন্ধন (Fossil Fuels): কোটি কোটি বছৰ পূৰ্বে ভূ-ত্বকৰ তলত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষ পোত গৈ তাপ আৰু চাপৰ ফলত যি ইন্ধনৰ সৃষ্টি হয়, তাকে জীৱাশ্ম ইন্ধন বোলে । কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ ইয়াৰ প্ৰধান উদাহৰণ । এইবোৰ পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস আৰু পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত অতি সীমিত পৰিমাণত মজুত আছে । বৰ্তমানৰ দৰে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ চলি থাকিলে অতি সোনকালে এই সম্পদ শেষ হৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে ।
সৌৰশক্তি (Solar Power): সূৰ্যৰ পৰা পোৱা তাপ আৰু পোহৰক ব্যৱহাৰ কৰি যি শক্তি উৎপন্ন কৰা হয়, তাক সৌৰশক্তি বোলে । সৌৰকোষৰ সহায়ত সূৰ্যৰ পোহৰক পোনপটীয়াকৈ বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰি । ই এক নৱীকৰণযোগ্য আৰু পৰিবেশ অনুকূল শক্তিৰ উৎস । বিশেষকৈ গ্ৰীষ্মপ্ৰধান দেশবোৰত সৌৰশক্তি ব্যৱহাৰৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে । ৰন্ধন কাৰ্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বাট-পথৰ পোহৰ দিয়ালৈকে বিভিন্ন কামত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
পাৰমাণৱিক শক্তি (Atomic Energy): ইউৰেনিয়াম আৰু থ’ৰিয়ামৰ দৰে তেজস্ক্ৰীয় পদাৰ্থৰ অণুৰ বিভাজনৰ জৰিয়তে যি শক্তি আহৰণ কৰা হয়, তাকে পাৰমাণৱিক শক্তি বোলে । এই শক্তিক তাপ বিদ্যুৎ প্ৰকল্পত ব্যৱহাৰ কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয় । আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইউৰোপৰ উন্নত দেশসমূহ পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদনত আগবঢ়া । ভাৰতৰো বিভিন্ন ঠাইত পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ আছে। ই অতি শক্তিশালী উৎস হ’লেও ইয়াৰ পৰা নিৰ্গত তেজস্ক্ৰীয় বিকিৰণৰ পৰা সাবধান হোৱাটো প্ৰয়োজন।
জোৱাৰ শক্তি (Tidal Power): সাগৰৰ জোৱাৰৰ পৰা উৎপাদন কৰা শক্তিক জোৱাৰ শক্তি বোলে । জোৱাৰৰ সময়ত উঠি অহা পানীৰ সোঁতক বান্ধৰ সহায়ত আৱদ্ধ কৰি তাৰ দ্বাৰা টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰা হয় । ৰাছিয়া, ফ্ৰান্স আৰু ভাৰতৰ কচ্ছ উপসাগৰীয় অঞ্চলত এনে শক্তি উৎপাদনৰ যথেষ্ট সুবিধা আছে । ই শক্তিৰ এক প্ৰদূষণহীন উৎস । অৱশ্যে ইয়াৰ কেন্দ্ৰ নিৰ্মাণ কৰোঁতে সাগৰীয় পৰিবেশৰ ক্ষতি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে ।
জৈৱ গেছ (Bio Gas): মৃত উদ্ভিদ, প্ৰাণীৰ অৱশেষ, গোবৰ আৰু পাকঘৰৰ পচনশীল আৱৰ্জনাৰ পৰা যি গেছীয় ইন্ধন প্ৰস্তুত কৰা হয়, তাকে জৈৱ গেছ বোলে । ই এক উৎকৃষ্ট ঘৰুৱা ইন্ধন আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা ৰন্ধন কাৰ্যৰ লগতে পোহৰৰ ব্যৱস্থাও কৰিব পাৰি । জৈৱ গেছ প্ৰস্তুত কৰাৰ পাছত যি অৱশিষ্ট থাকে, তাক উৎকৃষ্ট জৈৱিক সাৰ হিচাপে কৃষিকামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি । ই কম খৰচী আৰু বিশেষকৈ গ্ৰামাঞ্চলত ই অতি জনপ্ৰিয় ।
২২। কোনো এখন ঠাইত জনবসতি ঘন হোৱাৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা?
উত্তৰ : কোনো এখন ঠাইত জনবসতি ঘন হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল— অনুকূল জলবায়ু, সমতল ভূমি, উৰ্বৰ মাটি আৰু পানীৰ সহজ উপলব্ধতা । যিবোৰ ঠাইত কৃষি কাৰ্যৰ সুবিধা থাকে আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থা উন্নত, তেনে ঠাইতে মানুহে স্থায়ীভাবে বসবাস কৰিবলৈ ভাল পায় ।
২৩। বিভিন্ন ঠাইত বৰ্তমান পানীৰ নাটনি দেখা দিয়াৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ :
১/ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত পানীৰ চাহিদা দিনক দিনে বাঢ়ি যোৱা ।
২/ বৰ্ধিত প্ৰদূষণৰ ফলত ব্যৱহাৰযোগ্য পানীৰ উৎসসমূহ নষ্ট হোৱা ।
২৪। কি কি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানী উৎসসমূহত জমা হয়?
উত্তৰ : পানী প্ৰধানকৈ জলচক্ৰৰ জৰিয়তে উৎসসমূহত জমা হয় । বৰষুণৰ পানী নদী, হ্ৰদ আৰু পুখুৰীত জমা হোৱাৰ উপৰি মাটিৰ তলেৰে সৰকি গৈ ভূ-তল জল হিচাপে জমা হয় ।
২৫। বনজ সম্পদক কি কি কাৰকে ক্ষতি কৰে?
উত্তৰ :বনজ সম্পদক দুটা প্ৰধান কাৰকে ক্ষতি কৰে:
১/ প্ৰাকৃতিক কাৰক: বনজুই, বানপানী আৰু ভূমিস্খলন ।
২/ মানৱ সৃষ্ট কাৰক: কৃষিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে বনাঞ্চল ধ্বংস, অবৈজ্ঞানিক গছ কটা আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ অবৈধ চিকাৰ ।
২৬। বতাহ শক্তি কি?
উত্তৰ : বতাহৰ গতি শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি উইণ্ডমিলৰ (Windmill) জৰিয়তে যি বিদ্যুৎ শক্তি উৎপন্ন কৰা হয়, তাকে বতাহ শক্তি বোলে । ই এক পৰিবেশ অনুকূল আৰু নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস ।
২৭। সৌৰশক্তি ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাবোৰ কি কি?
উত্তৰ :
সুবিধা: ই কেতিয়াও শেষ নোহোৱা এক অক্ষয় সম্পদ আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰে পৰিবেশ প্ৰদূষণ নকৰে ।
অসুবিধা: মেঘাচ্ছন্ন বতৰত ইয়াৰ উৎপাদন ব্যাহত হয় আৰু ইয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক সংস্থাপনৰ খৰচ যথেষ্ট বেছি।
২৮। পেট্ৰ'লিয়াম কি? ইয়াক কিয় পনীয়া সোণ বোলে?
উত্তৰ :পেট্ৰ’লিয়াম হ’ল ভূ-ত্বকৰ শিলাস্তৰৰ মাজত পোৱা এবিধ জীৱাশ্ম ইন্ধন । ইয়াৰ উচ্চ বাণিজ্যিক মূল্য আৰু আধুনিক সভ্যতাত ইয়াৰ অপৰিহাৰ্য ভূমিকাৰ বাবে ইয়াক 'পনীয়া সোণ' (Liquid Gold) বুলি কোৱা হয়।
২৯। জোৱাৰ শক্তিৰ পৰা কেনেকৈ বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰা হয়?
উত্তৰ :সাগৰৰ জোৱাৰৰ সময়ত উঠি অহা পানীৰ সোঁতক সংকীৰ্ণ খাদত বান্ধ দি আৱদ্ধ কৰা হয় । পাছত সেই পানী এৰি দি তাৰ গতি শক্তিৰে টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয় ।
৩০। খালী ঠাই পূৰ কৰা:
ক) মানুহৰ কামত অহা প্ৰকৃতিৰ আটাইবোৰ উপাদানকেই ___________________ বোলে ।
উত্তৰ :মানুহৰ কামত অহা প্ৰকৃতিৰ আটাইবোৰ উপাদানকেই প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে ।
খ) পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ ________________ শতাংশ হৈছে ভূমি ।
উত্তৰ :পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ ২৯ শতাংশ হৈছে ভূমি ।
গ) নদীৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে পাৰৰ মাটি খহি পৰাকে _______________বোলে ।
উত্তৰ :নদীৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে পাৰৰ মাটি খহি পৰাকে গৰাখহনীয়া বোলে ।
ঘ) পানী এবিধ _________________ প্ৰাকৃতিক সম্পদ ।
উত্তৰ :পানী এবিধ অজৈৱিক প্ৰাকৃতিক সম্পদ ।
ঙ) আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা পানীৰ পৰিমাণ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ _______________________ ।
উত্তৰ :আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা পানীৰ পৰিমাণ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ ১ শতাংশ ।
চ) চিৰসেউজীয়া ক্ৰান্তীয় অৰণ্যসমূহক _____________________বুলিও কোৱা হয় (সাধাৰণ জ্ঞান)।
উত্তৰ : চিৰসেউজীয়া ক্ৰান্তীয় অৰণ্যসমূহক বৰ্ষাৰণ্য বুলিও কোৱা হয় (সাধাৰণ জ্ঞান)।
ছ) সৌৰকোষৰ জৰিয়তে ____________________উৎপন্ন কৰা হয় ।
উত্তৰ :সৌৰকোষৰ জৰিয়তে বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰা হয় ।
৩১। আমি কি কি উপায়েৰে পানী সংৰক্ষণ কৰিব পাৰোঁ?
উত্তৰ : পানী সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ হ’ল: বৃক্ষৰোপণ কৰি ভূ-তল জল স্তৰ বৃদ্ধি কৰা, বৰষুণৰ পানী জমা কৰি থোৱা (Rainwater Harvesting), ব্যৱহৃত পানীৰ পুনঃচক্ৰায়ন কৰা আৰু পানীৰ অপচয় ৰোধৰ বাবে জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰা ।
**********