পাঠঃ ১
বৰগীত
ক্রিয়া-কলাপ :
১। চমু উত্তৰ দিয়া —
(ক) বৰগীতটি কোনে ৰচনা কৰা?
উত্তৰ: বৰগীতটি মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ৰচনা কৰিছে ।
(খ) বৰগীতটি কি ৰাগত উল্লেখ আছে?
উত্তৰ: বৰগীতটি ‘আশোৱাৰী’ ৰাগত আছে ।
(গ) কালিন্দী নদীৰ তীৰত কোনে ধেনু চৰাইছে?
উত্তৰ: কালিন্দী নদীৰ তীৰত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই (গোবিন্দই) ধেনু চৰাইছে ।
(ঘ) গোপ শিশুসকলে কাৰ সৈতে আনন্দ কৰিছে?
উত্তৰ: গোপ শিশুসকলে শ্ৰীকৃষ্ণৰ সৈতে আনন্দ কৰিছে ।
(ঙ) কৃষ্ণৰ শ্যামবৰণীয়া শৰীৰৰ বাওঁকাষত কিহে শোভা বঢ়াইছে?
উত্তৰ: কৃষ্ণৰ শ্যামবৰণীয়া শৰীৰৰ বাওঁকাষত শিঙা আৰু বেতে শোভা বঢ়াইছে ।
(চ) শংকৰদেৱৰ জীৱনৰ কীৰ্ত্তিস্তম্ভ কি?
উত্তৰ: শংকৰদেৱৰ জীৱনৰ কীৰ্ত্তিস্তম্ভ হ’ল ‘কীৰ্ত্তন ঘোষা’ ।
২। বৃন্দাবনৰ আনন্দমুখৰ পৰিৱেশটোৰ চমু বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বিৰচিত "আনন্দে গোবিন্দে বায় বৃন্দাবনে বেণু" শীৰ্ষক বৰগীতটিত বৃন্দাবনৰ এক অতি মনোৰম আৰু আনন্দময় পৰিৱেশৰ চিত্ৰ ফুটি উঠিছে । বৃন্দাবনৰ এই পবিত্ৰ ভূমিত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই যেতিয়া মোহন বেণু বজায়, তেতিয়া সমগ্ৰ পৰিৱেশটোৱেই এক অপাৰ আনন্দত মগন হৈ পৰে ।
বৃন্দাবনৰ কদম্ব গছৰ মূলত বহি শ্ৰীকৃষ্ণই বাঁহী বজায় আৰু যমুনা বা কালিন্দী নদীৰ তীৰত ধেনু চৰায় । কৃষ্ণৰ সেই মধুৰ বাঁহীৰ সুৰত কেৱল মানুহেই নহয়, বৰং সমগ্ৰ ত্ৰিভুবনেই মোহিত হৈ পৰে । শ্ৰীকৃষ্ণৰ লগত তেওঁৰ লগৰীয়া গোপবালকসকলো থাকে । তেওঁলোকে একেলগে খেলি-ধূলি, হাহি-ধেমালি কৰি বৃন্দাবনৰ প্ৰতিটো চুক আনন্দমুখৰ কৰি তোলে । কৃষ্ণৰ শ্যামবৰণীয়া শৰীৰত পীত বস্ত্ৰৰ চমক আৰু তেওঁৰ ত্ৰিভঙ্গ ললিত হাঁহিয়ে ভক্তসকলৰ হৃদয়ত ভক্তিৰ ৰস সঞ্চাৰ কৰে ।
প্ৰকৃতি আৰু ভগৱানৰ এই মিলন ভূমি বৃন্দাবনত শ্ৰীকৃষ্ণৰ লীলা-বিলাসৰ ফলত এক উৎসৱমুখৰ পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয় । গৰখীয়া বেশত থকা ভগৱানৰ এই ৰূপটোৱে যমুনাৰ পাৰত যেন এক আনন্দৰ মেলাহে পাতিছে, তেনে অনুভৱ হয় । চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাঁহীৰ সুৰ, গোপবালকসকলৰ কোলাহল আৰু প্ৰকৃতিৰ নিৰ্মল পৰিৱেশে মিলি বৃন্দাবনক এক অনন্য আনন্দধামলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে ।
৩। শ্ৰীকৃষ্ণৰ শাৰীৰিক সৌন্দৰ্য পাঠৰ আধাৰত বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ এই বৰগীতটিত শ্ৰীকৃষ্ণৰ অলৌকিক আৰু অতি মনোমোহা শাৰীৰিক সৌন্দৰ্যৰ এক নিখুঁত বৰ্ণনা পোৱা যায় । কবিয়ে কৃষ্ণৰ সৌন্দৰ্যক বৰ্ণনা কৰিবলৈ বিভিন্ন অলংকাৰ আৰু উপমাৰ সহায় লৈছে ।
শ্ৰীকৃষ্ণৰ দেহৰ বৰণ শ্যামবৰণীয়া (ক’লা মেঘৰ দৰে), যিটো পীত বা হালধীয়া ৰঙৰ বস্ত্ৰৰে আবৃত হৈ অপূৰ্ব শোভা ধাৰণ কৰিছে । তেওঁৰ মূৰত ময়ূৰ পাখিৰ চূড়া (শিখণ্ডক) জিলিকি থাকে আৰু কাণত পিন্ধা কুণ্ডলৰ চমকে গালৰ সৌন্দৰ্য দুগুণে বৃদ্ধি কৰে । তেওঁৰ হাতত পিন্ধা কেয়ুৰ আৰু কঙ্কণ নামৰ অলংকাৰবোৰে তেওঁৰ বাহুযুগলক অধিক সুন্দৰ কৰি তোলে । ইয়াৰ উপৰিও তেওঁৰ ডিঙিত পিন্ধা সুগন্ধি বনমালা আৰু বক্ষস্থলত জিলিকি থকা কৌস্তুভ মণিৰ প্ৰকাশে তেওঁক এজন পৰম পুৰুষ হিচাপে চিহ্নিত কৰে ।
কৃষ্ণৰ চকুযুগল পুৱাৰ ৰঙা পদুম ফুলৰ দৰে (অৰুণ পঙ্কজ নেত্র) অতি উজ্জ্বল আৰু কৰুণাৰে ভৰা । তেওঁৰ কঁকালত কিঙ্কিণী আৰু ভৰিত মণিযুক্ত নূপুৰ বা মন্ত্ৰীৰ বাজে, যাৰ শব্দই ভক্তৰ মন হৰণ কৰে । আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় কথাটো হ’ল শ্ৰীকৃষ্ণৰ ‘ত্ৰিভঙ্গ’ ভংগীমা আৰু তেওঁৰ মুখৰ ললিত হাঁহি । এই মিচিকিয়া হাঁহি আৰু ত্ৰিভঙ্গ ৰূপে তেওঁৰ শাৰীৰিক সৌন্দৰ্যক এক অলৌকিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে, যিটো দেখি সমগ্ৰ জগত মোহিত হয় । এইদৰে কবিয়ে পাঠটোত শ্ৰীকৃষ্ণৰ নখৰ পৰা শিখালৈকে এক দিব্য সৌন্দৰ্যৰ বৰ্ণনা দিছে ।
৪। “ত্ৰিভঙ্গ ললিত হাস”— মানে কি?
উত্তৰ: ‘ত্ৰিভঙ্গ’ মানে হ’ল ডিঙি, কঁকাল আৰু আঁঠু— এই তিনি ঠাইত বেকা হৈ থিয় হোৱা ভংগী । ‘ত্ৰিভঙ্গ ললিত হাস’ মানে হ’ল এনে এক ত্ৰিভঙ্গ ভংগীত থিয় হৈ শ্ৰীকৃষ্ণই মুখত যি অতি ধুনীয়াকৈ মিচিকিয়া হাঁহি মাৰি থাকে, তাকেই বুজোৱা হৈছে ।
৫। ‘গণ্ড’ আৰু ‘পঙ্কজ’ শব্দৰ অৰ্থ লিখা।
উত্তৰ:
গণ্ড: গাল বা গলত থকা ৰেখা ।
পঙ্কজ: পদুম ফুল ।
৬। বৰগীত কাক বোলে? ইয়াৰ তিনিটা লক্ষণ লিখা।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু তেওঁৰ প্ৰধান শিষ্য মাধৱদেৱে শাস্ত্ৰীয় ৰাগ দি ৰচনা কৰা উচ্চ ভাবসম্পন্ন গীতসমূহকে বৰগীত বোলা হয় । বৰগীতৰ তিনিটা লক্ষণ হ’ল:
বৰগীতৰ মূল ভাষা হ’ল ব্ৰজাৱলী ।
এই গীতসমূহত শাস্ত্ৰীয় ৰাগ আৰু আধ্যাত্মিক ভাবৰ প্ৰাধান্য থাকে ।
বৰগীতত সাধাৰণতে বাৎসল্য, শান্ত আৰু দাস্য ভাৱ দেখা পোৱা যায় ।
৭। ভটিমা কাক বোলে? ই কেই প্ৰকাৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: ভটিমা হ’ল এক প্ৰকাৰৰ প্ৰশস্তিমূলক গীত, যিবোৰ গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ ভাষাৰে ৰচনা কৰা হয় । মহাপুৰুষীয়া সংস্কৃতিত ভটিমা তিনি প্ৰকাৰৰ:
ৰাজ ভটিমা ।
দেৱ ভটিমা ।
গুৰু (নাট) ভটিমা ।
৮। প্ৰসংগ সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা—
(ক) কেয়ূৰ কঙ্কণ কৰে উৰে বনমালা লুলে
মধুৰ মধুপ মধু ভুলে।।
উত্তৰ:
প্ৰসংগ: উক্ত পদফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বিৰচিত ‘বৰগীত’ পাঠটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে ।
সংগতি: ইয়াত কবিয়ে বৃন্দাবনত গৰখীয়া বেশত থকা শ্ৰীকৃষ্ণৰ অপূৰ্ব সাজ-পাৰ আৰু শাৰীৰিক সৌন্দৰ্যৰ বৰ্ণনা দিছে ।
ব্যাখ্যা: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে বৰগীতটিৰ মাজেৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ এক দিব্য ৰূপ আমাৰ চকুৰ আগত দাঙি ধৰিছে। কবিয়ে কৈছে যে শ্ৰীকৃষ্ণৰ হাতত কেয়ূৰ আৰু কঙ্কণ আদি অলংকাৰে অতিশয় শোভা বঢ়াইছে । তেওঁৰ ডিঙিত পিন্ধি থকা সুগন্ধি বনমালাধাৰ বতাহত লৰি-চৰি আছে । কৃষ্ণৰ ডিঙিৰ সেই বনমালাৰ সুগন্ধ ইমানেই বিমোহিত কৰা যে তাৰ সুবাসত আমোলমোল হৈ মৌমাখিবোৰেও (মধুপ) ভুল কৰি আচল ফুলৰ মৌ এৰি সেই বনমালাৰ ওচৰলৈ ঢাপলি মেলে । অৰ্থাৎ, শ্ৰীকৃষ্ণৰ দেহৰ সৌন্দৰ্য আৰু পিন্ধি থকা মালাৰ সুগন্ধই কেৱল মানুহকে নহয়, প্ৰকৃতিৰ কীট-পতংগকো আকৰ্ষিত কৰে। কৃষ্ণৰ এই গৰখীয়া ৰূপটোৰ মাজেৰে কবিয়ে তেওঁৰ ঐশ্বৰিক গুণৰাজি প্ৰকাশ কৰিছে ।
(খ) ত্ৰিভঙ্গ ললিত হাস কৰু হৰি ভ্ৰুৱ ভাস
দৰশিয়া লীলা বিলাসে।
উত্তৰ:
প্ৰসংগ: এই পদফাঁকি আমাৰ অসমীয়া পাঠ্যপুথিৰ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ৰচনা কৰা ‘বৰগীত’ নামৰ পাঠটিৰ পৰা লোৱা হৈছে ।
সংগতি: শ্ৰীকৃষ্ণৰ মোহনীয় ত্ৰিভঙ্গ ভংগীমা আৰু মিচিকিয়া হাঁহিৰ মাজেৰে তেওঁৰ লীলা-বিলাস কেনেদৰে প্ৰকাশ পায়, তাৰ বৰ্ণনা দিবলৈ গৈ কবিয়ে এই কথা উল্লেখ কৰিছে ।
ব্যাখ্যা: কবিয়ে বৰগীতটিৰ জৰিয়তে বৃন্দাবনৰ আনন্দমুখৰ পৰিৱেশৰ এক চিত্ৰ অংকন কৰিছে । কৃষ্ণই বৃন্দাবনত গোপবালকসকলৰ সৈতে নানাধৰণৰ লীলা-খেলা কৰে । এই খেলাৰ সময়ত কৃষ্ণই ডিঙি, কঁকাল আৰু আঁঠু— এই তিনি ঠাইত ভাজ দি ‘ত্ৰিভঙ্গ’ ৰূপত থিয় দিয়ে । তেওঁৰ মুখত বিৰিঙি উঠা অতি সুন্দৰ মিচিকিয়া হাঁহিয়ে (ললিত হাস) সমগ্ৰ ভক্ত সমাজৰ মন হৰণ কৰে । সেই সময়ত তেওঁৰ চকুৰ চেলাউৰিও (ভ্ৰুৱ) কঁপিবলৈ ধৰে আৰু ইয়াৰ মাজেৰেই ভগৱানে তেওঁৰ অলৌকিক লীলা-বিলাস প্ৰদৰ্শন কৰে । কৃষ্ণৰ এই ৰূপ দৰ্শন কৰি ভক্তসকলে পৰম আনন্দ লাভ কৰে। কবিয়ে ইয়াত কৃষ্ণৰ সেই মোহনীয় ভংগীমাৰ জৰিয়তে তেওঁৰ প্ৰতি থকা নিজৰ গভীৰ ভক্তিৰ প্ৰকাশ ঘটাইছে ।
৯। শংকৰদেৱৰ সাহিত্য কৃতিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: উত্তৰ: মধ্যযুগীয় অসমীয়া সাহিত্যৰ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আছিল একাধাৰে কবি, নাট্যকাৰ, সমাজ সংস্কাৰক আৰু ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তক । অসমত বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ চৰ্চা বৃদ্ধি কৰিবলৈ তেওঁ বিৰাট সাহিত্য সম্ভাৰ সৃষ্টি কৰি থৈ গৈছে ।
শংকৰদেৱৰ সাহিত্য কৃতিসমূহক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি:
কাব্য: হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান, ৰুক্মিণী হৰণ, বলি চলন, অমৃত মন্থন, অজামিল উপাখ্যান আৰু কুৰুক্ষেত্ৰ ।
ভক্তি তত্ত্বমূলক গ্ৰন্থ: ভক্তি প্ৰদীপ, ভক্তি ৰত্নাকৰ (সংস্কৃত), নিমি-নৱসিদ্ধ সংবাদ আৰু অনাদি পতন ।
অনুবাদমূলক সাহিত্য: ভাগৱতৰ ১ম, ২য়, ৬ষ্ঠ, ৮ম, ১০ম আৰু ১১শ স্কন্ধৰ লগতে উত্তৰাকাণ্ড ৰামায়ণ ।
অংকীয়া নাট: পত্নী প্ৰসাদ, কালীয় দমন, কেলি গোপাল, ৰুক্মিণী হৰণ, পাৰিজাত হৰণ আৰু ৰাম বিজয় । তেওঁ ‘চিহ্নযাত্ৰা’ৰ জৰিয়তে নাট্য জগতৰ সূচনা কৰিছিল ।
গীত: ১২ কুৰি বৰগীত ৰচনা কৰিছিল যদিও বৰ্তমান ৩৪ টাহে পোৱা যায় । ইয়াৰ উপৰি ভটিমা, টোটয় আৰু চপয় তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য সৃষ্টি ।
নাম প্ৰসংগ: ‘কীৰ্ত্তন ঘোষা’ আৰু ‘গুণমালা’ । ‘কীৰ্ত্তন ঘোষা’ তেওঁৰ জীৱনৰ সাহিত্যিক কীৰ্তিস্তম্ভ স্বৰূপ ।
ভাষা বিচাৰ :
১। সমাৰ্থক শব্দ লিখা -
তনু, নেত্ৰ, পদুম, অৰুণ, চৰণ।
উত্তৰ:
| শব্দ | সমাৰ্থক শব্দ |
| তনু | শৰীৰ, দেহ, কায় |
| নেত্ৰ | চকু, লোচন, নয়ন |
| পদুম | পঙ্কজ, কমল, উৎপল |
| অৰুণ | সূৰ্য, ৰঙা |
| চৰণ | ভৰি, পদ |
২। আধুনিক ৰূপ লিখা -
ভাস, ভ্ৰুৱ, বেত্ৰ, মধুপ, দৰশিয়া।
উত্তৰ:
| শব্দ (পুৰণি/ব্ৰজাৱলী ৰূপ) | আধুনিক অসমীয়া ৰূপ |
| ভাস | প্রকাশ |
| ভ্ৰুৱ | চেলাউৰি |
| বেত্ৰ | বেত |
| মধুপ | ভোমোৰা |
| দৰশিয়া | দেখুৱাই |