১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: কোন শতিকাত ইউৰোপত ভৌগোলিক অন্বেষণৰ যুগ আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰ: পোন্ধৰশ (১৫ শ) শতিকাত।

প্ৰশ্ন ২: আমেৰিকা মহাদেশ কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: ক্ৰিষ্টোফাৰ কলম্বাছে (১৪৯২ চনত)।

প্ৰশ্ন ৩: উত্তমাশা অন্তৰীপ (Cape of Good Hope) অতিক্ৰম কৰি ভাৰতলৈ জলপথ আৱিষ্কাৰ কৰা পৰ্তুগীজ নাৱিকজন কোন আছিল?

উত্তৰ: ভাস্কো-দা-গামা।

প্ৰশ্ন ৪: কোনখন দেশে ভৌগোলিক অন্বেষণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথমতে নেতৃত্ব দিছিল?

উত্তৰ: পৰ্তুগাল।

প্ৰশ্ন ৫: 'নিউ ৱৰ্ল্ড' বা 'নতুন পৃথিৱী' বুলি কোনখন মহাদেশক জনা গৈছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকা মহাদেশক।

প্ৰশ্ন ৬: পেচিফিক বা প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ নামকৰণ কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: ফাৰ্ডিনাণ্ড মেগেলানে।

প্ৰশ্ন ৭: এজটেক (Aztec) সভ্যতা কোনে ধ্বংস কৰিছিল?

উত্তৰ: স্পেনিছ আক্ৰমণকাৰী হাৰ্নান কোৰ্টীজে (Hernán Cortés)।

প্ৰশ্ন ৮: ইনকা (Inca) সাম্ৰাজ্য কোনে জয় কৰিছিল?

উত্তৰ: ফ্ৰান্সিস্কো পিছাৰোৱে (Francisco Pizarro)।

প্ৰশ্ন ৯: ঔপনিৱেশিক কালত বয়ন আৰু খেতিৰ বাবে আফ্ৰিকাৰ পৰা নিয়া লোকসকলক কি বুলি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰ: আফ্ৰিকান দাস (African Slaves)।

প্ৰশ্ন ১০: আটলাণ্টিক দাস ব্যৱসায়ৰ (Atlantic Slave Trade) মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকাৰ খনি আৰু খেতিপথাৰত (বাগান) সস্তীয়া শ্ৰমিকৰ যোগান ধৰা।

প্ৰশ্ন ১১: কোনজন পৰ্তুগীজ ৰাজকুমাৰক 'দি নেভিগেটৰ' (The Navigator) বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: ৰাজকুমাৰ হেনৰী (Prince Henry)।

প্ৰশ্ন ১২: নতুনকৈ আৱিষ্কৃত ভূখণ্ডসমূহত ইউৰোপীয় শক্তিসমূহে স্থাপন কৰা ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণক কি বোলে?

উত্তৰ: ঔপনিৱেশিকতাবাদ (Colonialism)।

প্ৰশ্ন ১৩: স্পেইনৰ সহায়ত ক্ৰিষ্টোফাৰ কলম্বাছে যাত্ৰা কৰা প্ৰধান জাহাজখনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ছাণ্টা মাৰিয়া (Santa Maria)।

প্ৰশ্ন ১৪: পৃথিৱীখন প্ৰথমবাৰৰ বাবে সাগৰীয় পথেৰে প্ৰদক্ষিণ কৰা নাৱিকজন কোন আছিল?

উত্তৰ: ফাৰ্ডিনাণ্ড মেগেলান।

প্ৰশ্ন ১৫: ঔপনিৱেশিক সম্প্ৰসাৰণৰ যুগত আমেৰিকাত আটাইতকৈ বেছি আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হোৱা খনিজ পদাৰ্থবিধ কি আছিল?

উত্তৰ: সোণ আৰু ৰূপ।

২ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক অন্বেষণৰ আঁৰৰ দুটা প্ৰধান কাৰক উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: 

(ক) নতুন বাণিজ্যিক পথৰ সন্ধান: ১৪৫৩ চনত অটোমান তুৰ্কীসকলে কনষ্টেণ্টিনোপল জয় কৰাৰ ফলত ইউৰোপৰ বাবে প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহৰ স্থলপথ বন্ধ হৈ পৰিছিল।

(খ) ধৰ্ম আৰু সম্পদৰ প্ৰসাৰ: খ্ৰীষ্টধৰ্মৰ প্ৰচাৰ কৰা আৰু প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহৰ পৰা মছলা, সোণ আদি আহৰণ কৰা।

প্ৰশ্ন ২: নাৱিকসকলক ভৌগোলিক অন্বেষণত সহায় কৰা দুটা নতুন প্ৰযুক্তিৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: 

(ক) কম্পাছ (Mariner's Compass): যাৰ সহায়ত সাগৰত দিশ নিৰ্ণয় কৰা সহজ হৈছিল।

(খ) কেৰাভেল (Caravel): এক বিশেষ ধৰণৰ পাতল আৰু খৰতকীয়া জাহাজ, যাৰ সহায়ত গভীৰ সাগৰত দীৰ্ঘদিন যাত্ৰা কৰিব পৰা গৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: আমেৰিকা মহাদেশ জয়ৰ দুটা মূল পৰিণাম কি আছিল?

উত্তৰ: 

(ক) আমেৰিকাৰ খিলঞ্জীয়া সভ্যতা যেনে— মায়া, এজটেক আৰু ইনকা সভ্যতাৰ পতন ঘটিছিল।

(খ) ইউৰোপীয় উপনিৱেশ স্থাপনৰ পথ প্ৰশস্ত হৈছিল আৰু বিস্তৰ পৰিমাণৰ সোণ-ৰূপ ইউৰোপলৈ চালান হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: 'কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ' (Columbian Exchange) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ১৪৯২ চনত কলম্বাছে আমেৰিকা আৱিষ্কাৰ কৰাৰ পিছত পূব গোলাৰ্ধ (ইউৰোপ, এছিয়া, আফ্ৰিকা) আৰু পশ্চিম গোলাৰ্ধৰ (আমেৰিকা) মাজত উদ্ভিদ, প্ৰাণী, খাদ্য-শস্য, মানুহ আৰু সংক্ৰামক ৰোগৰ যি ব্যাপক আদান-প্ৰদান হৈছিল, তাকেই কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ঔপনিৱেশিক সম্প্ৰসাৰণত বৰ্ণবাদ বা বৰ্ণবৈষম্যৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: ইউৰোপীয় উপনিৱেশবাদীসকলে নিজকে বগা ছালৰ হোৱাৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবিছিল। তেওঁলোকে আফ্ৰিকান আৰু আমেৰিকাৰ খিলঞ্জীয়া লোকসকলক 'অসভ্য' জ্ঞান কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক দাস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাটো নিজৰ অধিকাৰ বুলি গণ্য কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: ত্ৰিকোণীয় দাস ব্যৱসায় (Triangular Slave Trade) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ইউৰোপ, আফ্ৰিকা আৰু আমেৰিকা মহাদেশৰ মাজত গঢ়ি উঠা এক বিশেষ ব্যৱসায়িক ব্যৱস্থা। ইয়াত ইউৰোপৰ পৰা উৎপাদিত সামগ্ৰী আফ্ৰিকালৈ নিয়া হৈছিল, আফ্ৰিকাৰ পৰা দাসসকলক আমেৰিকালৈ আৰু আমেৰিকাৰ বাগানত উৎপাদিত কেঁচামাল (চেনি, ধঁপাত, কপাহ) পুনৰ ইউৰোপলৈ অনা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: আমেৰিকাত ইউৰোপীয় উপনিৱেশ স্থাপনৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত খনিসমূহৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকাৰ পেৰু আৰু মেক্সিকোৰ খনিসমূহত প্ৰচুৰ পৰিমাণে সোণ আৰু ৰূপ পোৱা গৈছিল। এই খনিজ সম্পদসমূহ হস্তগত কৰি নিজৰ দেশৰ অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰিবলৈ ইউৰোপীয় শক্তিসমূহৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা চলিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: ঔপনিৱেশিক যুগৰ 'বাগান অৰ্থনীতি' (Plantation Economy) কি আছিল?

উত্তৰ: আমেৰিকা আৰু কেৰিবিয়ান দ্বীপপুঞ্জত ইউৰোপীয় উপনিৱেশকাৰীসকলে একো একোটা বিশাল ভূখণ্ড জুৰি অকল একক বাণিজ্যিক শস্য যেনে— চেনি, ধঁপাত, কফি বা কপাহৰ খেতি কৰিছিল। ইয়াক বৃহৎ পৰিসৰত কৰা হৈছিল আৰু ইয়াত মূলতঃ দাস শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯: আফ্ৰিকান দাসসকলক কেনে পৰিস্থিতিত সাগৰীয় পথেৰে অনা হৈছিল?

উত্তৰ: আফ্ৰিকান দাসসকলক জাহাজৰ তলিত অতি সংকীৰ্ণ আৰু লেতেৰা পৰিৱেশত শৃংখলিত কৰি অনা হৈছিল, যাক 'মিডল পেছেজ' (Middle Passage) বোলা হয়। এই যাত্ৰাপথত উপযুক্ত খাদ্য আৰু চিকিৎসাৰ অভাৱত বহু দাসৰ মৃত্যু হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: স্পেনিছ 'কনকুইষ্টাডৰ' (Conquistadors) কোন আছিল?

উত্তৰ: পোন্ধৰশ আৰু ষোড়শ শতিকাত আমেৰিকা মহাদেশ জয় কৰা আৰু তাত উপনিৱেশ স্থাপন কৰা স্পেনিছ সেনা, অভিযাত্ৰী আৰু যুদ্ধ জয়ীসকলক 'কনকুইষ্টাডৰ' বোলা হৈছিল। যেনে— হাৰ্নান কোৰ্টীজ।

প্ৰশ্ন ১১: ভৌগোলিক অন্বেষণৰ আঁৰত ধৰ্মীয় প্ৰেৰণা কি আছিল?

উত্তৰ: ইউৰোপীয় খ্ৰীষ্টান শাসক আৰু ধৰ্মযাজকসকলৰ মূল লক্ষ্য আছিল ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰা আৰু বিশ্বৰ নতুনকৈ আৱিষ্কৃত ভূখণ্ডসমূহৰ অনা-খ্ৰীষ্টান লোকসকলৰ মাজত ৰোমান কেথলিক খ্ৰীষ্টধৰ্মৰ প্ৰচাৰ আৰু সম্প্ৰসাৰণ কৰা।

প্ৰশ্ন ১২: উপনিৱেশীকৰণৰ ফলত আমেৰিকাৰ থলুৱা অধিবাসীসকলৰ জনসংখ্যা কিয় হ্ৰাস পাইছিল?

উত্তৰ: জনসংখ্যা হ্ৰাস পোৱাৰ দুটা কাৰণ হ'ল:

(ক) ইউৰোপীয়সকলৰ দ্বাৰা হোৱা অত্যাচাৰ আৰু যুদ্ধ।

(খ) ইউৰোপৰ পৰা সংক্ৰমিত হোৱা বসন্ত (Smallpox), সৰুআই আদি মহামাৰী ৰোগ, যাৰ বিৰুদ্ধে থলুৱা লোকসকলৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা নাছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: মাৰ্চেণ্টেলিজম বা বাণিজ্যবাদ (Mercantilism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ই এনে এক অৰ্থনৈতিক তত্ত্ব য'ত বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে এখন দেশৰ শক্তি তাৰ হাতত থকা সোণ-ৰূপৰ পৰিমাণ আৰু অনুকূল বাণিজ্যৰ (আমদানিতকৈ ৰপ্তানি বেছি) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ বাবেই উপনিৱেশ স্থাপনৰ প্ৰৱণতা বাঢ়িছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: 'Mercator Projection' কি আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ১৫৬৯ চনত জেৰাৰ্ডাছ মেৰ্কেটৰে উদ্ভাৱন কৰা ই এক প্ৰকাৰৰ মানচিত্ৰ অংকন পদ্ধতি। ই সাগৰীয় যাত্ৰাৰ বাবে দিশ নিৰ্ণয়ত নিখুঁত সহায় কৰিছিল, যাৰ ফলত নাৱিকসকলৰ দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ভৌগোলিক অন্বেষণ সহজ হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: ভৌগোলিক অন্বেষণে কেনেকৈ বিশ্বায়নৰ (Globalization) প্ৰথম খোজ পেলাইছিল?

উত্তৰ: ভৌগোলিক অন্বেষণৰ ফলত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন মহাদেশসমূহ (ইউৰোপ, এছিয়া, আফ্ৰিকা আৰু আমেৰিকা) সাগৰীয় পথেৰে ইখনে সিখনৰ সৈতে যুক্ত হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বিশ্বজুৰি বাণিজ্য, সংস্কৃতি আৰু মানুহৰ আদান-প্ৰদান আৰম্ভ হৈ বিশ্বায়নৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

5 নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নসমূহঃ

প্ৰশ্ন ১: পোন্ধৰশ আৰু ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপীয়সকলৰ ভৌগোলিক অন্বেষণৰ আঁৰৰ প্ৰধান অনুপ্ৰেৰণা বা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পোন্ধৰশ আৰু ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপত আৰম্ভ হোৱা ভৌগোলিক অন্বেষণৰ যুগৰ আঁৰত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয়, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰক আছিল। এই কাৰকসমূহক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি— 'Gold, Glory, and God' (সোণ, গৌৰৱ আৰু ঈশ্বৰ)।

• নতুন বাণিজ্যিক পথৰ সন্ধান (অৰ্থনৈতিক কাৰক): ১৪৫৩ চনত অটোমান তুৰ্কীসকলে কনষ্টেণ্টিনোপল জয় কৰাৰ পিছত ইউৰোপ আৰু প্ৰাচ্যৰ (এছিয়া) মাজত থকা পৰম্পৰাগত স্থলপথ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত ভাৰত আৰু অন্যান্য এচিয় দেশৰ মছলা, ৰেচম আদিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ইউৰোপীয় ব্যৱসায়ীসকলে এক বিকল্প সাগৰীয় পথ বিচাৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

• ধৰ্মীয় প্ৰেৰণা (ঈশ্বৰ): কেথলিক চাৰ্চ আৰু ইউৰোপীয় খ্ৰীষ্টান শাসকসকলৰ মনত ইছলাম ধৰ্মৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱ ৰোধ কৰাৰ তীব্ৰ হেঁপাহ আছিল। তেওঁলোকে বিশ্বৰ নতুনকৈ আৱিষ্কৃত ভূখণ্ডৰ অনা-খ্ৰীষ্টান লোকসকলৰ মাজত খ্ৰীষ্টধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰাটো এক পবিত্ৰ কৰ্তব্য বুলি গণ্য কৰিছিল।

• জাতীয় গৌৰৱ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতা (গৌৰৱ): পৰ্তুগাল, স্পেইন, ইংলেণ্ড আৰু ফ্ৰান্সৰ দৰে উদীয়মান ইউৰোপীয় শক্তিসমূহৰ মাজত নিজৰ সাম্ৰাজ্য আৰু প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ এক তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা চলিছিল। নতুন ভূখণ্ড আৱিষ্কাৰ কৰাটো ৰাষ্ট্ৰীয় মৰ্যাদা আৰু গৌৰৱৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: স্পেনিছ কনকুইষ্টাডৰসকলৰ দ্বাৰা আমেৰিকা মহাদেশ জয় কৰাৰ পদ্ধতি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ চমুকৈ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে স্পেনিছ আক্ৰমণকাৰী বা 'কনকুইষ্টাডৰ'সকলে (Conquistadors) অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে আমেৰিকা মহাদেশৰ শক্তিশালী থলুৱা সাম্ৰাজ্যসমূহ, যেনে— মেক্সিকোৰ এজটেক আৰু পেৰুৰ ইনকা সাম্ৰাজ্য জয় কৰিছিল।

• জয় কৰাৰ পদ্ধতি: স্পেনিছসকলৰ সামৰিক বাহিনী খিলঞ্জীয়া লোকসকলতকৈ সংখ্যাত বহুত কম আছিল যদিও তেওঁলোকৰ হাতত আধুনিক মাৰণাস্ত্ৰ যেনে— বন্দুক, বাৰুদ, ধাতুৰ বৰ্ম আৰু তৰোৱাল আছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁলোকে যুদ্ধত ঘোঁৰা ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যিটো আমেৰিকাৰ থলুৱা লোকসকলৰ বাবে অপৰিচিত আৰু ভয়ংকৰ আছিল। তেওঁলোকে খিলঞ্জীয়া জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক অন্তৰ্দ্বন্দ্বৰো সম্পূৰ্ণ সুযোগ গ্ৰহণ কৰিছিল।

• প্ৰভাৱ: এই জয়ৰ পৰিণাম খিলঞ্জীয়া সভ্যতাৰ বাবে অত্যন্ত ধ্বংসাত্মক আছিল। স্পেনিছসকলে এই অঞ্চলসমূহৰ চহকী সংস্কৃতি আৰু ৰাজনৈতিক গাঁথনি সম্পূৰ্ণৰূপে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলায়। খনি আৰু খেতিপথাৰত কাম কৰিবলৈ থলুৱা লোকসকলক দাস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আটাইতকৈ ভয়াবহ প্ৰভাৱটো আছিল ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে অহা বসন্ত আৰু সৰুআইৰ দৰে সংক্ৰামক ৰোগ, যাৰ ফলত মহাদেশখনৰ প্ৰায় ৮০-৯০% খিলঞ্জীয়া জনসংখ্যা মৃত্যুমুখত পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাৰম্ভিক ঔপনিৱেশিক যুগত গঢ়ি উঠা 'ত্ৰিকোণীয় দাস ব্যৱসায়' (Triangular Slave Trade) ৰ গাঁথনি আৰু কাৰ্যপদ্ধতিৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ভৌগোলিক অন্বেষণ আৰু আমেৰিকাত উপনিৱেশ স্থাপনৰ এক ক'লা অধ্যায় আছিল 'ত্ৰিকোণীয় দাস ব্যৱসায়'। ১৬ শতিকাৰ পৰা ১৯ শতিকালৈকে আটলাণ্টিক মহাসাগৰক কেন্দ্ৰ কৰি ইউৰোপ, আফ্ৰিকা আৰু আমেৰিকা মহাদেশৰ মাজত এক ত্ৰিকোণীয় বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল।

• প্ৰথম পৰ্যায় (ইউৰোপৰ পৰা আফ্ৰিকালৈ): ইউৰোপীয় ব্যৱসায়ীসকলে বয়ন কৰা কাপোৰ, বন্দুক, বাৰুদ, মদ আৰু বিভিন্ন ধাতুৰ নিৰ্মিত সামগ্ৰী জাহাজত বোজাই কৰি পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ উপকূলীয় অঞ্চললৈ আনিছিল। তাত তেওঁলোকে এই সামগ্ৰীসমূহৰ বিনিময়ত স্থানীয় আফ্ৰিকান মুৰব্বীসকলৰ পৰা যুদ্ধবন্দী বা অপহৰণ কৰা আফ্ৰিকান লোকসকলক ক্ৰয় কৰিছিল।

• দ্বিতীয় পৰ্যায় (আফ্ৰিকাৰ পৰা আমেৰিকালৈ - মিডল পেছেজ): এই পৰ্যায়ত দাসসকলক অত্যন্ত অমানৱীয় পৰিস্থিতিত জাহাজৰ তলিত শৃংখলিত কৰি আটলাণ্টিক মহাসাগৰ পাৰ কৰাই আমেৰিকা আৰু কেৰিবিয়ান দ্বীপপুঞ্জলৈ অনা হৈছিল। এই ভয়ংকৰ যাত্ৰাপথক 'মিডল পেছেজ' (Middle Passage) বোলা হয়, য'ত ৰোগ আৰু অত্যাচাৰৰ বাবে লাখ লাখ আফ্ৰিকান লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।

• তৃতীয় পৰ্যায় (আমেৰিকাৰ পৰা ইউৰোপলৈ): আমেৰিকাত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত জীৱিত দাসসকলক বাগানৰ গৰাকী আৰু খনিৰ মালিকসকলৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰা হৈছিল। এই দাসসকলৰ শ্ৰমেৰে উৎপাদিত কেঁচামাল যেনে— চেনি, ধঁপাত, কপাহ আৰু কফি পুনৰ জাহাজত তুলি ইউৰোপৰ বজাৰলৈ বিক্ৰীৰ বাবে পঠিওৱা হৈছিল। এইদৰেই এই ত্ৰিকোণীয় চক্ৰটো সম্পূৰ্ণ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ঔপনিৱেশিক সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত আমেৰিকাৰ 'খনি আৰু বাগান (খেতি)' সমূহৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ভৌগোলিক অন্বেষণৰ পিছত স্পেইন, পৰ্তুগাল আদি ইউৰোপীয় শক্তিসমূহে আমেৰিকাত স্থাপন কৰা উপনিৱেশসমূহৰ মূল অৰ্থনৈতিক ভেটি আছিল খনি (Mining) আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ খেতি বা বাগান (Plantation)। ইউৰোপৰ অৰ্থনীতি টনকীয়াল কৰাত এই দুয়োটাৰে ভূমিকা আছিল অপৰিসীম।

• খনিৰ গুৰুত্ব (Mining): মেক্সিকো আৰু পেৰুৰ (বিশেষকৈ পটোছী খনি) ৰূপ আৰু সোণৰ খনিসমূহ আছিল ইউৰোপীয়সকলৰ বাবে আটাইতকৈ লাভজনক সম্পদ। এই খনিসমূহৰ পৰা টন টন সোণ আৰু ৰূপ ইউৰোপলৈ চালান দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ইউৰোপত 'মূল্য বিপ্লৱ' (Price Revolution) ঘটিছিল আৰু মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত ইউৰোপীয় সাম্ৰাজ্যসমূহ অতি চহকী হৈ পৰিছিল।

• বাগান অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্ব (Plantation): ব্ৰাজিল আৰু কেৰিবিয়ান দ্বীপপুঞ্জৰ গৰম জলবায়ুৰ সুযোগ লৈ ইউৰোপীয়সকলে বৃহৎ পৰিসৰত চেনি, ধঁপাত আৰু পিছলৈ কপাহৰ খেতি আৰম্ভ কৰিছিল। এই সামগ্ৰীসমূহৰ ইউৰোপৰ বজাৰত প্ৰচুৰ চাহিদা আছিল।

• দাস শ্ৰমৰ ব্যৱহাৰ: খনি আৰু বাগান— এই দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে উৎপাদন সস্তা আৰু সৰ্বাধিক কৰিবলৈ খিলঞ্জীয়া আমেৰিকান আৰু পিছলৈ কোটি কোটি আফ্ৰিকান দাসক বলপূৰ্বক কামত খট্টিওৱা হৈছিল। এই শ্ৰম শোষণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই ইউৰোপত আধুনিক পুঁজিবাদৰ (Capitalism) প্ৰাৰম্ভিক ভেটি গঢ়ি উঠিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: 'কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ' (Columbian Exchange) বুলিলে কি বুজা? বিশ্ব ইতিহাসত ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৪৯২ চনত ক্ৰিষ্টোফাৰ কলম্বাছে আমেৰিকা মহাদেশ আৱিষ্কাৰ কৰাৰ পিছত পূব গোলাৰ্ধ (ইউৰোপ, এছিয়া, আফ্ৰিকা) আৰু পশ্চিম গোলাৰ্ধৰ (আমেৰিকা) মাজত উদ্ভিদ, প্ৰাণী, খাদ্য-শস্য, মানুহ আৰু বীজাণুৰ যি ঐতিহাসিক আৰু ব্যাপক গোলকীয় আদান-প্ৰদান হৈছিল, তাকেই 'কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ' বোলা হয়।

বিশ্ব ইতিহাসত ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:

• খাদ্য আৰু কৃষিৰ পৰিৱৰ্তন: আমেৰিকা মহাদেশৰ পৰা বহুতো নতুন খাদ্য-শস্য সমগ্ৰ বিশ্বলৈ বিয়পি পৰিছিল, যেনে— আলু, গোমধান, বিলাহী, জলকীয়া, মিঠা আলু আৰু ধঁপাত। বিশেষকৈ আলু আৰু গোমধানে ইউৰোপ আৰু এছিয়াত খাদ্য সংকত দূৰ কৰাত আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিত এক ডাঙৰ ভূমিকা লৈছিল। একেদৰে ইউৰোপীয়সকলে আমেৰিকালৈ ঘেঁহু, চাউল, কুঁহিয়াৰ আৰু কফি আনিছিল।

• জীৱ-জন্তুৰ আদান-প্ৰদান: ইউৰোপীয়সকলে আমেৰিকালৈ ঘোঁৰা, গৰু, ছাগলী, গাহৰি আৰু ভেড়াৰ দৰে পোহনীয়া জীৱ-জন্তু লৈ গৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ঘোঁৰাই আমেৰিকাৰ থলুৱা ৰেড ইণ্ডিয়ানসকলৰ চিকাৰ পদ্ধতি আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি দিছিল।

• জনগাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তন আৰু মহামাৰী: এই আদান-প্ৰদানৰ আটাইতকৈ নেতিবাচক দিশটো আছিল মহামাৰীৰ সংক্ৰমণ। ইউৰোপৰ পৰা যোৱা বসন্ত, সৰুআই আৰু ইনফ্লুৱেঞ্জাৰ দৰে ৰোগৰ বাবে আমেৰিকাৰ লাখ লাখ খিলঞ্জীয়া লোকৰ মৃত্যু হৈছিল, যাৰ ফলত মহাদেশখনৰ জনগাঁথনি চিৰদিনৰ বাবে সলনি হৈ পৰে।