• অনুশীলনী 2.1
1. কিছুমান বহুপদ p(x) ৰ ক্ষেত্ৰত y = p(x) ৰ লেখবোৰ তলৰ চিত্ৰ 2.10 ত দিয়া আছে। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা উলিওৱা।
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)
(vi)
চিত্ৰ 2.10
সমাধান :
(i) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত কোনো বিন্দুত ছেদ কৰা নাই, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা শূন্য (0) টা।
(ii) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ এটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (1) টা।
(iii) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ তিনিটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (3) টা।
(iv) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ দুটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (2) টা।
(v) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ চাৰিটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা দুটা (4) টা।
(vi) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ তিনিটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (3) টা।
• অনুশীলনী 2.1
1. কিছুমান বহুপদ p(x) ৰ ক্ষেত্ৰত y = p(x) ৰ লেখবোৰ তলৰ চিত্ৰ 2.10 ত দিয়া আছে। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা উলিওৱা।
(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)
(vi)
চিত্ৰ 2.10
সমাধান :
(i) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত কোনো বিন্দুত ছেদ কৰা নাই, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা শূন্য (0) টা।
(ii) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ এটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (1) টা।
(iii) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ তিনিটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (3) টা।
(iv) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ দুটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (2) টা।
(v) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ চাৰিটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা দুটা (4) টা।
(vi) যিহেতু y = p(x) ৰ লেখডালে x অক্ষত মাত্ৰ তিনিটা বিন্দুত ছেদ কৰিছে, গতিকে p(x) ৰ শূন্যৰ সংখ্যা (3) টা।
• অনুশীলনী 2.2
1. তলৰ দ্বিঘাত বহুপদবোৰৰ শূন্য উলিওৱা আৰু এই শূন্যবোৰ আৰু সহগবোৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সত্যাপন কৰা।
(i) x² - 2x - 8 (ii) 4s² - 4s + 1 (iii) 6x² - 3 - 7x
(iv) 4u² + 8u (v) t² - 15 (vi) 3x² - x - 4
(i) x² - 2x - 8 (ii) 4s² - 4s + 1 (iii) 6x² - 3 - 7x
(iv) 4u² + 8u (v) t² - 15 (vi) 3x² - x - 4
সমাধান:
(i) ধৰা হ'ল p(x) = x² - 2x - 8
p(x) = x² - (4 - 2)x - 8
= x² - 4x + 2x - 8
= x(x - 4) + 2(x - 4)
= (x - 4)(x + 2)
p(x) = x² - 2x - 8 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, x - 4 = 0 বা, x + 2 = 0
⇒ x = 4 ⇒ x = -2
প্ৰদত্ত p(x) = x² - 2x - 8 ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 4 আৰু β = -2
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: x² × 8 = 8x² = 4x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 1; x ৰ সহগ, b = -2; ধ্ৰুৱক পদ, c = -8
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ যোগফল = α + β = 4 + (-2) = 4 - 2 = 2 =
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 4 × (-2) = -8 =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ধৰা হ'ল, p(s) = 4s² - 4s + 1
p(s) = 4s² - (2 + 2)s + 1
= 4s² - 2s - 2s + 1
= 2s(2s - 1) - 1(2s - 1)
= (2s - 1)(2s - 1)
p(s) = 4s² - 4s + 1 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2s - 1 = 0 বা, 2s - 1 = 0
⇒ 2s = 1 ⇒ 2s = 1
⇒ s =
গতিকে, p(s) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 4s² × 1 = 4s² = 2s × 2s]
এতিয়া, s² ৰ সহগ, a = 4; s ৰ সহগ, b = -4; ধ্ৰুৱক পদ, c = 1
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = 6x² - 3 - 7x
p(x) = 6x² - 7x - 3
= 6x² - (9 - 2)x - 3
= 6x² - 9x + 2x - 3
= 3x(2x - 3) + 1(2x - 3)
= (2x - 3)(3x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2x - 3 = 0 বা, 3x + 1 = 0
⇒ 2x = 3 ⇒ 3x = -1
⇒ x =
গতিকে, p(x) ৰ শূন্যকেইটা α =
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 6x² × 3 = 18x² = 9x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 6; x ৰ সহগ, b = -7; ধ্ৰুৱক পদ, c = -3
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iv) ধৰা হ'ল, p(u) = 4u² + 8u
p(u) = 4u(u + 2)
p(u) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 4u = 0 বা, u + 2 = 0
⇒ u = 0 ⇒ u = -2
গতিকে, p(u) ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 0 আৰু β = -2
এতিয়া, u² ৰ সহগ, a = 4; u ৰ সহগ, b = 8; ধ্ৰুৱক পদ, c = 0
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = 0 + (-2) = -2 =
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 0 × (-2) = 0 =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(v) ধৰা হ'ল, p(t) = t² - 15
p(t) = t² - (√15)² = (t + √15)(t - √15) [∵ a² - b² = (a + b)(a - b)]
p(t) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, t + √15 = 0 বা, t - √15 = 0
⇒ t = -√15 ⇒ t = √15
গতিকে, p(t) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α = -√15 আৰু β = √15
এতিয়া, t² ৰ সহগ, a = 1; t ৰ সহগ, b = 0; ধ্ৰুৱক পদ, c = -15
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = -√15 + √15 = 0 =
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = (-√15) × (√15) = -15 =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(vi) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x² - x - 4
p(x) = 3x² - (4 - 3)x - 4
= 3x² - 4x + 3x - 4
= x(3x - 4) + 1(3x - 4)
= (3x - 4)(x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 3x - 4 = 0 বা, x + 1 = 0
⇒ 3x = 4 ⇒ x = -1
⇒ x =
গতিকে, p(x) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 3x² × 4 = 12x² = 3x × 4x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 3; x ৰ সহগ, b = -1; ধ্ৰুৱক পদ, c = -4
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(i) ধৰা হ'ল p(x) = x² - 2x - 8
p(x) = x² - (4 - 2)x - 8
= x² - 4x + 2x - 8
= x(x - 4) + 2(x - 4)
= (x - 4)(x + 2)
p(x) = x² - 2x - 8 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, x - 4 = 0 বা, x + 2 = 0
⇒ x = 4 ⇒ x = -2
প্ৰদত্ত p(x) = x² - 2x - 8 ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 4 আৰু β = -2
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: x² × 8 = 8x² = 4x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 1; x ৰ সহগ, b = -2; ধ্ৰুৱক পদ, c = -8
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ যোগফল = α + β = 4 + (-2) = 4 - 2 = 2 =
-(-2)1
= -ba
= -(x ৰ সহগ)x² ৰ সহগ
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 4 × (-2) = -8 =
-81
= ca
= ধ্ৰুৱক পদx² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ধৰা হ'ল, p(s) = 4s² - 4s + 1
p(s) = 4s² - (2 + 2)s + 1
= 4s² - 2s - 2s + 1
= 2s(2s - 1) - 1(2s - 1)
= (2s - 1)(2s - 1)
p(s) = 4s² - 4s + 1 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2s - 1 = 0 বা, 2s - 1 = 0
⇒ 2s = 1 ⇒ 2s = 1
⇒ s =
12
⇒ s = 12
গতিকে, p(s) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
12
আৰু β = 12
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 4s² × 1 = 4s² = 2s × 2s]
এতিয়া, s² ৰ সহগ, a = 4; s ৰ সহগ, b = -4; ধ্ৰুৱক পদ, c = 1
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
12
+ 12
= 1 = -(-4)4
= -ba
= -(s ৰ সহগ)s² ৰ সহগ
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
12
× 12
= 14
= ca
= ধ্ৰুৱক পদs² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = 6x² - 3 - 7x
p(x) = 6x² - 7x - 3
= 6x² - (9 - 2)x - 3
= 6x² - 9x + 2x - 3
= 3x(2x - 3) + 1(2x - 3)
= (2x - 3)(3x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2x - 3 = 0 বা, 3x + 1 = 0
⇒ 2x = 3 ⇒ 3x = -1
⇒ x =
32
⇒ x = -13
গতিকে, p(x) ৰ শূন্যকেইটা α =
32
আৰু β = -13
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 6x² × 3 = 18x² = 9x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 6; x ৰ সহগ, b = -7; ধ্ৰুৱক পদ, c = -3
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
32
+ (-13
) = 32
- 13
= 9 - 26
= 76
= -(-7)6
= -ba
= -(x ৰ সহগ)x² ৰ সহগ
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
32
× (-13
) = -12
= -36
= ca
= ধ্ৰুৱক পদx² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iv) ধৰা হ'ল, p(u) = 4u² + 8u
p(u) = 4u(u + 2)
p(u) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 4u = 0 বা, u + 2 = 0
⇒ u = 0 ⇒ u = -2
গতিকে, p(u) ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 0 আৰু β = -2
এতিয়া, u² ৰ সহগ, a = 4; u ৰ সহগ, b = 8; ধ্ৰুৱক পদ, c = 0
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = 0 + (-2) = -2 =
-84
= -ba
= -(u ৰ সহগ)u² ৰ সহগ
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 0 × (-2) = 0 =
04
= ca
= ধ্ৰুৱক পদu² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(v) ধৰা হ'ল, p(t) = t² - 15
p(t) = t² - (√15)² = (t + √15)(t - √15) [∵ a² - b² = (a + b)(a - b)]
p(t) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, t + √15 = 0 বা, t - √15 = 0
⇒ t = -√15 ⇒ t = √15
গতিকে, p(t) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α = -√15 আৰু β = √15
এতিয়া, t² ৰ সহগ, a = 1; t ৰ সহগ, b = 0; ধ্ৰুৱক পদ, c = -15
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = -√15 + √15 = 0 =
-(0)1
= -ba
= -(t ৰ সহগ)t² ৰ সহগ
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = (-√15) × (√15) = -15 =
-151
= ca
= ধ্ৰুৱক পদt² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(vi) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x² - x - 4
p(x) = 3x² - (4 - 3)x - 4
= 3x² - 4x + 3x - 4
= x(3x - 4) + 1(3x - 4)
= (3x - 4)(x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 3x - 4 = 0 বা, x + 1 = 0
⇒ 3x = 4 ⇒ x = -1
⇒ x =
43
গতিকে, p(x) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
43
আৰু β = -1[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 3x² × 4 = 12x² = 3x × 4x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 3; x ৰ সহগ, b = -1; ধ্ৰুৱক পদ, c = -4
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
43
+ (-1) = 4 - 33
= 13
= -(-1)3
= -ba
= -(x ৰ সহগ)x² ৰ সহগ
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
43
× (-1) = -43
= -43
= ca
= ধ্ৰুৱক পদx² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
2. তলৰ যোৰকেইটাৰ সংখ্যা দুটাক ক্ৰমে শূন্যবোৰৰ সমষ্টি আৰু গুণফল হিচাপে ধৰি প্ৰত্যেকৰ ক্ষেত্ৰত একোটা দ্বিঘাত বহুপদ নিৰ্ণয় কৰা।
(i)
(i)
14
, -1 (ii) √2, 13
(iii) 0, √5 (iv) 1, 1 (v) -14
, 14
(vi) 4, 1
সমাধান:
(i) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β =
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = -1 ⇒
গতিকে, a = 4, b = -1 আৰু c = -4 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² - x - 4
(ii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = √2 ⇒
গতিকে, a = 3, b = -3√2 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 3x² - 3√2x + 1
(iii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 0 ⇒
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = √5 ⇒
গতিকে, a = 1, b = 0 আৰু c = √5 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে x² + 0.x + √5, অৰ্থাৎ: x² + √5
(iv) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 1 ⇒
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
গতিকে, a = 1, b = -1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - x + 1
(v) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = -
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
গতিকে, a = 4, b = 1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² + x + 1
(vi) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 4 ⇒
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
গতিকে, a = 1, b = -4 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - 4x + 1
(i) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β =
14
⇒ -ba
= 14
⇒ ba
= -14
. ইয়াত, a = 4 আৰু b = -1শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = -1 ⇒
ca
= -1 ⇒ c4
= -1 ⇒ c = -4 [∵ a = 4]গতিকে, a = 4, b = -1 আৰু c = -4 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² - x - 4
(ii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
13
⇒ ca
= 13
. ইয়াত, a = 3 আৰু c = 1শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = √2 ⇒
-ba
= √2 ⇒ b3
= -√2 ⇒ b = -3√2 [∵ a = 3]গতিকে, a = 3, b = -3√2 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 3x² - 3√2x + 1
(iii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 0 ⇒
-ba
= 0 ⇒ b = 0শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = √5 ⇒
ca
= √51
. ইয়াত c = √5 আৰু a = 1গতিকে, a = 1, b = 0 আৰু c = √5 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে x² + 0.x + √5, অৰ্থাৎ: x² + √5
(iv) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 1 ⇒
-ba
= 1 ⇒ ba
= -11
. ইয়াত, a = 1 আৰু b = -1শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
ca
= 1 ⇒ c1
= 1 ⇒ c = 1 [∵ a = 1]গতিকে, a = 1, b = -1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - x + 1
(v) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = -
14
⇒ -ba
= -14
⇒ ba
= 14
. ইয়াত, a = 4 আৰু b = 1শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
14
⇒ ca
= 14
⇒ c4
= 14
⇒ c = 1 [∵ a = 4]গতিকে, a = 4, b = 1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² + x + 1
(vi) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 4 ⇒
-ba
= 4 ⇒ ba
= -41
. ইয়াত, a = 1 আৰু b = -4শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
ca
= 1 ⇒ c1
= 1 ⇒ c = 1 [∵ a = 1]গতিকে, a = 1, b = -4 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - 4x + 1
3. দ্বিঘাত বহুপদবোৰ নিৰ্ণয় কৰা যাৰ শূন্যকেইটা তলত দিয়া ধৰণৰ:
(i) -4 আৰু
(i) -4 আৰু
32
(ii) 5 আৰু 2 (iii) 13
আৰু -1 (iv) 32
আৰু -2
সমাধান:
(i) প্ৰদত্ত শূন্যকেইটা হৈছে -4 আৰু
শূন্যকেইটাৰ সমষ্টি = -4 +
শূন্যকেইটাৰ গুণফল = -4 ×
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
⇒ 2x² + 5x - 12 = 0
(ii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = 5 + 2 = 7
শূন্য দুটাৰ গুণফল = 5 × 2 = 10
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - 7x + 10 = 0
(iii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
⇒ 3x² + 2x - 1 = 0
(iv) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
⇒ 2x² + x - 6 = 0
(i) প্ৰদত্ত শূন্যকেইটা হৈছে -4 আৰু
32
শূন্যকেইটাৰ সমষ্টি = -4 +
32
= -8 + 32
= -52
শূন্যকেইটাৰ গুণফল = -4 ×
32
= -6∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
52
)x + (-6) = 0⇒ 2x² + 5x - 12 = 0
(ii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = 5 + 2 = 7
শূন্য দুটাৰ গুণফল = 5 × 2 = 10
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - 7x + 10 = 0
(iii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
13
+ (-1) = 1 - 33
= -23
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
13
× (-1) = -13
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
23
)x + (-13
) = 0⇒ 3x² + 2x - 1 = 0
(iv) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
32
+ (-2) = 3 - 42
= -12
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
32
× (-2) = -3∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
12
)x + (-3) = 0⇒ 2x² + x - 6 = 0
• অনুশীলনী 2.2
1. তলৰ দ্বিঘাত বহুপদবোৰৰ শূন্য উলিওৱা আৰু এই শূন্যবোৰ আৰু সহগবোৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সত্যাপন কৰা।
(i) x² - 2x - 8 (ii) 4s² - 4s + 1 (iii) 6x² - 3 - 7x
(iv) 4u² + 8u (v) t² - 15 (vi) 3x² - x - 4
(i) x² - 2x - 8 (ii) 4s² - 4s + 1 (iii) 6x² - 3 - 7x
(iv) 4u² + 8u (v) t² - 15 (vi) 3x² - x - 4
সমাধান:
(i) ধৰা হ'ল p(x) = x² - 2x - 8
p(x) = x² - (4 - 2)x - 8
= x² - 4x + 2x - 8
= x(x - 4) + 2(x - 4)
= (x - 4)(x + 2)
p(x) = x² - 2x - 8 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, x - 4 = 0 বা, x + 2 = 0
⇒ x = 4 ⇒ x = -2
প্ৰদত্ত p(x) = x² - 2x - 8 ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 4 আৰু β = -2
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: x² × 8 = 8x² = 4x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 1; x ৰ সহগ, b = -2; ধ্ৰুৱক পদ, c = -8
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ যোগফল = α + β = 4 + (-2) = 4 - 2 = 2 =
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 4 × (-2) = -8 =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ধৰা হ'ল, p(s) = 4s² - 4s + 1
p(s) = 4s² - (2 + 2)s + 1
= 4s² - 2s - 2s + 1
= 2s(2s - 1) - 1(2s - 1)
= (2s - 1)(2s - 1)
p(s) = 4s² - 4s + 1 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2s - 1 = 0 বা, 2s - 1 = 0
⇒ 2s = 1 ⇒ 2s = 1
⇒ s =
গতিকে, p(s) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 4s² × 1 = 4s² = 2s × 2s]
এতিয়া, s² ৰ সহগ, a = 4; s ৰ সহগ, b = -4; ধ্ৰুৱক পদ, c = 1
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = 6x² - 3 - 7x
p(x) = 6x² - 7x - 3
= 6x² - (9 - 2)x - 3
= 6x² - 9x + 2x - 3
= 3x(2x - 3) + 1(2x - 3)
= (2x - 3)(3x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2x - 3 = 0 বা, 3x + 1 = 0
⇒ 2x = 3 ⇒ 3x = -1
⇒ x =
গতিকে, p(x) ৰ শূন্যকেইটা α =
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 6x² × 3 = 18x² = 9x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 6; x ৰ সহগ, b = -7; ধ্ৰুৱক পদ, c = -3
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iv) ধৰা হ'ল, p(u) = 4u² + 8u
p(u) = 4u(u + 2)
p(u) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 4u = 0 বা, u + 2 = 0
⇒ u = 0 ⇒ u = -2
গতিকে, p(u) ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 0 আৰু β = -2
এতিয়া, u² ৰ সহগ, a = 4; u ৰ সহগ, b = 8; ধ্ৰুৱক পদ, c = 0
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = 0 + (-2) = -2 =
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 0 × (-2) = 0 =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(v) ধৰা হ'ল, p(t) = t² - 15
p(t) = t² - (√15)² = (t + √15)(t - √15) [∵ a² - b² = (a + b)(a - b)]
p(t) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, t + √15 = 0 বা, t - √15 = 0
⇒ t = -√15 ⇒ t = √15
গতিকে, p(t) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α = -√15 আৰু β = √15
এতিয়া, t² ৰ সহগ, a = 1; t ৰ সহগ, b = 0; ধ্ৰুৱক পদ, c = -15
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = -√15 + √15 = 0 =
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = (-√15) × (√15) = -15 =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(vi) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x² - x - 4
p(x) = 3x² - (4 - 3)x - 4
= 3x² - 4x + 3x - 4
= x(3x - 4) + 1(3x - 4)
= (3x - 4)(x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 3x - 4 = 0 বা, x + 1 = 0
⇒ 3x = 4 ⇒ x = -1
⇒ x =
গতিকে, p(x) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 3x² × 4 = 12x² = 3x × 4x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 3; x ৰ সহগ, b = -1; ধ্ৰুৱক পদ, c = -4
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(i) ধৰা হ'ল p(x) = x² - 2x - 8
p(x) = x² - (4 - 2)x - 8
= x² - 4x + 2x - 8
= x(x - 4) + 2(x - 4)
= (x - 4)(x + 2)
p(x) = x² - 2x - 8 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, x - 4 = 0 বা, x + 2 = 0
⇒ x = 4 ⇒ x = -2
প্ৰদত্ত p(x) = x² - 2x - 8 ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 4 আৰু β = -2
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: x² × 8 = 8x² = 4x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 1; x ৰ সহগ, b = -2; ধ্ৰুৱক পদ, c = -8
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ যোগফল = α + β = 4 + (-2) = 4 - 2 = 2 =
-(-2)1
= -ba
= -(x ৰ সহগ)x² ৰ সহগ
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 4 × (-2) = -8 =
-81
= ca
= ধ্ৰুৱক পদx² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ধৰা হ'ল, p(s) = 4s² - 4s + 1
p(s) = 4s² - (2 + 2)s + 1
= 4s² - 2s - 2s + 1
= 2s(2s - 1) - 1(2s - 1)
= (2s - 1)(2s - 1)
p(s) = 4s² - 4s + 1 ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2s - 1 = 0 বা, 2s - 1 = 0
⇒ 2s = 1 ⇒ 2s = 1
⇒ s =
12
⇒ s = 12
গতিকে, p(s) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
12
আৰু β = 12
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 4s² × 1 = 4s² = 2s × 2s]
এতিয়া, s² ৰ সহগ, a = 4; s ৰ সহগ, b = -4; ধ্ৰুৱক পদ, c = 1
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
12
+ 12
= 1 = -(-4)4
= -ba
= -(s ৰ সহগ)s² ৰ সহগ
p(s) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
12
× 12
= 14
= ca
= ধ্ৰুৱক পদs² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = 6x² - 3 - 7x
p(x) = 6x² - 7x - 3
= 6x² - (9 - 2)x - 3
= 6x² - 9x + 2x - 3
= 3x(2x - 3) + 1(2x - 3)
= (2x - 3)(3x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 2x - 3 = 0 বা, 3x + 1 = 0
⇒ 2x = 3 ⇒ 3x = -1
⇒ x =
32
⇒ x = -13
গতিকে, p(x) ৰ শূন্যকেইটা α =
32
আৰু β = -13
[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 6x² × 3 = 18x² = 9x × 2x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 6; x ৰ সহগ, b = -7; ধ্ৰুৱক পদ, c = -3
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
32
+ (-13
) = 32
- 13
= 9 - 26
= 76
= -(-7)6
= -ba
= -(x ৰ সহগ)x² ৰ সহগ
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
32
× (-13
) = -12
= -36
= ca
= ধ্ৰুৱক পদx² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iv) ধৰা হ'ল, p(u) = 4u² + 8u
p(u) = 4u(u + 2)
p(u) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 4u = 0 বা, u + 2 = 0
⇒ u = 0 ⇒ u = -2
গতিকে, p(u) ৰ শূন্যকেইটা হৈছে α = 0 আৰু β = -2
এতিয়া, u² ৰ সহগ, a = 4; u ৰ সহগ, b = 8; ধ্ৰুৱক পদ, c = 0
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = 0 + (-2) = -2 =
-84
= -ba
= -(u ৰ সহগ)u² ৰ সহগ
p(u) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = 0 × (-2) = 0 =
04
= ca
= ধ্ৰুৱক পদu² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(v) ধৰা হ'ল, p(t) = t² - 15
p(t) = t² - (√15)² = (t + √15)(t - √15) [∵ a² - b² = (a + b)(a - b)]
p(t) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, t + √15 = 0 বা, t - √15 = 0
⇒ t = -√15 ⇒ t = √15
গতিকে, p(t) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α = -√15 আৰু β = √15
এতিয়া, t² ৰ সহগ, a = 1; t ৰ সহগ, b = 0; ধ্ৰুৱক পদ, c = -15
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β = -√15 + √15 = 0 =
-(0)1
= -ba
= -(t ৰ সহগ)t² ৰ সহগ
p(t) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ = (-√15) × (√15) = -15 =
-151
= ca
= ধ্ৰুৱক পদt² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
(vi) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x² - x - 4
p(x) = 3x² - (4 - 3)x - 4
= 3x² - 4x + 3x - 4
= x(3x - 4) + 1(3x - 4)
= (3x - 4)(x + 1)
p(x) ৰ মান শূন্য যেতিয়া
হয়, 3x - 4 = 0 বা, x + 1 = 0
⇒ 3x = 4 ⇒ x = -1
⇒ x =
43
গতিকে, p(x) ৰ শূন্য দুটা হৈছে α =
43
আৰু β = -1[মধ্যপদ বিভাজন কৰি: 3x² × 4 = 12x² = 3x × 4x]
এতিয়া, x² ৰ সহগ, a = 3; x ৰ সহগ, b = -1; ধ্ৰুৱক পদ, c = -4
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = α + β =
43
+ (-1) = 4 - 33
= 13
= -(-1)3
= -ba
= -(x ৰ সহগ)x² ৰ সহগ
p(x) ৰ শূন্য দুটাৰ গুণফল = αβ =
43
× (-1) = -43
= -43
= ca
= ধ্ৰুৱক পদx² ৰ সহগ
সত্যাপন কৰা হ'ল।
2. তলৰ যোৰকেইটাৰ সংখ্যা দুটাক ক্ৰমে শূন্যবোৰৰ সমষ্টি আৰু গুণফল হিচাপে ধৰি প্ৰত্যেকৰ ক্ষেত্ৰত একোটা দ্বিঘাত বহুপদ নিৰ্ণয় কৰা।
(i)
(i)
14
, -1 (ii) √2, 13
(iii) 0, √5 (iv) 1, 1 (v) -14
, 14
(vi) 4, 1
সমাধান:
(i) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β =
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = -1 ⇒
গতিকে, a = 4, b = -1 আৰু c = -4 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² - x - 4
(ii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = √2 ⇒
গতিকে, a = 3, b = -3√2 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 3x² - 3√2x + 1
(iii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 0 ⇒
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = √5 ⇒
গতিকে, a = 1, b = 0 আৰু c = √5 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে x² + 0.x + √5, অৰ্থাৎ: x² + √5
(iv) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 1 ⇒
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
গতিকে, a = 1, b = -1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - x + 1
(v) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = -
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
গতিকে, a = 4, b = 1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² + x + 1
(vi) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 4 ⇒
শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
গতিকে, a = 1, b = -4 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - 4x + 1
(i) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β =
14
⇒ -ba
= 14
⇒ ba
= -14
. ইয়াত, a = 4 আৰু b = -1শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = -1 ⇒
ca
= -1 ⇒ c4
= -1 ⇒ c = -4 [∵ a = 4]গতিকে, a = 4, b = -1 আৰু c = -4 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² - x - 4
(ii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
13
⇒ ca
= 13
. ইয়াত, a = 3 আৰু c = 1শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = √2 ⇒
-ba
= √2 ⇒ b3
= -√2 ⇒ b = -3√2 [∵ a = 3]গতিকে, a = 3, b = -3√2 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 3x² - 3√2x + 1
(iii) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 0 ⇒
-ba
= 0 ⇒ b = 0শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = √5 ⇒
ca
= √51
. ইয়াত c = √5 আৰু a = 1গতিকে, a = 1, b = 0 আৰু c = √5 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে x² + 0.x + √5, অৰ্থাৎ: x² + √5
(iv) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 1 ⇒
-ba
= 1 ⇒ ba
= -11
. ইয়াত, a = 1 আৰু b = -1শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
ca
= 1 ⇒ c1
= 1 ⇒ c = 1 [∵ a = 1]গতিকে, a = 1, b = -1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - x + 1
(v) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = -
14
⇒ -ba
= -14
⇒ ba
= 14
. ইয়াত, a = 4 আৰু b = 1শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ =
14
⇒ ca
= 14
⇒ c4
= 14
⇒ c = 1 [∵ a = 4]গতিকে, a = 4, b = 1 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: 4x² + x + 1
(vi) ধৰা হ'ল, দ্বিঘাত বহুপদটো ax² + bx + c আৰু ইয়াৰ শূন্য দুটা α আৰু β
আমি পাওঁ, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি, α + β = 4 ⇒
-ba
= 4 ⇒ ba
= -41
. ইয়াত, a = 1 আৰু b = -4শূন্য দুটাৰ গুণফল, αβ = 1 ⇒
ca
= 1 ⇒ c1
= 1 ⇒ c = 1 [∵ a = 1]গতিকে, a = 1, b = -4 আৰু c = 1 হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদত্ত চৰ্ত সিদ্ধ কৰা দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছে: x² - 4x + 1
3. দ্বিঘাত বহুপদবোৰ নিৰ্ণয় কৰা যাৰ শূন্যকেইটা তলত দিয়া ধৰণৰ:
(i) -4 আৰু
(i) -4 আৰু
32
(ii) 5 আৰু 2 (iii) 13
আৰু -1 (iv) 32
আৰু -2
সমাধান:
(i) প্ৰদত্ত শূন্যকেইটা হৈছে -4 আৰু
শূন্যকেইটাৰ সমষ্টি = -4 +
শূন্যকেইটাৰ গুণফল = -4 ×
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
⇒ 2x² + 5x - 12 = 0
(ii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = 5 + 2 = 7
শূন্য দুটাৰ গুণফল = 5 × 2 = 10
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - 7x + 10 = 0
(iii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
⇒ 3x² + 2x - 1 = 0
(iv) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
⇒ 2x² + x - 6 = 0
(i) প্ৰদত্ত শূন্যকেইটা হৈছে -4 আৰু
32
শূন্যকেইটাৰ সমষ্টি = -4 +
32
= -8 + 32
= -52
শূন্যকেইটাৰ গুণফল = -4 ×
32
= -6∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
52
)x + (-6) = 0⇒ 2x² + 5x - 12 = 0
(ii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি = 5 + 2 = 7
শূন্য দুটাৰ গুণফল = 5 × 2 = 10
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - 7x + 10 = 0
(iii) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
13
+ (-1) = 1 - 33
= -23
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
13
× (-1) = -13
∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
23
)x + (-13
) = 0⇒ 3x² + 2x - 1 = 0
(iv) ইয়াত, শূন্য দুটাৰ সমষ্টি =
32
+ (-2) = 3 - 42
= -12
শূন্য দুটাৰ গুণফল =
32
× (-2) = -3∴ নিৰ্ণেষ দ্বিঘাত বহুপদটো হৈছেঃ x² - (সমষ্টি)x + গুণফল = 0
⇒ x² - (-
12
)x + (-3) = 0⇒ 2x² + x - 6 = 0
• অনুশীলনী 2.3
1. p(x) বহুপদটোক g(x) বহুপদটোৰে হৰণ কৰা আৰু প্ৰতিটোৰে ক্ষেত্ৰত ভাগফল আৰু ভাগশেষ নির্ণয় কৰা:
- (i) p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3, g(x) = x2 - 2
- (ii) p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5, g(x) = x2 + 1 - x
- (iii) p(x) = x4 - 5x + 6, g(x) = 2 - x2
- (iv) p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
- (v) p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
- (vi) p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
সমাধান: (i) ইয়াত, p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3 আৰু, g(x) = x2 - 2
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x3 / x2 = x
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
| x - 3 | ||
| x2 - 2 | ) | x3 - 3x2 + 5x - 3 |
| x3 (-) - 2x (+) | ||
| -3x2 + 7x - 3 | ||
| -3x2 (+) + 6 (-) | ||
| 7x - 9 |
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ইয়াত, p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5 = x4 + 0.x3 - 3x2 + 4x + 5 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = x2 + 1 - x = x2 - x + 1 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / x2 = x2, দ্বিতীয় পদ = x3 / x2 = x, তৃতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| x2 + x - 3 | ||
| x2 - x + 1 | ) | x4 + 0x3 - 3x2 + 4x + 5 |
| x4 - x3 + x2 (-) (+) (-) |
||
| x3 - 4x2 + 4x + 5 | ||
| x3 - x2 + x (-) (+) (-) |
||
| -3x2 + 3x + 5 | ||
| -3x2 + 3x - 3 (+) (-) (+) |
||
| 8 |
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
সত্যাপন (ii):
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iii) ইয়াত, p(x) = x4 - 5x + 6 = x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = 2 - x2 = -x2 + 2 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / (-x2) = -x2, দ্বিতীয় পদ = 2x2 / (-x2) = -2
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| -x2 - 2 | ||
| -x2 + 2 | ) | x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 |
| x4 - 2x2 (-) (+) |
||
| 2x2 - 5x + 6 | ||
| 2x2 - 4 (-) (+) |
||
| -5x + 10 |
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
(iv) দিয়া আছে, p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 + 3x + 4
ভাগশেষ = 0
| 2x2 + 3x + 4 | ||
| x2 - 3 | ) | 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12 |
| 2x4 - 6x2 | ||
| 3x3 + 4x2 - 9x | ||
| 3x3 - 9x | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 0 |
ভাগশেষ = 0
(v) দিয়া আছে, p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = x3 - 1
ভাগশেষ = 3x2 + 11
| x3 - 1 | ||
| x3 + 1 | ) | x6 + 0x3 + 3x2 + 10 |
| x6 + x3 | ||
| -x3 + 3x2 + 10 | ||
| -x3 - 1 | ||
| 3x2 + 11 |
ভাগশেষ = 3x2 + 11
(vi) দিয়া আছে, p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 - 5x + 7
ভাগশেষ = -3
| 2x2 - 5x + 7 | ||
| x3 + 2 | ) | 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11 |
| 2x5 + 4x2 | ||
| -5x4 + 7x3 - 10x + 11 | ||
| -5x4 - 10x | ||
| 7x3 + 11 | ||
| 7x3 + 14 | ||
| -3 |
ভাগশেষ = -3
2. দ্বিতীয় বহুপদটোক প্ৰথম বহুপদেৰে হৰণ কৰি প্ৰথম বহুপদটো দ্বিতীয় বহুপদটোৰ এটা উৎপাদক হয়নে নহয় পৰীক্ষা কৰা:
- (i) t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12
- (ii) x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2
- (iii) x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1
সমাধান: (i) ধৰা হ'ল, p(t) = 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 আৰু, g(t) = t2 - 3
এতিয়া, p(t) ক g(t) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 2t4 / t2 = 2t2, দ্বিতীয় পদ = 3t3 / t2 = 3t, তৃতীয় পদ = 4t2 / t2 = 4
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
| 2t2 + 3t + 4 | ||
| t2 - 3 | ) | 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 |
| 2t4 - 6t2 | ||
| 3t3 + 4t2 - 9t - 12 | ||
| 3t3 - 9t | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
(ii) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 আৰু, g(x) = x2 + 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 3x4 / x2 = 3x2, দ্বিতীয় পদ = -4x3 / x2 = -4x, তৃতীয় পদ = 2x2 / x2 = 2
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
| 3x2 - 4x + 2 | ||
| x2 + 3x + 1 | ) | 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 |
| 3x4 + 9x3 + 3x2 | ||
| -4x3 - 10x2 + 2x + 2 | ||
| -4x3 - 12x2 - 4x | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 = x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 আৰু, g(x) = x3 - 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
भागফলটোৰ প্ৰথম পদ = x5 / x3 = x2, দ্বিতীয় পদ = -x3 / x3 = -1
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
| x2 - 1 | ||
| x3 - 3x + 1 | ) | x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 |
| x5 - 3x3 + x2 | ||
| -x3 + 3x + 1 | ||
| -x3 + 3x - 1 | ||
| 2 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
3. যদি দুটা শূন্য √(5/3) আৰু -√(5/3) তেন্তে 3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 ৰ বাকী আটাইবোৰ শূন্য উলিওৱা।
সমাধান: ধৰা হ'ল, p(x) = 3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5
যিহেতু p(x) বহুপদটোৰ √(5/3) আৰু -√(5/3) দুটা শূন্য, গতিকে:
(x - √(5/3))(x + √(5/3)) = x2 - (√(5/3))2 = x2 - 5/3, p(x) বহুপদৰ এটা উৎপাদক।
এতিয়া, p(x) ক x2 - 5/3 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 3x4 / x2 = 3x2, দ্বিতীয় পদ = 6x3 / x2 = 6x, তৃতীয় পদ = 3x2 / x2 = 3
বিভাজন কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি পাওঁ:
3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 = (x2 - 5/3)(3x2 + 6x + 3)
= ((3x2 - 5)/3) × 3(x2 + 2x + 1) = (3x2 - 5)(x2 + 2x + 1)
এতিয়া, মধ্যপদ বিভাজন কৰি:
x2 + 2x + 1 = x2 + (1+1)x + 1 = x2 + x + x + 1
= x(x + 1) + 1(x + 1) = (x + 1)(x + 1)
গতিকে, ইয়াৰ শূন্যকেইটাৰ প্ৰকাশ ৰাশি x = -1 আৰু x = -1।
গতিকে, প্রদত্ত বহুপদৰ আটাইকেইটা শূন্য হৈছে: √(5/3), -√(5/3), -1, -1।
যিহেতু p(x) বহুপদটোৰ √(5/3) আৰু -√(5/3) দুটা শূন্য, গতিকে:
(x - √(5/3))(x + √(5/3)) = x2 - (√(5/3))2 = x2 - 5/3, p(x) বহুপদৰ এটা উৎপাদক।
এতিয়া, p(x) ক x2 - 5/3 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| 3x2 + 6x + 3 | ||
| x2 - 5/3 | ) | 3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 |
| 3x4 - 5x2 | ||
| 6x3 + 3x2 - 10x - 5 | ||
| 6x3 - 10x | ||
| 3x2 - 5 | ||
| 3x2 - 5 | ||
| 0 |
বিভাজন কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি পাওঁ:
3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 = (x2 - 5/3)(3x2 + 6x + 3)
= ((3x2 - 5)/3) × 3(x2 + 2x + 1) = (3x2 - 5)(x2 + 2x + 1)
এতিয়া, মধ্যপদ বিভাজন কৰি:
x2 + 2x + 1 = x2 + (1+1)x + 1 = x2 + x + x + 1
= x(x + 1) + 1(x + 1) = (x + 1)(x + 1)
গতিকে, ইয়াৰ শূন্যকেইটাৰ প্ৰকাশ ৰাশি x = -1 আৰু x = -1।
গতিকে, প্রদত্ত বহুপদৰ আটাইকেইটা শূন্য হৈছে: √(5/3), -√(5/3), -1, -1।
4. x3 - 3x2 + x + 2 ক এটা বহুপদ g(x) ৰে হৰণ কৰাত ভাগফল x - 2 আৰু ভাগশেষ -2x + 4 পোৱা গ'ল। g(x) উলিওৱা।
সমাধান: ইয়াত, ভাজ্য p(x) = x3 - 3x2 + x + 2, ভাগফল q(x) = x - 2, ভাগশেষ r(x) = -2x + 4, ভাজক g(x) = ?
বিভাজনৰ কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি জানো,
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
⇒ x3 - 3x2 + x + 2 = g(x) × (x - 2) + (-2x + 4)
⇒ x3 - 3x2 + x + 2x + 2 - 4 = g(x) × (x - 2)
⇒ x3 - 3x2 + 3x - 2 = g(x) × (x - 2)
⇒ g(x) = (x3 - 3x2 + 3x - 2) / (x - 2)
এতিয়া, x3 - 3x2 + 3x - 2 ক x - 2 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x3 / x = x2, দ্বিতীয় পদ = -x2 / x = -x, তৃতীয় পদ = x / x = 1
গতিকে, ভাজক g(x) = x2 - x + 1।
বিভাজনৰ কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি জানো,
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
⇒ x3 - 3x2 + x + 2 = g(x) × (x - 2) + (-2x + 4)
⇒ x3 - 3x2 + x + 2x + 2 - 4 = g(x) × (x - 2)
⇒ x3 - 3x2 + 3x - 2 = g(x) × (x - 2)
⇒ g(x) = (x3 - 3x2 + 3x - 2) / (x - 2)
এতিয়া, x3 - 3x2 + 3x - 2 ক x - 2 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| x2 - x + 1 | ||
| x - 2 | ) | x3 - 3x2 + 3x - 2 |
| x3 - 2x2 | ||
| -x2 + 3x - 2 | ||
| -x2 + 2x | ||
| x - 2 | ||
| x - 2 | ||
| 0 |
গতিকে, ভাজক g(x) = x2 - x + 1।
• অনুশীলনী 2.3
1. p(x) বহুপদটোক g(x) বহুপদটোৰে হৰণ কৰা আৰু প্ৰতিটোৰে ক্ষেত্ৰত ভাগফল আৰু ভাগশেষ নির্ণয় কৰা:
- (i) p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3, g(x) = x2 - 2
- (ii) p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5, g(x) = x2 + 1 - x
- (iii) p(x) = x4 - 5x + 6, g(x) = 2 - x2
- (iv) p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
- (v) p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
- (vi) p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
সমাধান: (i) ইয়াত, p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3 আৰু, g(x) = x2 - 2
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x3 / x2 = x
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
| x - 3 | ||
| x2 - 2 | ) | x3 - 3x2 + 5x - 3 |
| x3 (-) - 2x (+) | ||
| -3x2 + 7x - 3 | ||
| -3x2 (+) + 6 (-) | ||
| 7x - 9 |
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ইয়াত, p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5 = x4 + 0.x3 - 3x2 + 4x + 5 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = x2 + 1 - x = x2 - x + 1 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / x2 = x2, দ্বিতীয় পদ = x3 / x2 = x, তৃতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| x2 + x - 3 | ||
| x2 - x + 1 | ) | x4 + 0x3 - 3x2 + 4x + 5 |
| x4 - x3 + x2 (-) (+) (-) |
||
| x3 - 4x2 + 4x + 5 | ||
| x3 - x2 + x (-) (+) (-) |
||
| -3x2 + 3x + 5 | ||
| -3x2 + 3x - 3 (+) (-) (+) |
||
| 8 |
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
সত্যাপন (ii):
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
(iii) ইয়াত, p(x) = x4 - 5x + 6 = x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = 2 - x2 = -x2 + 2 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / (-x2) = -x2, দ্বিতীয় পদ = 2x2 / (-x2) = -2
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| -x2 - 2 | ||
| -x2 + 2 | ) | x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 |
| x4 - 2x2 (-) (+) |
||
| 2x2 - 5x + 6 | ||
| 2x2 - 4 (-) (+) |
||
| -5x + 10 |
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
(iv) দিয়া আছে, p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 + 3x + 4
ভাগশেষ = 0
| 2x2 + 3x + 4 | ||
| x2 - 3 | ) | 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12 |
| 2x4 - 6x2 | ||
| 3x3 + 4x2 - 9x | ||
| 3x3 - 9x | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 0 |
ভাগশেষ = 0
(v) দিয়া আছে, p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = x3 - 1
ভাগশেষ = 3x2 + 11
| x3 - 1 | ||
| x3 + 1 | ) | x6 + 0x3 + 3x2 + 10 |
| x6 + x3 | ||
| -x3 + 3x2 + 10 | ||
| -x3 - 1 | ||
| 3x2 + 11 |
ভাগশেষ = 3x2 + 11
(vi) দিয়া আছে, p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 - 5x + 7
ভাগশেষ = -3
| 2x2 - 5x + 7 | ||
| x3 + 2 | ) | 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11 |
| 2x5 + 4x2 | ||
| -5x4 + 7x3 - 10x + 11 | ||
| -5x4 - 10x | ||
| 7x3 + 11 | ||
| 7x3 + 14 | ||
| -3 |
ভাগশেষ = -3
2. দ্বিতীয় বহুপদটোক প্ৰথম বহুপদেৰে হৰণ কৰি প্ৰথম বহুপদটো দ্বিতীয় বহুপদটোৰ এটা উৎপাদক হয়নে নহয় পৰীক্ষা কৰা:
- (i) t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12
- (ii) x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2
- (iii) x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1
সমাধান: (i) ধৰা হ'ল, p(t) = 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 আৰু, g(t) = t2 - 3
এতিয়া, p(t) ক g(t) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 2t4 / t2 = 2t2, দ্বিতীয় পদ = 3t3 / t2 = 3t, তৃতীয় পদ = 4t2 / t2 = 4
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
| 2t2 + 3t + 4 | ||
| t2 - 3 | ) | 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 |
| 2t4 - 6t2 | ||
| 3t3 + 4t2 - 9t - 12 | ||
| 3t3 - 9t | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
(ii) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 আৰু, g(x) = x2 + 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 3x4 / x2 = 3x2, দ্বিতীয় পদ = -4x3 / x2 = -4x, তৃতীয় পদ = 2x2 / x2 = 2
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
| 3x2 - 4x + 2 | ||
| x2 + 3x + 1 | ) | 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 |
| 3x4 + 9x3 + 3x2 | ||
| -4x3 - 10x2 + 2x + 2 | ||
| -4x3 - 12x2 - 4x | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 = x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 আৰু, g(x) = x3 - 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
भागফলটোৰ প্ৰথম পদ = x5 / x3 = x2, দ্বিতীয় পদ = -x3 / x3 = -1
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
| x2 - 1 | ||
| x3 - 3x + 1 | ) | x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 |
| x5 - 3x3 + x2 | ||
| -x3 + 3x + 1 | ||
| -x3 + 3x - 1 | ||
| 2 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
3. যদি দুটা শূন্য √(5/3) আৰু -√(5/3) তেন্তে 3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 ৰ বাকী আটাইবোৰ শূন্য উলিওৱা।
সমাধান: ধৰা হ'ল, p(x) = 3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5
যিহেতু p(x) বহুপদটোৰ √(5/3) আৰু -√(5/3) দুটা শূন্য, গতিকে:
(x - √(5/3))(x + √(5/3)) = x2 - (√(5/3))2 = x2 - 5/3, p(x) বহুপদৰ এটা উৎপাদক।
এতিয়া, p(x) ক x2 - 5/3 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 3x4 / x2 = 3x2, দ্বিতীয় পদ = 6x3 / x2 = 6x, তৃতীয় পদ = 3x2 / x2 = 3
বিভাজন কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি পাওঁ:
3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 = (x2 - 5/3)(3x2 + 6x + 3)
= ((3x2 - 5)/3) × 3(x2 + 2x + 1) = (3x2 - 5)(x2 + 2x + 1)
এতিয়া, মধ্যপদ বিভাজন কৰি:
x2 + 2x + 1 = x2 + (1+1)x + 1 = x2 + x + x + 1
= x(x + 1) + 1(x + 1) = (x + 1)(x + 1)
গতিকে, ইয়াৰ শূন্যকেইটাৰ প্ৰকাশ ৰাশি x = -1 আৰু x = -1।
গতিকে, প্রদত্ত বহুপদৰ আটাইকেইটা শূন্য হৈছে: √(5/3), -√(5/3), -1, -1।
যিহেতু p(x) বহুপদটোৰ √(5/3) আৰু -√(5/3) দুটা শূন্য, গতিকে:
(x - √(5/3))(x + √(5/3)) = x2 - (√(5/3))2 = x2 - 5/3, p(x) বহুপদৰ এটা উৎপাদক।
এতিয়া, p(x) ক x2 - 5/3 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| 3x2 + 6x + 3 | ||
| x2 - 5/3 | ) | 3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 |
| 3x4 - 5x2 | ||
| 6x3 + 3x2 - 10x - 5 | ||
| 6x3 - 10x | ||
| 3x2 - 5 | ||
| 3x2 - 5 | ||
| 0 |
বিভাজন কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি পাওঁ:
3x4 + 6x3 - 2x2 - 10x - 5 = (x2 - 5/3)(3x2 + 6x + 3)
= ((3x2 - 5)/3) × 3(x2 + 2x + 1) = (3x2 - 5)(x2 + 2x + 1)
এতিয়া, মধ্যপদ বিভাজন কৰি:
x2 + 2x + 1 = x2 + (1+1)x + 1 = x2 + x + x + 1
= x(x + 1) + 1(x + 1) = (x + 1)(x + 1)
গতিকে, ইয়াৰ শূন্যকেইটাৰ প্ৰকাশ ৰাশি x = -1 আৰু x = -1।
গতিকে, প্রদত্ত বহুপদৰ আটাইকেইটা শূন্য হৈছে: √(5/3), -√(5/3), -1, -1।
4. x3 - 3x2 + x + 2 ক এটা বহুপদ g(x) ৰে হৰণ কৰাত ভাগফল x - 2 আৰু ভাগশেষ -2x + 4 পোৱা গ'ল। g(x) উলিওৱা।
সমাধান: ইয়াত, ভাজ্য p(x) = x3 - 3x2 + x + 2, ভাগফল q(x) = x - 2, ভাগশেষ r(x) = -2x + 4, ভাজক g(x) = ?
বিভাজনৰ কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি জানো,
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
⇒ x3 - 3x2 + x + 2 = g(x) × (x - 2) + (-2x + 4)
⇒ x3 - 3x2 + x + 2x + 2 - 4 = g(x) × (x - 2)
⇒ x3 - 3x2 + 3x - 2 = g(x) × (x - 2)
⇒ g(x) = (x3 - 3x2 + 3x - 2) / (x - 2)
এতিয়া, x3 - 3x2 + 3x - 2 ক x - 2 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x3 / x = x2, দ্বিতীয় পদ = -x2 / x = -x, তৃতীয় পদ = x / x = 1
গতিকে, ভাজক g(x) = x2 - x + 1।
বিভাজনৰ কলনবিধিৰ দ্বাৰা আমি জানো,
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
⇒ x3 - 3x2 + x + 2 = g(x) × (x - 2) + (-2x + 4)
⇒ x3 - 3x2 + x + 2x + 2 - 4 = g(x) × (x - 2)
⇒ x3 - 3x2 + 3x - 2 = g(x) × (x - 2)
⇒ g(x) = (x3 - 3x2 + 3x - 2) / (x - 2)
এতিয়া, x3 - 3x2 + 3x - 2 ক x - 2 ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| x2 - x + 1 | ||
| x - 2 | ) | x3 - 3x2 + 3x - 2 |
| x3 - 2x2 | ||
| -x2 + 3x - 2 | ||
| -x2 + 2x | ||
| x - 2 | ||
| x - 2 | ||
| 0 |
গতিকে, ভাজক g(x) = x2 - x + 1।
• অনুশীলনী 2.3
1. p(x) বহুপদটোক g(x) বহুপদটোৰে হৰণ কৰা আৰু প্ৰতিটোৰে ক্ষেত্ৰত ভাগফল আৰু ভাগশেষ নির্ণয় কৰা:
- (i) p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3, g(x) = x2 - 2
- (ii) p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5, g(x) = x2 + 1 - x
- (iii) p(x) = x4 - 5x + 6, g(x) = 2 - x2
- (iv) p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
- (v) p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
- (vi) p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
সমাধান: (i) ইয়াত, p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3 আৰু, g(x) = x2 - 2
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x3 / x2 = x
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
| x - 3 | ||
| x2 - 2 | ) | x3 - 3x2 + 5x - 3 |
| x3 (-) - 2x (+) | ||
| -3x2 + 7x - 3 | ||
| -3x2 (+) + 6 (-) | ||
| 7x - 9 |
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ইয়াত, p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5 = x4 + 0x3 - 3x2 + 4x + 5 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = x2 + 1 - x = x2 - x + 1 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / x2 = x2, দ্বিতীয় পদ = x3 / x2 = x, তৃতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য।
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| x2 + x - 3 | ||
| x2 - x + 1 | ) | x4 + 0x3 - 3x2 + 4x + 5 |
| x4 - x3 + x2 (-) (+) (-) |
||
| x3 - 4x2 + 4x + 5 | ||
| x3 - x2 + x (-) (+) (-) |
||
| -3x2 + 3x + 5 | ||
| -3x2 + 3x - 3 (+) (-) (+) |
||
| 8 |
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য।
(iii) ইয়াত, p(x) = x4 - 5x + 6 = x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = 2 - x2 = -x2 + 2 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / (-x2) = -x2, দ্বিতীয় পদ = 2x2 / (-x2) = -2
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| -x2 - 2 | ||
| -x2 + 2 | ) | x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 |
| x4 - 2x2 (-) (+) |
||
| 2x2 - 5x + 6 | ||
| 2x2 - 4 (-) (+) |
||
| -5x + 10 |
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
(iv) দিয়া আছে, p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 + 3x + 4
ভাগশেষ = 0
| 2x2 + 3x + 4 | ||
| x2 - 3 | ) | 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12 |
| 2x4 - 6x2 | ||
| 3x3 + 4x2 - 9x | ||
| 3x3 - 9x | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 0 |
ভাগশেষ = 0
(v) দিয়া আছে, p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = x3 - 1
ভাগশেষ = 3x2 + 11
| x3 - 1 | ||
| x3 + 1 | ) | x6 + 0x3 + 3x2 + 10 |
| x6 + x3 | ||
| -x3 + 3x2 + 10 | ||
| -x3 - 1 | ||
| 3x2 + 11 |
ভাগশেষ = 3x2 + 11
(vi) দিয়া আছে, p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 - 5x + 7
ভাগশেষ = -3
| 2x2 - 5x + 7 | ||
| x3 + 2 | ) | 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11 |
| 2x5 + 4x2 | ||
| -5x4 + 7x3 - 10x + 11 | ||
| -5x4 - 10x | ||
| 7x3 + 11 | ||
| 7x3 + 14 | ||
| -3 |
ভাগশেষ = -3
2. দ্বিতীয় বহুপদটোক প্ৰথম বহুপদেৰে হৰণ কৰি প্ৰথম বহুপদটো দ্বিতীয় বহুপদটোৰ এটা উৎপাদক হয়নে নহয় পৰীক্ষা কৰা:
- (i) t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12
- (ii) x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2
- (iii) x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1
সমাধান: (i) ধৰা হ'ল, p(t) = 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 আৰু, g(t) = t2 - 3
এতিয়া, p(t) ক g(t) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 2t4 / t2 = 2t2, দ্বিতীয় পদ = 3t3 / t2 = 3t, তৃতীয় পদ = 4t2 / t2 = 4
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে Multiplication t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
| 2t2 + 3t + 4 | ||
| t2 - 3 | ) | 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 |
| 2t4 - 6t2 | ||
| 3t3 + 4t2 - 9t - 12 | ||
| 3t3 - 9t | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে Multiplication t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
(ii) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 আৰু, g(x) = x2 + 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 3x4 / x2 = 3x2, দ্বিতীয় পদ = -4x3 / x2 = -4x, তৃতীয় পদ = 2x2 / x2 = 2
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
| 3x2 - 4x + 2 | ||
| x2 + 3x + 1 | ) | 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 |
| 3x4 + 9x3 + 3x2 | ||
| -4x3 - 10x2 + 2x + 2 | ||
| -4x3 - 12x2 - 4x | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 = x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 আৰু, g(x) = x3 - 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = x5 / x3 = x2, দ্বিতীয় পদ = -x3 / x3 = -1
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
| x2 - 1 | ||
| x3 - 3x + 1 | ) | x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 |
| x5 - 3x3 + x2 | ||
| -x3 + 3x + 1 | ||
| -x3 + 3x - 1 | ||
| 2 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
5. কেইটামান বহুপদ p(x), g(x), q(x) আৰু r(x) ৰ উদাহৰণ দিয়া যাতে ইহঁতে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ কৰে আৰু:
- (i) p(x) ৰ মাত্রা = q(x) ৰ মাত্রা
- (ii) q(x) ৰ মাত্রা = r(x) ৰ মাত্রা
- (iii) r(x) ৰ মাত্রা = 0
প্রত্যেকৰে একোটাকৈ উদাহৰণ তলত দিয়া হ'লঃ
(i) ধৰা হ'ল,
p(x) = 7x2 + 7x - 14
g(x) = 7
q(x) = x2 + x - 2
r(x) = 0
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= 7(x2 + x - 2) + 0
= 7x2 + 7x - 14
= p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
টোকা: f(x) ৰ মাত্রা → f(x) বহুপদৰ মাত্রা
গতিকে, p(x) ৰ মাত্রা = q(x) ৰ মাত্রা, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
(ii) ধৰা হ'ল,
p(x) = 4x3 - 2x2 + 11x - 2
g(x) = 2x2 + 5
q(x) = 2x - 1
r(x) = x + 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 5)(2x - 1) + (x + 3)
= 2x2(2x - 1) + 5(2x - 1) + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 10x - 5 + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 11x - 2 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, q(x) ৰ মাত্রা = r(x) ৰ মাত্রা, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
p(x) = 4x3 - 2x2 + 11x - 2
g(x) = 2x2 + 5
q(x) = 2x - 1
r(x) = x + 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 5)(2x - 1) + (x + 3)
= 2x2(2x - 1) + 5(2x - 1) + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 10x - 5 + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 11x - 2 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, q(x) ৰ মাত্রা = r(x) ৰ মাত্রা, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
(iii) ধৰা হ'ল,
p(x) = 2x3 - 12x2 + 3x - 15
g(x) = 2x2 + 3
q(x) = x - 6
r(x) = 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 3)(x - 6) + 3
= 2x2(x - 6) + 3(x - 6) + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 18 + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 15 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, r(x) ৰ মাত্রা = 0, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
p(x) = 2x3 - 12x2 + 3x - 15
g(x) = 2x2 + 3
q(x) = x - 6
r(x) = 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 3)(x - 6) + 3
= 2x2(x - 6) + 3(x - 6) + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 18 + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 15 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, r(x) ৰ মাত্রা = 0, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
6. (i) 3x3 - x2 - 3x + 1 বহুপদটোৰ এটা শূন্য 1। ইয়াৰ বাকীকেইটা শূন্য নির্ণয় কৰা।
সমাধান: প্ৰদত্ত বহুপদটো p(x) = 3x3 - x2 - 3x + 1। যিহেতু 1 টো p(x) ৰ এটা শূন্য, গতিকে (x - 1), p(x) ৰ এটা উৎপাদক।
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
p(x) = (x - 1)(3x2 + 2x - 1)
= (x - 1){3x2 + 3x - x - 1}
= (x - 1){3x(x + 1) - 1(x + 1)}
= (x - 1)(x + 1)(3x - 1)
অতএব, x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x + 1 = 0 ⇒ x = -1
3x - 1 = 0 ⇒ x = 1/3
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -1 আৰু 1/3।
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| 3x2 + 2x - 1 | ||
| x - 1 | ) | 3x3 - x2 - 3x + 1 |
| 3x3 - 3x2 (-) (+) |
||
| 2x2 - 3x + 1 | ||
| 2x2 - 2x (-) (+) |
||
| -x + 1 | ||
| -x + 1 (+) (-) |
||
| 0 |
= (x - 1){3x2 + 3x - x - 1}
= (x - 1){3x(x + 1) - 1(x + 1)}
= (x - 1)(x + 1)(3x - 1)
অতএব, x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x + 1 = 0 ⇒ x = -1
3x - 1 = 0 ⇒ x = 1/3
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -1 আৰু 1/3।
(ii) x4 + x3 - 9x2 - 3x + 18 বহুপদটোৰ দুটা শূন্য √3 আৰু -√3। ইয়াৰ বাকীকেইটা শূন্য নির্ণয় কৰা।
সমাধান: প্ৰদত্ত বহুপদটো হৈছে p(x) = x4 + x3 - 9x2 - 3x + 18
যিহেতু √3 আৰু -√3 হৈছে p(x) ৰ শূন্য, গতিকে (x - √3) আৰু (x + √3) p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - √3)(x + √3) হৈছে p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
p(x) = (x + √3)(x - √3)(x2 + x - 6)
= (x + √3)(x - √3){x2 + 3x - 2x - 6}
= (x + √3)(x - √3){x(x + 3) - 2(x + 3)}
= (x + √3)(x - √3)(x + 3)(x - 2)
এতিয়া, x + √3 = 0 ⇒ x = -√3
x - √3 = 0 ⇒ x = √3
x + 3 = 0 ⇒ x = -3
x - 2 = 0 ⇒ x = 2
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -3 আৰু 2।
যিহেতু √3 আৰু -√3 হৈছে p(x) ৰ শূন্য, গতিকে (x - √3) আৰু (x + √3) p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - √3)(x + √3) হৈছে p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| x2 + x - 6 | ||
| x2 - 3 | ) | x4 + x3 - 9x2 - 3x + 18 |
| x4 - 3x2 (-) (+) |
||
| x3 - 6x2 - 3x + 18 | ||
| x3 - 3x (-) (+) |
||
| -6x2 + 18 | ||
| -6x2 + 18 (+) (-) |
||
| 0 |
= (x + √3)(x - √3){x2 + 3x - 2x - 6}
= (x + √3)(x - √3){x(x + 3) - 2(x + 3)}
= (x + √3)(x - √3)(x + 3)(x - 2)
এতিয়া, x + √3 = 0 ⇒ x = -√3
x - √3 = 0 ⇒ x = √3
x + 3 = 0 ⇒ x = -3
x - 2 = 0 ⇒ x = 2
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -3 আৰু 2।
(iii) x4 + 2x3 - 26x3 + 54x - 27 বহুপদটোৰ দুটা শূন্য 3√3 আৰু -3√3। ইয়াৰ বাকীকেইটা শূন্য নির্ণয় কৰা।
সমাধান: প্ৰদত্ত বহুপদটো হৈছেঃ p(x) = x4 - 2x3 - 26x2 + 54x - 27
যিহেতু 3√3 আৰু -3√3 হৈছে p(x) ৰ মূল, গতিকে (x - 3√3) আৰু (x + 3√3), p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - 3√3)(x + 3√3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 27), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
p(x) = (x2 - 27)(x2 - 2x + 1)
= (x + 3√3)(x - 3√3)(x - 1)(x - 1)
এতিয়া, x + 3√3 = 0 ⇒ x = -3√3
x - 3√3 = 0 ⇒ x = 3√3
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে 1 আৰু 1।
যিহেতু 3√3 আৰু -3√3 হৈছে p(x) ৰ মূল, গতিকে (x - 3√3) আৰু (x + 3√3), p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - 3√3)(x + 3√3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 27), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| x2 - 2x + 1 | ||
| x2 - 27 | ) | x4 - 2x3 - 26x2 + 54x - 27 |
| x4 - 27x2 (-) (+) |
||
| -2x3 + x2 + 54x - 27 | ||
| -2x3 + 54x (+) (-) |
||
| x2 - 27 | ||
| x2 - 27 (-) (+) |
||
| 0 |
= (x + 3√3)(x - 3√3)(x - 1)(x - 1)
এতিয়া, x + 3√3 = 0 ⇒ x = -3√3
x - 3√3 = 0 ⇒ x = 3√3
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে 1 আৰু 1।
7. (i) 6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50 বহুপদাটোক আন Classification বহুপদ 3x + 7 ৰে হৰণ কৰাত ভাগশেষ – 15 পোৱা গ'ল। ভাগফল কি?
সমাধান: আমি জানো,
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50 + 15) / (3x + 7)
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 35) / (3x + 7)
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
... ভাগফল = 2x3 - x2 - 5
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
ভাগফল =
= [ (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50) - (-15) ] / (3x + 7)
ভাজ্য - ভাগশেষ
ভাজক
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50 + 15) / (3x + 7)
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 35) / (3x + 7)
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| 2x3 - x2 - 5 | ||
| 3x + 7 | ) | 6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 35 |
| 6x4 + 14x3 (-) (-) |
||
| -3x3 - 7x2 | ||
| -3x3 - 7x2 (+) (+) |
||
| -15x - 35 | ||
| -15x - 35 (+) (+) |
||
| 0 |
(ii) এটা বহুপদক x2 - 2 ৰে ভাগ কৰাত ভাগফল আৰু ভাগশেষ ক্রমে 2x2 + 5x - 2 আৰু -x + 14 পোৱা গ'ল। বহুপদটো নিৰ্ণয় কৰা।
সমাধান: আমি জানো,
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(2x2 + 5x - 2) + (-x + 14)
= 2x4 - 4x2 + 5x3 - 10x - 2x2 + 4 - x + 14
= 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
.. নিৰ্নেয় বহুপদটো হৈছে 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(2x2 + 5x - 2) + (-x + 14)
= 2x4 - 4x2 + 5x3 - 10x - 2x2 + 4 - x + 14
= 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
.. নিৰ্নেয় বহুপদটো হৈছে 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
• অনুশীলনী 2.3
1. p(x) বহুপদটোক g(x) বহুপদটোৰে হৰণ কৰা আৰু প্ৰতিটোৰে ক্ষেত্ৰত ভাগফল আৰু ভাগশেষ নির্ণয় কৰা:
- (i) p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3, g(x) = x2 - 2
- (ii) p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5, g(x) = x2 + 1 - x
- (iii) p(x) = x4 - 5x + 6, g(x) = 2 - x2
- (iv) p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
- (v) p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
- (vi) p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
সমাধান: (i) ইয়াত, p(x) = x3 - 3x2 + 5x - 3 আৰু, g(x) = x2 - 2
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x3 / x2 = x
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
| x - 3 | ||
| x2 - 2 | ) | x3 - 3x2 + 5x - 3 |
| x3 (-) - 2x (+) | ||
| -3x2 + 7x - 3 | ||
| -3x2 (+) + 6 (-) | ||
| 7x - 9 |
ভাগফলৰ দ্বিতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (7x - 9) ৰ মাত্ৰা = 1 < (x2 - 2) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
টোকা: ভাগশেষ শূন্য হ'লেও ভাগক্রিয়া সমাপ্ত কৰা হয়।
গতিকে, ভাগফল = x - 3
ভাগশেষ = 7x - 9
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(x - 3) + (7x - 9)
= x2(x - 3) - 2(x - 3) + (7x - 9)
= x3 - 3x2 - 2x + 6 + 7x - 9
= x3 - 3x2 + 5x - 3 = ভাজ্য
এনেদৰে, বিভাজন কলনবিধিটোৰ সত্যাপন কৰা হ'ল।
(ii) ইয়াত, p(x) = x4 - 3x2 + 4x + 5 = x4 + 0x3 - 3x2 + 4x + 5 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = x2 + 1 - x = x2 - x + 1 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / x2 = x2, দ্বিতীয় পদ = x3 / x2 = x, তৃতীয় পদ = -3x2 / x2 = -3
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য।
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| x2 + x - 3 | ||
| x2 - x + 1 | ) | x4 + 0x3 - 3x2 + 4x + 5 |
| x4 - x3 + x2 (-) (+) (-) |
||
| x3 - 4x2 + 4x + 5 | ||
| x3 - x2 + x (-) (+) (-) |
||
| -3x2 + 3x + 5 | ||
| -3x2 + 3x - 3 (+) (-) (+) |
||
| 8 |
যিহেতু (8) ৰ মাত্ৰা = 0 < (x2 - x + 1) ৰ মাত্রা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = x2 + x - 3
ভাগশেষ = 8
সত্যাপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - x + 1)(x2 + x - 3) + 8
= x2(x2 + x - 3) - x(x2 + x - 3) + 1(x2 + x - 3) + 8
= x4 + x3 - 3x2 - x3 - x2 + 3x + x2 + x - 3 + 8
= x4 - 3x2 + 4x + 5 = ভাজ্য।
(iii) ইয়াত, p(x) = x4 - 5x + 6 = x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
আৰু, g(x) = 2 - x2 = -x2 + 2 [বহুপদটো আদর্শ ঠাঁচত লিখি]
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলৰ প্ৰথম পদ = x4 / (-x2) = -x2, দ্বিতীয় পদ = 2x2 / (-x2) = -2
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
| -x2 - 2 | ||
| -x2 + 2 | ) | x4 + 0x3 + 0x2 - 5x + 6 |
| x4 - 2x2 (-) (+) |
||
| 2x2 - 5x + 6 | ||
| 2x2 - 4 (-) (+) |
||
| -5x + 10 |
যিহেতু (-5x + 10) ৰ মাত্ৰা = 1 < (-x2 + 2) ৰ মাত্ৰা = 2, গতিকে ইয়াৰ পিছলৈ হৰণ ক্ৰিয়া অব্যাহত ৰখাটো সম্ভৱ নহয়।
গতিকে, ভাগফল = -x2 - 2
ভাগশেষ = -5x + 10
সत्याপন:
আমি জানো, ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (-x2 + 2)(-x2 - 2) + (-5x + 10)
= (-x2)2 - (2)2 + (-5x + 10) [∵ a2 - b2 = (a+b)(a-b)]
= x4 - 4 - 5x + 10 = x4 - 5x + 6 = ভাজ্য।
(iv) দিয়া আছে, p(x) = 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12, g(x) = x2 - 3
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 + 3x + 4
ভাগশেষ = 0
| 2x2 + 3x + 4 | ||
| x2 - 3 | ) | 2x4 + 3x3 - 2x2 - 9x - 12 |
| 2x4 - 6x2 | ||
| 3x3 + 4x2 - 9x | ||
| 3x3 - 9x | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 4x2 - 12 | ||
| 0 |
ভাগশেষ = 0
(v) দিয়া আছে, p(x) = x6 + 3x2 + 10, g(x) = x3 + 1
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = x3 - 1
ভাগশেষ = 3x2 + 11
| x3 - 1 | ||
| x3 + 1 | ) | x6 + 0x3 + 3x2 + 10 |
| x6 + x3 | ||
| -x3 + 3x2 + 10 | ||
| -x3 - 1 | ||
| 3x2 + 11 |
ভাগশেষ = 3x2 + 11
(vi) দিয়া আছে, p(x) = 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11, g(x) = x3 + 2
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
গতিকে, ভাগফল = 2x2 - 5x + 7
ভাগশেষ = -3
| 2x2 - 5x + 7 | ||
| x3 + 2 | ) | 2x5 - 5x4 + 7x3 + 4x2 - 10x + 11 |
| 2x5 + 4x2 | ||
| -5x4 + 7x3 - 10x + 11 | ||
| -5x4 - 10x | ||
| 7x3 + 11 | ||
| 7x3 + 14 | ||
| -3 |
ভাগশেষ = -3
2. দ্বিতীয় বহুপদটোক প্ৰথম বহুপদেৰে হৰণ কৰি প্ৰথম বহুপদটো দ্বিতীয় বহুপদটোৰ এটা উৎপাদক হয়নে নহয় পৰীক্ষা কৰা:
- (i) t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12
- (ii) x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2
- (iii) x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1
সমাধান: (i) ধৰা হ'ল, p(t) = 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 আৰু, g(t) = t2 - 3
এতিয়া, p(t) ক g(t) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 2t4 / t2 = 2t2, দ্বিতীয় পদ = 3t3 / t2 = 3t, তৃতীয় পদ = 4t2 / t2 = 4
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে Multiplication t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
| 2t2 + 3t + 4 | ||
| t2 - 3 | ) | 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 |
| 2t4 - 6t2 | ||
| 3t3 + 4t2 - 9t - 12 | ||
| 3t3 - 9t | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 4t2 - 12 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে Multiplication t2 - 3, 2t4 + 3t3 - 2t2 - 9t - 12 ৰ এটা উৎপাদক।
(ii) ধৰা হ'ল, p(x) = 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 আৰু, g(x) = x2 + 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = 3x4 / x2 = 3x2, দ্বিতীয় পদ = -4x3 / x2 = -4x, তৃতীয় পদ = 2x2 / x2 = 2
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
| 3x2 - 4x + 2 | ||
| x2 + 3x + 1 | ) | 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 |
| 3x4 + 9x3 + 3x2 | ||
| -4x3 - 10x2 + 2x + 2 | ||
| -4x3 - 12x2 - 4x | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 2x2 + 6x + 2 | ||
| 0 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য, গতিকে x2 + 3x + 1, 3x4 + 5x3 - 7x2 + 2x + 2 ৰ এটা উৎপাদক।
(iii) ধৰা হ'ল, p(x) = x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 = x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 আৰু, g(x) = x3 - 3x + 1
এতিয়া, p(x) ক g(x) ৰে হৰণ কৰি আমি পাওঁ,
ভাগফলটোৰ প্ৰথম পদ = x5 / x3 = x2, দ্বিতীয় পদ = -x3 / x3 = -1
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
| x2 - 1 | ||
| x3 - 3x + 1 | ) | x5 + 0x4 - 4x3 + x2 + 3x + 1 |
| x5 - 3x3 + x2 | ||
| -x3 + 3x + 1 | ||
| -x3 + 3x - 1 | ||
| 2 |
যিহেতু ভাগশেষ শূন্য নহয় (ভাগশেষ = 2), গতিকে x3 - 3x + 1, x5 - 4x3 + x2 + 3x + 1 ৰ উৎপাদক নহয়।
5. কেইটামান বহুপদ p(x), g(x), q(x) আৰু r(x) ৰ উদাহৰণ দিয়া যাতে ইহঁতে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ কৰে আৰু:
- (i) p(x) ৰ মাত্রা = q(x) ৰ মাত্রা
- (ii) q(x) ৰ মাত্রা = r(x) ৰ মাত্রা
- (iii) r(x) ৰ মাত্রা = 0
প্রত্যেকৰে একোটাকৈ উদাহৰণ তলত দিয়া হ'লঃ
(i) ধৰা হ'ল,
p(x) = 7x2 + 7x - 14
g(x) = 7
q(x) = x2 + x - 2
r(x) = 0
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= 7(x2 + x - 2) + 0
= 7x2 + 7x - 14
= p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
টোকা: f(x) ৰ মাত্রা → f(x) বহুপদৰ মাত্রা
গতিকে, p(x) ৰ মাত্রা = q(x) ৰ মাত্রা, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
(ii) ধৰা হ'ল,
p(x) = 4x3 - 2x2 + 11x - 2
g(x) = 2x2 + 5
q(x) = 2x - 1
r(x) = x + 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 5)(2x - 1) + (x + 3)
= 2x2(2x - 1) + 5(2x - 1) + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 10x - 5 + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 11x - 2 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, q(x) ৰ মাত্রা = r(x) ৰ মাত্রা, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
p(x) = 4x3 - 2x2 + 11x - 2
g(x) = 2x2 + 5
q(x) = 2x - 1
r(x) = x + 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 5)(2x - 1) + (x + 3)
= 2x2(2x - 1) + 5(2x - 1) + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 10x - 5 + x + 3
= 4x3 - 2x2 + 11x - 2 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, q(x) ৰ মাত্রা = r(x) ৰ মাত্রা, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
(iii) ধৰা হ'ল,
p(x) = 2x3 - 12x2 + 3x - 15
g(x) = 2x2 + 3
q(x) = x - 6
r(x) = 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 3)(x - 6) + 3
= 2x2(x - 6) + 3(x - 6) + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 18 + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 15 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, r(x) ৰ মাত্রা = 0, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
p(x) = 2x3 - 12x2 + 3x - 15
g(x) = 2x2 + 3
q(x) = x - 6
r(x) = 3
ইয়াত, g(x) × q(x) + r(x)
= (2x2 + 3)(x - 6) + 3
= 2x2(x - 6) + 3(x - 6) + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 18 + 3
= 2x3 - 12x2 + 3x - 15 = p(x)
p(x) = g(x) × q(x) + r(x)
গতিকে, r(x) ৰ মাত্রা = 0, এই প্ৰদত্ত চৰ্ত সাপেক্ষে বিভাজন কলনবিধি সিদ্ধ হৈছে।
6. (i) 3x3 - x2 - 3x + 1 বহুপদটোৰ এটা শূন্য 1। ইয়াৰ বাকীকেইটা শূন্য নির্ণয় কৰা।
সমাধান: প্ৰদত্ত বহুপদটো p(x) = 3x3 - x2 - 3x + 1। যিহেতু 1 টো p(x) ৰ এটা শূন্য, গতিকে (x - 1), p(x) ৰ এটা উৎপাদক।
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
p(x) = (x - 1)(3x2 + 2x - 1)
= (x - 1){3x2 + 3x - x - 1}
= (x - 1){3x(x + 1) - 1(x + 1)}
= (x - 1)(x + 1)(3x - 1)
অতএব, x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x + 1 = 0 ⇒ x = -1
3x - 1 = 0 ⇒ x = 1/3
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -1 আৰু 1/3।
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| 3x2 + 2x - 1 | ||
| x - 1 | ) | 3x3 - x2 - 3x + 1 |
| 3x3 - 3x2 (-) (+) |
||
| 2x2 - 3x + 1 | ||
| 2x2 - 2x (-) (+) |
||
| -x + 1 | ||
| -x + 1 (+) (-) |
||
| 0 |
= (x - 1){3x2 + 3x - x - 1}
= (x - 1){3x(x + 1) - 1(x + 1)}
= (x - 1)(x + 1)(3x - 1)
অতএব, x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x + 1 = 0 ⇒ x = -1
3x - 1 = 0 ⇒ x = 1/3
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -1 আৰু 1/3।
(ii) x4 + x3 - 9x2 - 3x + 18 বহুপদটোৰ দুটা শূন্য √3 আৰু -√3। ইয়াৰ বাকীকেইটা শূন্য নির্ণয় কৰা।
সমাধান: প্ৰদত্ত বহুপদটো হৈছে p(x) = x4 + x3 - 9x2 - 3x + 18
যিহেতু √3 আৰু -√3 হৈছে p(x) ৰ শূন্য, গতিকে (x - √3) আৰু (x + √3) p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - √3)(x + √3) হৈছে p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
p(x) = (x + √3)(x - √3)(x2 + x - 6)
= (x + √3)(x - √3){x2 + 3x - 2x - 6}
= (x + √3)(x - √3){x(x + 3) - 2(x + 3)}
= (x + √3)(x - √3)(x + 3)(x - 2)
এতিয়া, x + √3 = 0 ⇒ x = -√3
x - √3 = 0 ⇒ x = √3
x + 3 = 0 ⇒ x = -3
x - 2 = 0 ⇒ x = 2
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -3 আৰু 2।
যিহেতু √3 আৰু -√3 হৈছে p(x) ৰ শূন্য, গতিকে (x - √3) আৰু (x + √3) p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - √3)(x + √3) হৈছে p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| x2 + x - 6 | ||
| x2 - 3 | ) | x4 + x3 - 9x2 - 3x + 18 |
| x4 - 3x2 (-) (+) |
||
| x3 - 6x2 - 3x + 18 | ||
| x3 - 3x (-) (+) |
||
| -6x2 + 18 | ||
| -6x2 + 18 (+) (-) |
||
| 0 |
= (x + √3)(x - √3){x2 + 3x - 2x - 6}
= (x + √3)(x - √3){x(x + 3) - 2(x + 3)}
= (x + √3)(x - √3)(x + 3)(x - 2)
এতিয়া, x + √3 = 0 ⇒ x = -√3
x - √3 = 0 ⇒ x = √3
x + 3 = 0 ⇒ x = -3
x - 2 = 0 ⇒ x = 2
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে -3 আৰু 2।
(iii) x4 + 2x3 - 26x3 + 54x - 27 বহুপদটোৰ দুটা শূন্য 3√3 আৰু -3√3। ইয়াৰ বাকীকেইটা শূন্য নির্ণয় কৰা।
সমাধান: প্ৰদত্ত বহুপদটো হৈছেঃ p(x) = x4 - 2x3 - 26x2 + 54x - 27
যিহেতু 3√3 আৰু -3√3 হৈছে p(x) ৰ মূল, গতিকে (x - 3√3) আৰু (x + 3√3), p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - 3√3)(x + 3√3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 27), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
p(x) = (x2 - 27)(x2 - 2x + 1)
= (x + 3√3)(x - 3√3)(x - 1)(x - 1)
এতিয়া, x + 3√3 = 0 ⇒ x = -3√3
x - 3√3 = 0 ⇒ x = 3√3
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে 1 আৰু 1।
যিহেতু 3√3 আৰু -3√3 হৈছে p(x) ৰ মূল, গতিকে (x - 3√3) আৰু (x + 3√3), p(x) ৰ উৎপাদক।
⇒ (x - 3√3)(x + 3√3), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
⇒ (x2 - 27), p(x) ৰ এটা উৎপাদক
হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| x2 - 2x + 1 | ||
| x2 - 27 | ) | x4 - 2x3 - 26x2 + 54x - 27 |
| x4 - 27x2 (-) (+) |
||
| -2x3 + x2 + 54x - 27 | ||
| -2x3 + 54x (+) (-) |
||
| x2 - 27 | ||
| x2 - 27 (-) (+) |
||
| 0 |
= (x + 3√3)(x - 3√3)(x - 1)(x - 1)
এতিয়া, x + 3√3 = 0 ⇒ x = -3√3
x - 3√3 = 0 ⇒ x = 3√3
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
x - 1 = 0 ⇒ x = 1
গতিকে, অৱশিষ্ট শূন্য দুটা হৈছে 1 আৰু 1।
7. (i) 6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50 বহুপদাটোক আন Classification বহুপদ 3x + 7 ৰে হৰণ কৰাত ভাগশেষ – 15 পোৱা গ'ল। ভাগফল কি?
সমাধান: আমি জানো,
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50 + 15) / (3x + 7)
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 35) / (3x + 7)
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
... ভাগফল = 2x3 - x2 - 5
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
ভাগফল =
= [ (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50) - (-15) ] / (3x + 7)
ভাজ্য - ভাগশেষ
ভাজক
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 50 + 15) / (3x + 7)
= (6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 35) / (3x + 7)
এতিয়া হৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
| 2x3 - x2 - 5 | ||
| 3x + 7 | ) | 6x4 + 11x3 - 7x2 - 15x - 35 |
| 6x4 + 14x3 (-) (-) |
||
| -3x3 - 7x2 | ||
| -3x3 - 7x2 (+) (+) |
||
| -15x - 35 | ||
| -15x - 35 (+) (+) |
||
| 0 |
(ii) এটা বহুপদক x2 - 2 ৰে ভাগ কৰাত ভাগফল আৰু ভাগশেষ ক্রমে 2x2 + 5x - 2 আৰু -x + 14 পোৱা গ'ল। বহুপদটো নিৰ্ণয় কৰা।
সমাধান: আমি জানো,
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(2x2 + 5x - 2) + (-x + 14)
= 2x4 - 4x2 + 5x3 - 10x - 2x2 + 4 - x + 14
= 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
.. নিৰ্নেয় বহুপদটো হৈছে 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ
= (x2 - 2)(2x2 + 5x - 2) + (-x + 14)
= 2x4 - 4x2 + 5x3 - 10x - 2x2 + 4 - x + 14
= 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18
.. নিৰ্নেয় বহুপদটো হৈছে 2x4 + 5x3 - 6x2 - 11x + 18