অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে বৰ্ণ প্ৰথা উচ্ছেদৰ বাবে লিখা আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: ড° আম্বেদকাৰে বৰ্ণ প্ৰথা আৰু জাতিভেদৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰি লিখা যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থখনৰ নাম হৈছে ‘অেনীহিলেচন অৱ কাষ্ট’ (Annihilation of Caste), যিখন ১৯৩৬ চনত প্ৰকাশ পাবলৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াই ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাত সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে আগবঢ়োৱা এটা অন্যতম মূল ধাৰণা কি আছিল?

উত্তৰ: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ সমাজবাদী দৰ্শনৰ এক কেন্দ্ৰীয় স্তম্ভ আছিল ‘চৌখাম্বা ৰাজ্য’ (Four-Pillared State) বা চাৰিটা স্তম্ভযুক্ত বিকেন্দ্ৰীকৃত শাসন ব্যৱস্থা।

প্ৰশ্ন ৩: তাৰাবাই সিন্দেৰ দ্বাৰা ৰচিত আৰু ১৮৮২ চনত প্ৰকাশিত পুৰুষতন্ত্ৰ বিৰোধী মূল গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: ১৯ শতিকাৰ ভাৰতীয় সমাজত নাৰী নিৰ্যাতনৰ বিৰুদ্ধে তাৰাবাই সিন্দে লিখা প্ৰথমখন গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ নাম হ’ল ‘স্ত্ৰীপুৰুষ তুলনা’।

প্ৰশ্ন ৪: ড° আম্বেদকাৰৰ মতে ভাৰতীয় সমাজৰ ‘জাতিপ্ৰথা’ কেৱল শ্ৰমৰ বিভাজনেই নহয়, ই আন কিহৰ বিভাজন?

উত্তৰ: ড° আম্বেদকাৰৰ সুচিন্তিত মত অনুসৰি ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত জাতিপ্ৰথা কেৱল শ্ৰমৰ বিভাজনেই নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে শ্ৰমিকসকলৰ মাজত সৃষ্টি কৰা এক বৈষম্যমূলক ‘শ্ৰমিকৰ কৃত্ৰিম বিভাজন’।

প্ৰশ্ন ৫: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াই পুঁজিবাদ আৰু সাম্যবাদ— এই দুয়োটাকে কিয় নাকচ কৰিছিল?

উত্তৰ: লোহিয়াই অনুভৱ কৰিছিল যে এই দুয়োখন ব্যৱস্থাই বৃহৎ যন্ত্ৰ উদ্যোগ আৰু কেন্দ্ৰীভূত ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যি ভাৰতৰ দৰে কৃষিভিত্তিক দেশৰ বাবে অনুপযোগী।

প্ৰশ্ন ৬: তাৰাবাই সিন্দে ভাৰতৰ কোনটো সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল?

উত্তৰ: তাৰাবাই সিন্দে মহাত্মা জ্যোতিৰাও ফুলে আৰু সাবিত্ৰীবাই ফুলেৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা ‘সত্যশোধক সমাজ’ (সত্য অন্বেষণকাৰী সমাজ) আন্দোলনৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত আছিল।

প্ৰশ্ন ৭: ড° আম্বেদকাৰে সামাজিক সমতা আৰু জাতিভেদৰ অন্ত পেলাবলৈ জীৱনৰ শেষ সময়ত কোনটো ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰ: ড° আম্বেদকাৰে সমতাৰ সন্ধানত ১৯৫৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত নাগপুৰত সতীৰ্থসকলৰ সৈতে আনুষ্ঠানিকভাৱে বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: ড° লোহিয়াৰ চিন্তাধাৰাত ‘সপ্ত ক্ৰান্তি’ বা ‘সাতটা বিপ্লৱ’ৰ মূল লক্ষ্য কি আছিল?

উত্তৰ: লোহিয়াৰ ‘সপ্ত ক্ৰান্তি’ৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল সমাজৰ পৰা মানৱে মানৱৰ মাজত কৰা সকলো ধৰণৰ অন্যায়, শোষণ আৰু বৈষম্য (যেনে: বৰ্ণ, লিংগ আৰু শ্ৰেণীগত পাৰ্থক্য) সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰা।

প্ৰশ্ন ৯: তাৰাবাই সিন্দেৰ জন্ম বৰ্তমান ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত হৈছিল?

উত্তৰ: নাৰীবাদী চিন্তাবিদ তাৰাবাই সিন্দেৰ জন্ম মহাৰাষ্ট্ৰৰ বুলধানা নামৰ ঐতিহাসিক চহৰখনত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: ড° আম্বেদকাৰে দলিত আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবলৈ ১৯২৭ চনত চলোৱা বিখ্যাত সত্যাগ্ৰহটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: পানী খোৱাৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবলৈ ড° আম্বেদকাৰে মহাৰাষ্ট্ৰত চলোৱা সেই ঐতিহাসিক আন্দোলনটো আছিল ‘মহাড সত্যাগ্ৰহ’ (Mahad Satyagraha)।

প্ৰশ্ন ১১: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াই ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ কোনটো ঐতিহাসিক আন্দোলনৰ সময়ত আত্মগোপন কৰি ‘কংগ্ৰেছ ৰেডিঅ’’ চলাইছিল?

উত্তৰ: ১৯৪২ চনৰ ঐতিহাসিক ‘ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন’ৰ সময়ত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ চকু ফাকি দি লোহিয়াই গোপনে ৰেডিঅ’ সম্প্ৰচাৰৰ জৰিয়তে সংগ্ৰামীসকলক নেতৃত্ব দিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: তাৰাবাই সিন্দেৰ মতে ধৰ্মশাস্ত্ৰবোৰ কোনে আৰু কিয় ৰচনা কৰিছিল?

উত্তৰ: তাৰাবাই সিন্দেৰ মতে সমাজৰ ধৰ্মশাস্ত্ৰবোৰ কেৱল পুৰুষসকলে নিজৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু নাৰীক চিৰকাল বশ কৰি ৰাখিবলৈ ৰচনা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: ড° আম্বেদকাৰে ভাৰতীয় সমাজত গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে কোনটো দিশক আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰিছিল?

উত্তৰ: তেওঁৰ মতে কেৱল ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰই যথেষ্ট নহয়, যেতিয়ালৈকে সমাজত স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধেৰে পুষ্ট ‘সামাজিক গণতন্ত্ৰ’ প্ৰতিষ্ঠা নহয়।

প্ৰশ্ন ১৪: লোহিয়াৰ মতে ভাৰতীয় সমাজত শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ পূৰ্বে কোনটো প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াটো জৰুৰী?

উত্তৰ: লোহিয়াৰ মতে ভাৰতত আৰ্থিক শ্ৰেণী বিভাজনৰ শিপা জাতিপ্ৰথাৰ সৈতে সাঙোৰ খাই আছে, গতিকে ইয়াৰ অবসান ঘটাবলৈ সৰ্বপ্ৰথম ‘জাতিভেদ প্ৰথা’ নিৰ্মূল কৰিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৫: তাৰাবাই সিন্দেৰ ‘স্ত্ৰীপুৰুষ তুলনা’ পুথিখন মূলতঃ কোনটো বিশেষ ঘটনাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে ৰচিত হৈছিল?

উত্তৰ: পুনেৰ এজনী ব্ৰাহ্মণ বিধবা যুৱতী (বিজয়লক্ষ্মী)ক সমাজৰ ভয়ত নিজৰ অবৈধ সন্তান হত্যা কৰাৰ অপৰাধত মৃত্যুদণ্ড বিহা হৈছিল, অথচ সমাজৰ লম্পট পুৰুষসকলক কোনো শাস্তি দিয়া হোৱা নাছিল— এই চৰম বৈষম্যৰ প্ৰতিবাদতে তেওঁ এই পুথিখন লিখিছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে জাতিভেদ প্ৰথাক কিয় হিন্দু ধৰ্মৰ এক কৃত্ৰিম দেৱাল বুলি অভিহিত কৰিছিল?

উত্তৰ: আম্বেদকাৰৰ মতে জাতিপ্ৰথাই মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰতিভা আৰু বিকাশক বাধা দিয়ে। ই সমাজত ওখ-নীচ ভেদাভেদৰ সৃষ্টি কৰি শ্ৰমিকসকলৰ মাজত স্থায়ী দেৱাল গঢ়ি তোলে, যাৰ ফলত মানুহৰ মাজত ভ্ৰাতৃত্ববোধ সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ ‘চৌখাম্বা ৰাজ্য’ বা চাৰিটা স্তম্ভৰ ধাৰণাটো চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: লোহিয়াই বিকেন্দ্ৰীকৃত ৰাজনীতিৰ সপক্ষে এই আৰ্হি আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে গণতন্ত্ৰৰ চাৰিটা অভিন্ন স্তম্ভ হ’ব লাগিব— গাওঁ (Village), জিলা (District), প্ৰদেশ (Province) আৰু কেন্দ্ৰ (Centre)। এই চাৰিওটা স্তৰৰে নিজা শাসন ক্ষমতা থাকিব।

প্ৰশ্ন ৩: তাৰাবাই সিন্দে নাৰী আৰু পুৰুষৰ প্ৰাকৃতিক গুণাগুণৰ বিষয়ে কি ব্যতিক্ৰমী যুক্তি আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: সিন্দে যুক্তি দিছিল যে ঈশ্বৰে নাৰী আৰু পুৰুষক একে ধৰণৰ তেজ-মঙহেৰেই সৃষ্টি কৰিছে। পুৰুষৰ দৰে নাৰীৰো একেই বুদ্ধি, সাহস আৰু আৱেগ আছে। গতিকে কেৱল শাৰীৰিক ভিন্নতাৰ বাবে নাৰীক মানসিকভাৱে দুৰ্বল বা চৰিত্ৰহীন সজোৱাটো পুৰুষতন্ত্ৰৰ কপটতাহে মাত্ৰ।

প্ৰশ্ন ৪: ড° আম্বেদকাৰৰ মতে ‘আন্তঃজাতি বিবাহ’ (Inter-caste marriage) জাতিভেদ দূৰ কৰাৰ আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ উপায় কিয় আছিল?

উত্তৰ: আম্বেদকাৰে বিশ্বাস কৰিছিল যে ৰক্তৰ সংমিশ্ৰণেহে সমাজত আপোনত্বৰ ভাব আনিব পাৰে। যেতিয়ালৈকে বিভিন্ন জাতিৰ মাজত বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন নহয়, তেতিয়ালৈকে সমাজৰ কৃত্ৰিম উপজাতি বা গোষ্ঠীগত সংকীৰ্ণতাবোৰ কেতিয়াও অন্ত নপৰে।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ সমাজবাদক কিয় ‘এছিয়ান চোচিয়েলিজম’ বা ‘এছিয়াৰ সমাজবাদ’ বোলা হয়?

উত্তৰ: লোহিয়াৰ সমাজবাদ পশ্চিমীয়া মাৰ্ক্সবাদৰ অন্ধ অনুকৰণ নাছিল। তেওঁ এছিয়া তথা ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি, মাটিৰ সমস্যা আৰু জাতিপ্ৰথাক কেন্দ্ৰ কৰি এক নতুন সমাজবাদী দৰ্শন গঢ়ি তুলিছিল, য’ত কৃষক আৰু সৰু সৰু কুটিৰ শিল্পক মূল চালিকা শক্তি হিচাপে লোৱা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: তাৰাবাই সিন্দে সমাজত বিধবাসকলৰ ওপৰত হোৱা অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে কেনেধৰণৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল?

উত্তৰ: সিন্দে প্ৰশ্ন তুলিছিল যে পত্নীৰ মৃত্যু হ’লে পুৰুষজনে পুনৰ বিবাহ কৰাত সমাজে একো বাধা নিদিয়ে, বৰঞ্চ আদৰণিহে জনায়। কিন্তু পতিহাৰা এগৰাকী নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত কিয় মূৰ খুৰাই, সমাজৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখি গোটেই জীৱনটো নৰকসদৃশ কৰি তোলা হয়?

প্ৰশ্ন ৭: ড° আম্বেদকাৰৰ ত্ৰিসূত্ৰী শিক্ষা— "শিক্ষিত হোৱা, সংগঠিত হোৱা আৰু সংগ্ৰাম কৰা" (Educate, Agitate, Organize)— এই কথাফাঁকিৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: তেওঁৰ মতে পিছপৰা শ্ৰেণীয়ে প্ৰথমে শিক্ষাৰে নিজৰ অধিকাৰ সম্পৰ্কে সচেতন হ’ব লাগিব (Educate), তাৰ পিছত অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে একগোট হৈ সংগঠন গঢ়িব লাগিব (Organize) আৰু অৱশেষত মৰ্যাদা লাভৰ বাবে নিয়মতান্ত্ৰিকভাৱে সংগ্ৰাম কৰিব লাগিব (Agitate)।

প্ৰশ্ন ৮: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ সমাজবাদত ‘ভাষা নীতি’ৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: লোহিয়াই ভাৰতীয় শাসন ব্যৱস্থা আৰু শিক্ষাৰ পৰা ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰাধান্য আঁতৰাই থলুৱা লোকভাষাসমূহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আন্দোলন চলাইছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে বিদেশী ভাষাই সাধাৰণ দৰিদ্ৰ লোকক ক্ষমতা আৰু জ্ঞানৰ পৰা বঞ্চিত কৰি ৰাখে।

প্ৰশ্ন舉 ৯: তাৰাবাই সিন্দে পুৰুষৰ কোনবোৰ চৰিত্ৰগত দোষক সমাজৰ সন্মুখত উন্মোচিত কৰিছিল?

উত্তৰ: তাৰাবাই সিন্দে দৃঢ়তাৰে কৈছিল যে সমাজে নাৰীক সহজে ‘চৰিত্ৰহীন’ সজায়, কিন্তু বাস্তৱত পুৰুষসকলেই মদ্যপান, জুৱা খেল আৰু পৰস্ত্ৰী গমন আদি বিভিন্ন ব্যভিচাৰত লিপ্ত থাকে। তেওঁলোকৰ এই দোষবোৰক সমাজে সদায় পুৰুষ হোৱাৰ বাবেই ক্ষমা কৰি দিয়ে।

প্ৰশ্ন ১০: ড° আম্বেদকাৰে কিয় কৈছিল যে হিন্দু ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহ ধৰ্ম নহয়, কেৱল ‘আইনৰ সংকলন’?

উত্তৰ: আম্বেদকাৰৰ মতে মনুস্মৃতিৰ দৰে গ্ৰন্থসমূহে মানুহক আধ্যাত্মিক স্বাধীনতা নিদিয়ে, বৰঞ্চ সমাজৰ উচ্চবৰ্ণৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে কিছুমান কঠোৰ সামাজিক আইন জাপি দিয়ে। এইবোৰে মানুহৰ মাজত বৈষম্যৰ প্ৰাচীৰখনক ধৰ্মীয় স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ মতে নৰ-নাৰীৰ সমতাই সমাজবাদক কেনেকৈ শক্তিশালী কৰে?

উত্তৰ: লোহিয়াৰ সমাজবাদ কেৱল অৰ্থনৈতিক সমতাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাছিল। তেওঁ কৈছিল যে যেতিয়ালৈকে পুৰুষ আৰু নাৰীৰ মাজত থকা সামাজিক আৰু ঘৰুৱা অসমতা আঁতৰ নহয়, তেতিয়ালৈকে সমাজৰ আধা অংশ জনসংখ্যা (নাৰী) দুৰ্বল হৈ থাকিব আৰু তেনে সমাজত আচল সমাজবাদ আহিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ১২: তাৰাবাই সিন্দে আৰু জাতিপ্ৰথাৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰ: তাৰাবাই সিন্দে বুজি পাইছিল যে নাৰীৰ ওপৰত চলা নিৰ্যাতনৰ সৈতে জাতিপ্ৰথাৰ গভীৰ সংযোগ আছে। উচ্চ জাতিৰ বিশুদ্ধতা ধৰি ৰাখিবলৈকে পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজে নাৰীৰ যৌনতা আৰু স্বাধীনতাৰ ওপৰত কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ জাপি দিছিল, যাতে সমাজৰ বৰ্ণভিত্তিক গাঁথনিটো ভাঙি নাযায়।

প্ৰশ্ন ১৩: ড° আম্বেদকাৰৰ সমাজ সংস্কাৰ দৰ্শনত ‘মহাত্মা জ্যোতিৰাও ফুলে’ৰ প্ৰভাৱ কেনে আছিল?

উত্তৰ: ড° আম্বেদকাৰে জ্যোতিৰাও ফুলেক নিজৰ অন্যতম প্ৰধান ‘গুৰু’ বুলি মানিছিল। ফুলেৰ বৰ্ণবাদ বিৰোধী সংগ্ৰাম আৰু শূদ্ৰ-অতিশূদ্ৰসকলৰ শিক্ষাৰ বাবে কৰা প্ৰয়াসে আম্বেদকাৰক ভাৰতৰ দলিত আন্দোলনক এক সৰ্বভাৰতীয় ৰূপ দিবলৈ গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ ‘বিশেষ সুযোগ বা সংৰক্ষণ’ (Special Opportunities) সম্পৰ্কীয় ধাৰণাটো কি আছিল?

উত্তৰ: লোহিয়াই কেৱল সম সুযোগৰ নীতিটোত বিশ্বাস কৰা নাছিল। তেওঁ কৈছিল যে শতিকা জুৰি নিষ্পেষিত হৈ অহা দলিত, আদিবাসী, পিছপৰা শ্ৰেণী আৰু নাৰীক সমাজৰ মূল সুঁতিলৈ আনিবলৈ হ’লে তেওঁলোকক চৰকাৰী চাকৰি আৰু ৰাজনীতিত অন্ততঃ ৬০ শতাংশ বিশেষ সংৰক্ষণ বা অগ্ৰাধিকাৰ দিব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৫: তাৰাবাই সিন্দেৰ ৰচনাক বৰ্তমান কালত কিয় ‘প্ৰথম ভাৰতীয় আধুনিক নাৰীবাদী ইস্তাহাৰ’ বুলি গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: কিয়নো সেই ঊনবিংশ শতিকাতে, যেতিয়া নাৰী শিক্ষাৰ কথাই স্থান পোৱা নাছিল, তেতিয়া কোনো পুৰুষ সংস্কাৰকৰ সহায় নোলোৱাকৈ সিন্দে অকলে পুৰুষতন্ত্ৰৰ মূল ভেটিটোক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। তেওঁৰ ভাষা আছিল অত্যন্ত স্পষ্ট, পোনপটীয়া আৰু বৈপ্লৱিক, যি আজিও আধুনিক নাৰীবাদৰ বাবে পথপ্ৰদৰ্শক।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে তেওঁৰ ‘অেনীহিলেচন অৱ কাষ্ট’ (Annihilation of Caste) গ্ৰন্থত ভাৰতীয় সমাজৰ জাতিভেদ প্ৰথা উচ্ছেদৰ বাবে আগবঢ়োৱা যুক্তি আৰু ইয়াৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক দৰ্শনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ভাৰতীয় সমাজৰ পৰা বৰ্ণবাদ আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ সমূলঞ্চে বিনাশ সাধন কৰা। ১৯৩৬ চনত প্ৰকাশ হ’বলগীয়া তেওঁৰ যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থ ‘Annihilation of Caste’ ত তেওঁ যুক্তি দিছিল যে ভাৰতীয় সমাজত জাতিপ্ৰথা কেৱল শ্ৰমৰ বিভাজনেই নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে ‘শ্ৰমিকৰ কৃত্ৰিম আৰু অপ্ৰাকৃতিক বিভাজন’।

তেওঁৰ মতে, এই প্ৰথাই মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰতিভা, দক্ষতা আৰু পছন্দক মষিমূৰ কৰি এক স্থবিৰ সামাজিক গাঁথনিৰ সৃষ্টি কৰে। আম্বেদকাৰে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে হিন্দু ধৰ্মৰ সামাজিক বিধানসমূহ, বিশেষকৈ মনুস্মৃতিৰ দৰে শাস্ত্ৰসমূহে এই বৈষম্যমূলক ব্যৱস্থাক ধৰ্মীয় স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। সেইবাবে, তেওঁৰ মতে কেৱল ওপৰাউপৰি সমাজ সংস্কাৰ বা আন্তঃজাতি ভোজন আদিৰ দ্বাৰা জাতিভেদ প্ৰথাৰ অন্ত পেলাব নোৱাৰি; ইয়াৰ বাবে ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ অলৌকিক কৰ্তৃত্বক প্ৰত্যাহ্বান জনাব লাগিব।

ৰাজনৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা আম্বেদকাৰে বিশ্বাস কৰিছিল যে সামাজিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা নোহোৱাকৈ কেৱল সংসদীয় ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ সফল হ’ব নোৱাৰে। যেতিয়ালৈকে সমাজত স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ প্ৰমূল্য প্ৰতিষ্ঠা নহয়, তেতিয়ালৈকে ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাই পিছপৰা শ্ৰেণীক প্ৰকৃত মুক্তি দিব নোৱাৰে। এইক্ষেত্ৰত তেওঁ আন্তঃজাতি বিবাহক সামাজিক সংমিশ্ৰণ আৰু আপোনত্ব ভাৱ গঢ়ি তোলাৰ আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী হাতিয়াৰ বুলি গণ্য কৰিছিল। চমু কথাত, আম্বেদকাৰৰ জাতি উচ্ছেদৰ সংগ্ৰাম আছিল মানৱ অধিকাৰ আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাৰ এক সাৰ্বজনীন ৰাজনৈতিক আন্দোলন।

প্ৰশ্ন ২: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ ‘চৌখাম্বা ৰাজ্য’ (Four-Pillared State) ৰ ধাৰণাটো বিকেন্দ্ৰীকৃত সমাজবাদৰ প্ৰেক্ষাপটত বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় সমাজবাদী আন্দোলনৰ অন্যতম প্ৰাণপুৰুষ ড° ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ এক অনন্য অৱদান হৈছে ‘চৌখাম্বা ৰাজ্য’ বা চাৰিটা স্তম্ভযুক্ত শাসন ব্যৱস্থাৰ আৰ্হি। লোহিয়াই ইয়াৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ পোষকতা কৰিছিল, যিয়ে পশ্চিমীয়া কেন্দ্ৰীভূত ক্ষমতাৰ আৰ্হিক সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰত্যাহ্বান জনায়।

লোহিয়াৰ মতে, সমাজবাদী গণতন্ত্ৰ সুদৃঢ় কৰিবলৈ শাসন ব্যৱস্থাক তলত উল্লেখ কৰা চাৰিটা স্তম্ভ বা স্তৰত বিভক্ত কৰিব লাগে: 

১/ গাঁও (Village) 

২/ জিলা (District) 

৩/ প্ৰদেশ (Province) 

৪/ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ (Centre)

এই চাৰিওটা স্তম্ভই এটা আনটোৰ অধীনস্থ নহয়, বৰঞ্চ স্বতন্ত্ৰ আৰু পাৰস্পৰিক সহযোগিতাত বিশ্বাসী হ’ব। লোহিয়াৰ এই দৰ্শনৰ মূল লক্ষ্য আছিল শাসনৰ একেবাৰে নিম্ন স্তৰত থকা গ্ৰাম্য জনসাধাৰণক নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু সম্পদ পৰিচালনাৰ পোনপটীয়া ক্ষমতা প্ৰদান কৰা। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে ক্ষমতা যেতিয়া কেৱল দিল্লী বা প্ৰাদেশিক ৰাজধানীবোৰত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, তেতিয়া ই আমোলাতন্ত্ৰ আৰু দুৰ্নীতিক প্ৰশ্ৰয় দিয়ে, যাৰ ফলত সাধাৰণ খেতিয়ক আৰু শ্ৰমিক শ্ৰেণী বঞ্চিত হৈ পৰে।

অৰ্থনৈতিক দিশত এই চৌখাম্বা আৰ্হিয়ে স্থানীয় সম্পদৰ ব্যৱহাৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ তথা কুটিৰ উদ্যোগৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাই আমোলাতন্ত্ৰৰ বিলোপ সাধন কৰি জনসাধাৰণৰ স্বকীয় সক্ৰিয়তা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে। গতিকে, লোহিয়াৰ ‘চৌখাম্বা ৰাজ্য’ কেৱল এখন চৰকাৰী গাঁথনি নাছিল, ই আছিল তৃণমূল পৰ্যায়ৰ পৰা সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ এক বলিষ্ঠ ৰাজনৈতিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ দস্তাবেজ।

প্ৰশ্ন ৩: ১৯ শতিকাৰ ভাৰতীয় সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত তাৰাবাই সিন্দেৰ ‘স্ত্ৰীপুৰুষ তুলনা’ (১৮৮২) গ্ৰন্থখনক কিয় প্ৰথম আধুনিক নাৰীবাদী ইস্তাহাৰ বুলি গণ্য কৰা হয়? বহলাই লিখা।

উত্তৰ: ১৮৮২ চনত মহাৰাষ্ট্ৰৰ বুলধানাত জন্মগ্ৰহণ কৰা নাৰীবাদী চিন্তাবিদ তাৰাবাই সিন্দেৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘স্ত্ৰীপুৰুষ তুলনা’ নামৰ সৰু পুথিখন ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক চিন্তাধাৰাৰ এক ঐতিহাসিক মাইলৰ খুঁটি। ঊনবিংশ শতিকাৰ চৰম পুৰুষতান্ত্ৰিক আৰু সনাতনপন্থী সমাজ ব্যৱস্থাত থিয় দি সিন্দেই পোনপটীয়াভাৱে পুৰুষতন্ত্ৰ আৰু ধৰ্মীয় ভণ্ডামীৰ বিৰুদ্ধে জেহাদ ঘোষণা কৰিছিল।

এই গ্ৰন্থখন ৰচনাৰ তৎকালীন কাৰণ আছিল পুনেৰ বিজয়লক্ষ্মী নামৰ এগৰাকী ব্ৰাহ্মণ বিধবাই সমাজৰ লাঞ্ছনাৰ ভয়ত নিজৰ অবৈধ সন্তান হত্যা কৰাৰ বাবে চৰকাৰে বিহা মৃত্যুদণ্ডৰ আদেশ আৰু তাৰ পিছত সংবাদ মাধ্যমত নাৰী জাতিক লৈ কৰা চৰম কুৎসা ৰটনা। সিন্দেই ইয়াৰ তীব্ৰ প্ৰতিবাদ কৰি দেখুৱাই দিছিল যে সমাজৰ নীতি-নিয়ম আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰবোৰ কেৱল পুৰুষসকলে নিজৰ আধিপত্য বজাই ৰাখিবলৈহে তৈয়াৰ কৰিছে।

সিন্দেৰ মূল যুক্তি আছিল যে প্ৰকৃতিয়ে পুৰুষ আৰু নাৰীক সমানেই বুদ্ধি, সাহস আৰু আৱেগ দি সৃষ্টি কৰিছে। কিন্তু পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজে নাৰীক ঘৰৰ চাৰিবেৰৰ মাজত আৱদ্ধ কৰি ৰাখি তেওঁলোকক চৰিত্ৰহীন বা দুৰ্বল সজায়। তেওঁ বিধবা বিবাহৰ নিষেধাজ্ঞা, বাল্যবিবাহ আৰু বহুবিবাহৰ দৰে কু প্ৰথাসমূহৰ আঁৰত থকা পুৰুষৰ চৰম পক্ষপাতিত্বমূলক মানসিকতাক উদঙাই দিছিল। সিন্দেই কোনো পুৰুষ সংস্কাৰকৰ আশ্ৰয় নোলোৱাকৈ সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰভাৱে নাৰীৰ মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰৰ হকে যি বৈপ্লৱিক ভাষা প্ৰয়োগ কৰিছিল, সেইবাবেই তেওঁৰ এই ৰচনাখনক ভাৰতীয় সমাজৰ প্ৰথম আধুনিক নাৰীবাদী ইস্তাহাৰ বুলি অভিহিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ ‘সপ্ত ক্ৰান্তি’ (Seven Revolutions) ৰ ধাৰণাটোৱে ভাৰতত বৈষম্যহীন সমাজ গঠনত কেনেকৈ অৰিহণা যোগাইছিল? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ড° ৰাম মনোহৰ লোহিয়াৰ সমাজবাদ কেৱল অৰ্থনৈতিক শোষণৰ মুক্তিৰ মাজতে আৱদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল মানৱ জীৱনৰ সৰ্বাত্মক পৰিৱৰ্তনৰ এক সামগ্ৰিক দৰ্শন। এই উদ্দেশ্য আগত ৰাখিয়েই তেওঁ ‘সপ্ত ক্ৰান্তি’ বা সাতটা যুগান্তকাৰী বিপ্লৱৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল, যিয়ে সামাজিক ন্যায় আৰু মানৱ মৰ্যাদাৰ এক নতুন পথ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

লোহিয়াৰ ‘সপ্ত ক্ৰান্তি’ৰ সাতটা মূল স্তম্ভ আছিল: 

১/ নৰ-নাৰীৰ মাজত সমতা স্থাপন আৰু লিংগভিত্তিক বৈষম্যৰ অন্ত পেলোৱা। 

২/ ছালৰ ৰং বা বৰ্ণভিত্তিক (ৰঙা, বগা, ক’লা) বৈষম্য আৰু বৰ্ণবাদৰ অৱসান ঘটোৱা। 

৩/ পৰম্পৰাগত জাতিপ্ৰথা নিৰ্মূল কৰি পিছপৰা আৰু দলিতসকলক বিশেষ সুযোগ প্ৰদান কৰা। 

৪/ বিদেশী শাসন বা ঔপনিবেশিক দাসত্বৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰা। 

৫/ অৰ্থনৈতিক সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ অতিমাত্ৰা কেন্দ্ৰীকৰণ ৰোধ কৰা। 

৬/ ব্যক্তিগত জীৱনৰ স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰা আৰু যুক্তিসংগত অধিকাৰৰ সুৰক্ষা দিয়া। 

৭/ অস্ত্ৰশস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰি সত্যাগ্ৰহ বা অহিংস নীতিৰে অন্যায়ৰ প্ৰতিৰোধ কৰা।

লোহিয়াই অনুভৱ কৰিছিল যে ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত মাৰ্ক্সীয় শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ তত্ত্ব হুবহু প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি, কাৰণ ইয়াত আৰ্থিক শ্ৰেণীৰ সৈতে সামাজিক ‘জাতি’ (Caste) ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত। গতিকে জাতিভেদ দূৰ নকৰাকৈ সমাজবাদ অসম্ভৱ। একেদৰে তেওঁ নাৰী শক্তিক সমাজৰ আধা অংশ বুলি গণ্য কৰি লিংগ সমতাক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল। লোহিয়াৰ এই ‘সপ্ত ক্ৰান্তি’ আছিল ভাৰতৰ দৰে এখন বহুত্ববাদী দেশৰ বাবে সকলো ধৰণৰ সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দূৰ কৰি এক সমতাভিত্তিক সমাজ গঢ়াৰ এক বাস্তৱসন্মত ব্লুপ্ৰিণ্ট।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাত ‘জাতি আৰু লিংগ’ (Caste and Gender) ৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ বিষয়ে ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ আৰু তাৰাবাই সিন্দেৰ দৰ্শনৰ এক তুলনামূলক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাত ‘জাতি’ (Caste) আৰু ‘লিংগ’ (Gender) দুটা পৃথক মেৰু নহয়, বৰঞ্চ এই দুয়োটা ব্যৱস্থা এটা আনটোৰ সৈতে ওখ-নীচ আৰু ক্ষমতাৰ সম্পৰ্কৰে বান্ধ খাই আছে। এই জটিল সামাজিক সমীকৰণটোক ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ আৰু তাৰাবাই সিন্দে— দুয়োগৰাকী মহান চিন্তাবিদে নিজা নিজা দৃষ্টিভঙ্গীৰে তীব্ৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰিছিল।

ড° আম্বেদকাৰে তেওঁৰ বিখ্যাত গৱেষণা পত্ৰ ‘Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development’ ত দেখুৱাই দিছিল যে জাতিপ্ৰথাৰ পবিত্ৰতা আৰু বিশুদ্ধতা ধৰি ৰাখিবলৈ সমাজত ‘অন্তৰ্জাতি বিবাহ’ (Endogamy) ৰ প্ৰচলন কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাটোক টিকাই ৰাখিবলৈ নাৰীৰ যৌনতা আৰু স্বাধীনতাৰ ওপৰত কঠোৰ সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ জাপি দিয়াটো আৱশ্যকীয় হৈ পৰিছিল। আম্বেদকাৰৰ মতে, সতীদাহ প্ৰথা, বাল্যবিবাহ আৰু বিধবা জীৱনৰ নিৰ্যাতন— এই আটাইবোৰেই আছিল জাতিপ্ৰথাৰ গাঁথনিটো অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ একো একোটা কৌশল। সেইবাবেই তেওঁ পৰৱৰ্তী সময়ত স্বাধীন ভাৰতত নাৰীক আইনী সুৰক্ষা আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ দিবলৈ ‘হিন্দু ক’ড বিল’ (Hindu Code Bill) উত্থাপন কৰিছিল।

আনহাতে, তাৰাবাই সিন্দেৰ দৃষ্টিভঙ্গী আছিল অধিক পোনপটীয়া আৰু অভিজ্ঞতাভিত্তিক। তেওঁ দেখুৱাই দিছিল যে কেনেকৈ উচ্চবৰ্ণৰ পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজে নিজৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ নাৰীৰ ওপৰত শাস্ত্ৰৰ দোহাই দি শোষণ চলায়। সিন্দেৰ মতে, ধৰ্মীয় নীতি-নিয়মবোৰ এনেদৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছে যাতে নাৰী সদায় পুৰুষৰ অধীনস্থ হৈ থাকে। যি সমাজত পুৰুষে যিকোনো ব্যভিচাৰ কৰিও সাৰি যাব পাৰে, সেই একেখন সমাজতে উচ্চ জাতিৰ ব্ৰাহ্মণ বিধবা এগৰাকীয়ে সামান্য ভুলৰ বাবে চৰম শাস্তি ভোগ কৰিব লগা হয়।