পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:

​এই পাঠটিত ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ক্ৰমিক বিৱৰ্তনৰ এটা পৰিষ্কাৰ চিত্ৰ দাঙি ধৰা হৈছে। আনুমানিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০-ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰাচীন আৰ্যভাষাৰ স্তৰত বৈদিক সাহিত্য আৰু পাণিনিৰ লৌকিক সংস্কৃতৰ উত্থান ঘটে। পৰৱৰ্তী সময়ত, এই জটিল ভাষাৰ সৰলীকৰণ ঘটি মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ সৃষ্টি হয়। এই স্তৰৰ প্ৰথম পৰ্যায়ত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বাহক ‘পালি’ আৰু দ্বিতীয় পৰ্যায়ত জৈন ধৰ্ম তথা ধ্ৰুপদী নাটকত ‘সাহিত্যিক প্ৰাকৃত’ৰ (যেনে: শৌৰসেনী, মহাৰাষ্ট্ৰী, মাগধী) বিকাশ হয়। অৱশেষত, প্ৰাকৃতৰ আঞ্চলিক ৰূপবোৰ ‘অপভ্ৰংশ’ স্তৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু ইয়াৰে পূব দিশৰ মাগধী অপভ্ৰংশৰ পৰাই আধুনিক অসমীয়া আদি নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহৰ জন্ম হয়।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা-পৰিয়ালৰ কোনটো শাখাৰ পৰা ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ জন্ম হৈছে?

উত্তৰ: ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা-পৰিয়ালৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ 'শত'ম' (Satem) শাখাৰ অন্তৰ্গত 'ভাৰত-ইৰানীয়' উপ-শাখাৰ পৰা ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ উৎপত্তি হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ঐতিহাসিক বিৱৰ্তনক প্ৰধানকৈ কেইটা স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ সমগ্ৰ বিকাশৰ ধাৰাটোক প্ৰধানকৈ তিনিটা ক্ৰমিক স্তৰত বিভক্ত কৰা হৈছে— প্ৰাচীন, মধ্য আৰু নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষা।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ আনুমানিক সময়সীমা কি আছিল?

উত্তৰ: আনুমানিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০ ৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ লৈকে সময়ছোৱাক প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ যুগ বুলি গণ্য কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: বৈদিক ভাষাৰ সাহিত্যিক নিদৰ্শনসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ প্ৰাচীনতম উৎস কোনখন?

উত্তৰ: সনাতন ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰাণস্বৰূপ 'ঋগ্বেদ সংহিতা' হ'ল বৈদিক ভাষাৰ আদিম তথা প্ৰাচীনতম সাহিত্যিক নিদৰ্শন।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰাচীন বৈদিক ভাষাৰ মাজত দেখা পোৱা এটা প্ৰধান ব্যাকৰণগত বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: বৈদিক ভাষাৰ এক অনন্য বৈশিষ্ট্য আছিল ইয়াৰ 'স্বৰাঘাত' (Accent) ব্যৱস্থা, য’ত সুৰৰ তাৰতম্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পদ বা শব্দৰ অৰ্থ সলনি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: বৈদিক ভাষাৰ পৰৱৰ্তী সময়ত গঢ়ি উঠা লৌকিক সংস্কৰণটোক কোনে ব্যাকৰণৰ নীতিৰে শৃঙ্খলিত কৰিছিল?

উত্তৰ: মহান বৈয়াকৰণিক মহৰ্ষি पाणिनि (পাণিনি) দেৱে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাত তেওঁৰ অমৰ সৃষ্টি 'অষ্টাধ্যায়ী' ব্যাকৰণৰ জৰিয়তে লৌকিক সংস্কৃত ভাষাক এক স্থায়ী ৰূপ দিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: 'সংস্কৃত' শব্দটোৰ আক্ষৰিক তথা ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ কি?

উত্তৰ: 'সংস্কৃত' শব্দটোৰ অৰ্থ হ’ল নিয়মতান্ত্ৰিকভাৱে ‘সংস্কাৰ কৰা’, ‘পৰিশোধিত’ বা ‘পৰিমাৰ্জিত কৰা ভাষা’।

প্ৰশ্ন ৮: মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ প্ৰথমটো ভাষিক স্তৰক সাধাৰণতে কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ প্ৰাথমিক স্তৰটোক সাহিত্যিক আৰু ভাষাতাত্ত্বিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা 'পালি ভাষা' বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৯: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ 'ত্ৰিপিটক' মূলতঃ কোনটো ভাষাত সংৰক্ষিত হৈছে?

উত্তৰ: মহাকাৰুণিক ভগৱান বুদ্ধৰ বাণী আৰু দৰ্শন সমৃদ্ধ পবিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ 'ত্ৰিপিটক' মূলতঃ পালি ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: ঐতিহাসিক সম্ৰাট অশোকৰ ধৰ্মলিপিসমূহ কোনটো স্তৰৰ ভাষাৰ অন্তৰ্গত?

উত্তৰ: মৌৰ্য বংশৰ সম্ৰাট অশোকৰ বিভিন্ন শিলালিপিসমূহত ব্যৱহৃত ভাষাটো মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ অন্তৰ্গত প্ৰাক-প্ৰাকৃত বা আদি প্ৰাকৃতৰ এক শক্তিশালী নিদৰ্শন।

প্ৰশ্ন ১১: 'প্ৰাকৃত' শব্দটোৰ মূল উৎস কি আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা কি বুজোৱা হয়?

উত্তৰ: 'প্ৰাকৃত' শব্দটো 'প্ৰকৃতি' (যাৰ অৰ্থ সাধাৰণ জনতা বা মূল আধাৰ) শব্দৰ পৰা আহিছে; ইয়াৰ দ্বাৰা স্বাভাৱিকভাৱে গঢ়ি উঠা সাধাৰণ লোকৰ কথিত ভাষাক বুজোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: প্ৰাকৃত ভাষাৰ চৰম বিকাশ আৰু সাহিত্যিক প্ৰকাশ ঘটা যুগটোক কি স্তৰ বোলা হয়?

উত্তৰ: খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা ষষ্ঠ শতিকালৈকে বিস্তৃত হৈ থকা সময়ছোৱাক সাহিত্যিক প্ৰাকৃতৰ যুগ বা মধ্য প্ৰাকৃত স্তৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: জৈন ধৰ্মৰ ধৰ্মীয় দৰ্শনসমূহ প্ৰচাৰৰ বাবে মূলতঃ কোনটো প্ৰাকৃত ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: জৈন ধৰ্মৰ তীৰ্থংকৰসকলৰ পবিত্ৰ ধৰ্মোপদেশ আৰু অংগ-উপংগসমূহ মূলতঃ 'অৰ্ধমাগধী প্ৰাকৃত' ভাষাত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: 'অপভ্ৰংশ' শব্দটোৰ ভাষাতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা আক্ষৰিক অৰ্থ কি?

উত্তৰ: 'অপভ্ৰংশ' শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'ভ্ৰষ্ট হোৱা', 'চ্যুত হোৱা' বা 'স্বাভাৱিক ৰূপৰ পৰা বিকৃত হৈ তললৈ নামি যোৱা ভাষা'।

প্ৰশ্ন ১৫: নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহৰ (যেনে: অসমীয়া, বাংলা) পোনপটীয়া পূৰ্বপুৰুষ বা উৎস স্তৰ কোনটো?

উত্তৰ: নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহৰ প্ৰত্যক্ষ জন্ম হৈছে মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ সৰ্বশেষ স্তৰ অৰ্থাৎ 'অপভ্ৰংশ' (বিশেষকৈ মাগধী অপভ্ৰংশ) পৰ্যায়ৰ পৰা।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বৈদিক সংস্কৃত আৰু লৌকিক সংস্কৃতৰ মাজত থকা দুটা প্ৰধান বৈসাদৃশ্য বা পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

• প্ৰথমতে, বৈদিক সংস্কৃতত তিনিবিধ স্বৰাঘাত (উদাত্ত, অনুদাত্ত আৰু স্বৰিত) সক্ৰিয় আছিল, কিন্তু লৌকিক সংস্কৃতত এই স্বৰাঘাত ব্যৱস্থা প্ৰায় বিলুপ্ত হৈ কেৱল সুৰাত্মক ৰূপ লয়।

• দ্বিতীয়তে, বৈদিক ভাষাত প্ৰচুৰ বৈকল্পিক ব্যাকৰণগত ৰূপ (যেনে- একোটা কাৰকতে একাধিক বিভক্তি) দেখা যায়, কিন্তু পাণিনিৰ নিয়মৰ পিছত লৌকিক সংস্কৃত অত্যন্ত নিয়ন্ত্ৰিত আৰু সুনিৰ্দিষ্ট হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ধ্বনিগত গাঁথনিৰ দুটা উল্লেখনীয় বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• এই যুগৰ ভাষাত মূৰ্ধন্য ধ্বনিসমূহৰ ($ট, ঠ, ড, ঢ, ণ$) পূৰ্ণ বিকাশ ঘটিছিল, যিবোৰ আদি ইণ্ডো-ইউৰোপীয় মূল ভাষাত নাছিল।

• ইয়াত যুক্তব্যঞ্জনৰ প্ৰাচুৰ্য আছিল আৰু স্বৰধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত ঋ ($ৰ্$) আৰু লূ ($ল্$) ক স্বতন্ত্ৰ স্বৰধ্বনি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: পালি ভাষাক কিয় 'প্ৰথম প্ৰাকৃত' বা 'আদি প্ৰাকৃত' বুলি নামকৰণ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: বৈদিক আৰু লৌকিক সংস্কৃতৰ জটিল গাঁথনিটো ভাঙি যেতিয়া সৰল লোকভাষাৰ সূচনা হৈছিল, তাৰ প্ৰথম সাহিত্যিক ৰূপটো আছিল পালি। প্ৰাচীন আর্যভাষাৰ সংযোজক আৰু জটিল ৰূপটো সৰলীকৰণৰ দিশলৈ গতি কৰা মধ্যযুগৰ এইটোৱেই প্ৰথম প্ৰণালীবদ্ধ স্তৰ বাবে ইয়াক 'প্ৰথম প্ৰাকৃত' কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: পালি ভাষাৰ নামকৰণৰ আঁৰত থকা দুটা প্ৰধান জনশ্ৰুতি বা মতবাদ কি কি?

উত্তৰ:

• এটা মত অনুসৰি, 'পালি' শব্দটো 'পালি' (অৰ্থাৎ পংক্তি বা শাৰী) শব্দৰ পৰা আহিছে, যি বুদ্ধৰ পবিত্ৰ মূল বচনৰ শাৰীবোৰক বুজায়।

• আন এক মতবাদ অনুসৰি, এই ভাষা 'পালেতি' (ৰক্ষা কৰা) ধাতুৰ পৰা নিষ্পন্ন হৈছে, কাৰণ ই তথাগত বুদ্ধৰ মহান ধৰ্মীয় অনুশাসনসমূহক যুগ যুগ ধৰি সংৰক্ষিত বা ৰক্ষা কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৫: মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ক্ৰমবিকাশত দেখা পোৱা দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বনিগত পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

• যুক্তব্যঞ্জনৰ সমীভৱন: প্ৰাচীন আৰ্যভাষাৰ জটিল যুক্তব্যঞ্জনসমূহ মধ্যযুগত সৰল হৈ পৰে (যেনে: সংস্কৃত 'ধৰ্ম' শব্দটো পালি/প্ৰাকৃতত 'ধম্ম' ৰূপ লয়)।

• স্বৰমধ্যগত ব্যঞ্জনৰ লোপ: দুটা স্বৰধ্বনিৰ মাজত থকা একক অল্পপ্ৰাণ ঘোষ বা অঘোষ ব্যঞ্জনধ্বনি প্ৰায় ক্ষেত্ৰতে হেৰাই যায় (যেনে: সংস্কৃত 'লোক' > প্ৰাকৃত 'লোঅ')।

প্ৰশ্ন ৬: শৌৰসেনী প্ৰাকৃতৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু ইয়াৰ প্ৰধান ব্যৱহাৰ ক’ত আছিল?

উত্তৰ: শৌৰসেনী প্ৰাকৃতৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল মধ্যদেশৰ মথুৰা (প্ৰাচীন শূৰসেন ৰাজ্য) আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চল। সংস্কৃত নাটকসমূহত উচ্চবংশীয় মহিলা আৰু বিদগ্ধ পাত্ৰসমূহৰ কথোপকথনৰ বাবে এই বিশিষ্ট প্ৰাকৃত ভাষাটোৰ বহুল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: মহাৰাষ্ট্ৰী প্ৰাকৃতক কিয় সাহিত্যিক দিশৰ পৰা সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ প্ৰাকৃত বুলি গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: মহাৰাষ্ট্ৰী প্ৰাকৃত ইয়াৰ ধ্বনিমাধুৰ্য আৰু কাব্যিক কোমলতাৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ আছিল। প্ৰাচীন ভাৰতৰ গীতিকাব্য, ললিত কলা আৰু নাটকীয় গীতসমূহ ৰচনাৰ বাবে ই এক অপৰিহাৰ্য মাধ্যম আছিল, যাৰ বাবে দণ্ডীৰ দৰে পণ্ডিতে ইয়াক প্ৰাকৃতৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ আসন দিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: মাগধী প্ৰাকৃতৰ দুটা স্বতন্ত্ৰ ভাষাতাত্ত্বিক লক্ষণ বা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• মাগধী প্ৰাকৃতত প্ৰাচীন আৰ্যভাষাৰ তিনিওটা উষ্ম ধ্বনিৰ ($শ, ষ, স$) ঠাইত কেৱল তালব্য '$শ$' উচ্চাৰিত হৈছিল।

• এই ভাষাত '$ৰ$' ধ্বনিটো সদায় '$ল$' ধ্বনিলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল (যেনে: সংস্কৃত 'ৰাজা' > মাগধী 'লাজা')।

প্ৰশ্ন ৯: পিশাচী প্ৰাকৃত বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ দ্বাৰা ৰচিত এখন বিখ্যাত গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত অঞ্চলত (বৰ্তমানৰ কাশ্মীৰ বা পঞ্জাৱৰ পাৰ্শ্বৱৰ্তী অঞ্চল) প্ৰচলিত থকা এক বিশেষ প্ৰাকৃত স্তৰক 'পিশাচী প্ৰাকৃত' (বা ভূতভাষা) বুলি কোৱা হৈছিল। এই ভাষাতে গুণাঢ্যই তেওঁৰ বিখ্যাত কথাশিল্পৰ ভঁৰাল 'বৃহৎকথা' নামৰ আপুৰুগীয়া গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: অপভ্ৰংশ স্তৰত ব্যাকৰণৰ সৰলীকৰণ কেনেধৰণে ঘটিছিল? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাষাৰ জটিল সংশ্লেষাত্মক (Synthetic) ৰূপটো অপভ্ৰংশ স্তৰত ক্ৰমাৎ বিশ্লেষণাত্মক (Analytical) ৰূপলৈ ধাৱমান হয়।

• ইয়াত সংস্কৃতৰ দ্বিবচন প্ৰক্ৰিয়াটো সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হৈ কেৱল একবচন আৰু বহুবচনৰ ধাৰণা থাকি যায়।

• শব্দৰ ৰূপ বা কাৰক বিভক্তিৰ জটিলতা কমি স্বতন্ত্ৰ অনুসৰ্গৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ১১: 'অৱহট্ঠ' (Avahatta) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ গুৰুত্ব ক’ত?

উত্তৰ: 'অৱহট্ঠ' হ’ল অপভ্ৰংশ ভাষাৰেই এক পৰৱৰ্তী তথা বিকশিত আঞ্চলিক ৰূপ, যি খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত গঢ়ি উঠিছিল। ই মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষা আৰু আধুনিক নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহৰ (যেনে অসমীয়া) মাজত এক শক্তিশালী সংযোগ সেতু বা ট্ৰেনজিশ্যনেল স্তৰ হিচাপে কাম কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ জন্ম প্ৰক্ৰিয়াত 'মাগধী অপভ্ৰংশ'ৰ ভূমিকা সংক্ষেপে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন মগধ তথা পূব ভাৰতক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা মাগধী অপভ্ৰংশৰ পৰাই পূৰ্বী শাখাৰ জন্ম হয়। এই পূৰ্বী শাখাৰ পৰৱৰ্তী আঞ্চলিক বিৱৰ্তনৰ ফলতেই ভাৰতৰ পূব প্ৰান্তত অসমীয়া, বঙালী আৰু ওড়িয়া ভাষাৰ দৰে স্বতন্ত্ৰ নব্য আৰ্যভাষাসমূহৰ প্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: প্ৰাচীন আৰ্যভাষাৰ 'সংহাৰী' বা 'সংশিষ্টি' (Synthetic) প্ৰকৃতিৰ বিপৰীতে নব্য আৰ্যভাষা কেনেকৈ 'বিশ্লেষাত্মক' (Analytical) হ’ল?

উত্তৰ: সংস্কৃতত ধাতু বা প্ৰাতিপদিকৰ সৈতে বিভক্তি সম্পূৰ্ণ মিলি একাকাৰ হৈ আছিল (যেনে: ৰামস্য = ৰামৰ)। কিন্তু ভাষাৰ স্বাভাৱিক সৰলীকৰণৰ সোঁতত অপভ্ৰংশৰ মাজেৰে আহি নব্য পৰ্যায়ত বিভক্তিৰ ঠাইত স্বতন্ত্ৰ শব্দ বা অনুসৰ্গ (যেনে: 'ৰাম' আৰু 'অৰ' মিলি 'ৰামৰ') ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰে, যাৰ ফলত ভাষা বিশ্লেষাত্মক হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: পালি আৰু সাহিত্যিক প্ৰাকৃতৰ মাজত যুগ আৰু শৈলীগত পাৰ্থক্য কি আছিল?

উত্তৰ: পালি ভাষা আছিল মধ্য আৰ্যভাষাৰ আদিম ৰূপ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব যুগৰ), য’ত বৈদিক ভাষাৰ প্ৰভাৱ সম্পূৰ্ণ মচি যোৱা নাছিল আৰু ই মূলতঃ ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ গধুৰ বাহক আছিল। আনহাতে, সাহিত্যিক প্ৰাকৃতসমূহ আছিল খ্ৰীষ্টীয় যুগৰ পূৰ্ণ বিকশিত ৰূপ, যিবোৰ ধৰ্ম ধাৰণাৰ উপৰিও ধ্ৰুপদী নাটক, প্ৰেমগাথা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ উচ্চমানৰ সাহিত্য সৃষ্টিৰ বাবে সুকুমাৰ শৈলীত ব্যৱহাৰ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ইতিহাসত বৈদিক যুগৰ পৰা অপভ্ৰংশলৈকে ঘটা এটা প্ৰধান শব্দভাণ্ডাৰ সম্পৰ্কীয় পৰিৱৰ্তন আঙুলিয়াই দিয়া।

উত্তৰ: প্ৰাচীন বৈদিক বা সংস্কৃত যুগত শব্দভাণ্ডাৰ আছিল মূলতঃ 'তৎসম' (সংস্কৃতৰ অবিকল ৰূপ)। কিন্তু পালি, প্ৰাকৃত আৰু অপভ্ৰংশৰ ক্ৰমবিকাশৰ মাজেৰে এই শব্দবোৰ উচ্চাৰণৰ সৰলতাৰ বাবে 'তদ্ভৱ' (সংস্কৃতৰ পৰা পৰিৱৰ্তিত) ৰূপলৈ সলনি হয় আৰু সমান্তৰালভাৱে থলুৱা অনার্য লোকসংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱত প্ৰচুৰ 'দেশী' শব্দৰ সমাৱেশ ঘটে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন ভাৰতীয় আর্যভাষাৰ স্তৰটোৰ সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি ইয়াৰ উত্থান আৰু সাহিত্যিক গুৰুত্বৰ চমু আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসত প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভেটিটো হ’ল 'প্ৰাচীন ভাৰতীয় আর্যভাষা'ৰ যুগ। ভাষাতাত্ত্বিকসকলৰ মতে, এই যুগটোৰ আনুমানিক সময়সীমা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০-ৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ লৈকে বিস্তৃত আছিল। এই সমগ্ৰ যুগটোক প্ৰধানকৈ দুটা ধাৰাত বিভক্ত কৰা হয়— বৈদিক সংস্কৃত আৰু লৌকিক বা ধ্ৰুপদী সংস্কৃত।

উত্তৰৰ বিশ্লেষণাত্মক খতিয়ান:

• উত্থান আৰু বিকাশৰ পটভূমি: মধ্য এছিয়া বা ইউৰেছিয়াৰ চৰণভূমিৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দৰ মাজভাগত আৰ্যসকলৰ এটা শাখা ভাৰতবৰ্ষৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তইদি সপ্তসিন্ধুৰ উপত্যকাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। তেওঁলোকে লগত লৈ অহা ভাৰত-ইৰানীয় কথিত ভাষাটোৱেই ভাৰতৰ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুগত পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাই ক্ৰমান্বয়ে এক সুকীয়া স্বকীয়তা লাভ কৰে, যাক আমি প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্যভাষা বুলি চিনাক্ত কৰোঁ।

• সাহিত্যিক গুৰুত্ব:

  1. বৈদিক সাহিত্যৰ অমৰ সৃষ্টি: এই যুগৰ প্ৰাথমিক স্তৰতে মানৱ সভ্যতাৰ প্ৰাচীনতম অলিখিত শ্ৰুতি-পৰম্পৰাৰ সাহিত্যিক সমল— চাৰি বেদ (ঋগ্বেদ, যজুৰ্বেদ, সামবেদ আৰু অথৰ্ববেদ) ৰচিত হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ব্ৰাহ্মণ গ্ৰন্থ, আৰণ্যক আৰু উপনিষদসমূহ এই ভাষাতেই ৰূপায়িত হৈছিল।

  2. ধ্ৰুপদী সাহিত্যৰ উন্মেষ: যুগটোৰ শেষৰফালে মহৰ্ষি পাণিনিৰ ব্যাকৰণগত অনুশাসনৰ জৰিয়তে লৌকিক সংস্কৃত ভাষাৰ সৰ্বজনগ্ৰাহ্য ৰূপটো প্ৰতিষ্ঠা হয়। এই ভাষাতে মহাকাব্য ৰামায়ণ, মহাভাৰত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত কালিদাস, বাণভট্ট আদিৰ বিশ্ববন্দিত ধ্ৰুপদী সাহিত্যসমূহ সৃষ্টিৰ বীজ অংকুৰিত হৈছিল। সংক্ষেপে ক'বলৈ গ’লে, এই স্তৰটোৱেই ভাৰতীয় সভ্যতাৰ বৌদ্ধিক আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাৰ একমাত্ৰ শক্তিশালী বাহক আছিল।

প্ৰশ্ন ২: বৈদিক সংস্কৃত আৰু লৌকিক সংস্কৃতৰ মাজত থকা প্ৰধান গাঠনিক আৰু ব্যাকৰণগত পাৰ্থক্যসমূহ ফঁহিয়াই দেখুওৱা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় আর্যভাষাৰ দুটা ক্ৰমিক স্তৰ হ’ল বৈদিক সংস্কৃত আৰু লৌকিক সংস্কৃত। আপাতদৃষ্টিত দুয়োটা দেখাত একে যেন লাগিলেও গভীৰ ভাষাতাত্ত্বিক বিশ্লেষণত দুয়োৰে মাজত স্পষ্ট গাঁথনিক আৰু ৰূপতাত্ত্বিক পাৰ্থক্য পৰিলক্ষিত হয়। তলত এই বৈসাদৃশ্যসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল—

1. স্বৰাঘাত (Accent) ব্যৱস্থা: বৈদিক ভাষাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য আছিল ইয়াৰ সঙ্গীতময় স্বৰাঘাত বা সুৰ-তৰংগ (উদাত্ত, অনুদাত্ত আৰু স্বৰিত)। এই স্বৰাঘাতৰ সামান্য পৰিৱৰ্তনতে শব্দৰ অৰ্থ সলনি হৈছিল। কিন্তু লৌকিক সংস্কৃতলৈ অহাৰ পিছত এই জটিল স্বৰাঘাত ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণ নোহোৱা হৈ পৰে আৰু ইয়াৰ স্থান লয় কেৱল বলাঘাতে (Stress)।

2. ধাতুৰূপ আৰু ক্ৰিয়াৰ বৈচিত্ৰ্য: বৈদিক সংস্কৃতত ক্ৰিয়াৰ কাল আৰু ভাৱ বুজাবলৈ প্ৰচুৰ বৈকল্পিক ৰূপ পোৱা যায়। যেনে— বৈদিকত 'লেট্' (Let) লকাৰ বা বৈদিক লিঙৰ ব্যৱহাৰ আছিল অপৰিহাৰ্য। কিন্তু লৌকিক সংস্কৃতত পাণিনিয়ে এই বৈকল্পিক ৰূপবোৰ ছাটিপেলাই ক্ৰিয়াৰ ৰূপসমূহ নিৰ্দিষ্ট আৰু সীমিত কৰি পেলায়।

3. শব্দৰূপ আৰু বিভক্তি: বৈদিক ভাষাত কাৰকৰ বিভক্তি প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট উদাৰতা আছিল; এটা বিভক্তিৰে একাধিক কাৰকৰ কাম চলোৱা হৈছিল বা একোটা কাৰকতে ভিন্ন বিভক্তি যোগ হৈছিল (যেনে— বহুবচনত 'দেৱাসঃ' আৰু 'দেৱা' দুয়োটা ৰূপেই সিদ্ধ আছিল)। লৌকিক সংস্কৃতত ই কেৱল 'দেৱা' ৰূপত স্থিৰ হয়।

4. সংশ্লেষাত্মক প্ৰকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন: বৈদিক ভাষাত উপসর্গবোৰ ধাতুৰ পৰা ফালৰি কাটি বেলেগে বহিব পাৰিছিল (যেনে— 'আ গচ্ছতি' ৰ ঠাইত 'আ ইমা গচ্ছতি' হ'ব পাৰিছিল)। লৌকিক সংস্কৃতত উপসর্গটো ধাতুৰ একেবাৰে আগত বহাতো বাধ্যতামূলক নিয়ম হৈ পৰিল।

প্ৰশ্ন ৩: মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ প্ৰথম স্তৰ হিচাপে পালি ভাষাৰ বৈশিষ্ট্য আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০-ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ একেবাৰে প্ৰথম প্ৰণালীবদ্ধ আৰু সাহিত্যিক ৰূপটোক 'পালি ভাষা' বোলা হয়। ইয়াক ভাষাবিদসকলে 'প্ৰথম প্ৰাকৃত' নামেৰেও অভিহিত কৰে। সংস্কৃতৰ কৃত্ৰিম আৱেষ্টনীৰ পৰা মুক্ত হৈ সৰ্বসাধাৰণ জনতাৰ কথিত ৰূপটোৱে কেনেকৈ সাহিত্যিক মৰ্যাদা লাভ কৰিব পাৰে, তাৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ হ’ল পালি।

ভাষিক বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• সৰলীকৰণৰ ধাৰা: সংস্কৃতৰ কঠিন যুক্তব্যঞ্জনসমূহ পালি ভাষাত সমীভৱনৰ নিয়ম অনুসৰি সৰল দ্বিত্ত ব্যঞ্জনলৈ সলনি হ’ল। যেনে— সংস্কৃতৰ 'অগ্নি' শব্দটো পালিত 'অগ্গি' আৰু 'কৰ্ম' শব্দটো 'কম্ম' হ’ল।

• স্বৰধ্বনিৰ সংকোচন: সংস্কৃতৰ জটিল স্বৰধ্বনি 'ঋ', 'ঌ', 'ঐ' আৰু 'ঔ' পালি ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰৰ পৰা বিদায় ল’লে। তাৰ পৰিৱৰ্তে 'অ', 'ই', 'উ', 'এ', 'ও' আদি সৰল স্বৰৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পালে।

• দ্বিবচনৰ বিলুপ্তি: ব্যাকৰণৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃতৰ জটিল 'দ্বিবচন' প্ৰক্ৰিয়াটো ইয়াত নোহোৱা হ’ল আৰু কেৱল একবচন আৰু বহুবচনৰ ধাৰণা প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

বুদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে সম্পৰ্ক:

মহাকাৰুণিক ভগৱান বুদ্ধই তেওঁৰ ধৰ্মাদৰ্শ প্ৰচাৰৰ বাবে তদানিন্তন অভিজাত সমাজৰ ভাষা 'সংস্কৃত'ক গ্ৰহণ নকৰি সাধাৰণ জনতাৰ মুখে মুখে চলা কথিত লোকভাষাটোক আদৰি লৈছিল। ইয়াৰ ফলত বৌদ্ধ দৰ্শন অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষ তথা এচিয়াৰ ভিন্ন প্ৰান্তলৈ বিয়পি পৰিল। বুদ্ধদেৱৰ মহাপৰিনিৰ্বাণৰ পিছত তেওঁৰ ধৰ্মোপদেশ, দৰ্শন আৰু অনুশাসনৰ সংগ্ৰহস্বৰূপ পবিত্ৰ 'ত্ৰিপিটক' (বিনয় পিটক, সূত্ৰ পিটক আৰু অভিধৰ্ম পিটক) এই পালি ভাষাতেই সংৰক্ষিত আৰু লিপিবদ্ধ কৰা হ’ল। সেইবাবেই বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ ইতিহাস অধ্যয়নৰ বাবে পালি ভাষাৰ জ্ঞান অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ৪: সাহিত্যিক প্ৰাকৃতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক ৰূপসমূহৰ (শৌৰসেনী, মহাৰাষ্ট্ৰী, মাগধী) এটা তুলনামূলক পৰিচয় ডাঙি ধৰা।

উত্তৰ: খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা ষষ্ঠ শতিকাৰ সময়ছোৱাত মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ দ্বিতীয় স্তৰ হিচাপে 'সাহিত্যিক প্ৰাকৃত'ৰ উত্থান ঘটে। ভাৰতবৰ্ষৰ বিশাল ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ বাবে এই প্ৰাকৃত ভাষাটো কেইবাটাও আঞ্চলিক ৰূপত বিকশিত হৈছিল। তাৰ ভিতৰত শৌৰসেনী, মহাৰাষ্ট্ৰী আৰু মাগধী আটাইতকৈ প্ৰধান আছিল। তলত ইয়াৰ তুলনামূলক খতিয়ান দাঙি ধৰা হ’ল—

এই তুলনামূলক অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে স্থান আৰু সমাজৰ শ্ৰেণীভেদ অনুসৰি প্ৰাচীন ভাৰতত কেনেকৈ এটা মূল ভাষাৰ পৰা বহুধা বিভক্ত সাহিত্যিক শৈলীৰ জন্ম হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: অপভ্ৰংশ ভাষাৰ ধাৰণাটি স্পষ্ট কৰি নব্য ভাৰতীয় আর্যভাষাৰ (বিশেষকৈ অসমীয়া) উন্মেষত ইয়াৰ অৱদান মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ ক্ৰমবিকাশৰ একেবাৰে শেষৰ পৰ্যায়টোক (আনুমানিক খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা দশম-একাদশ শতিকা) 'অপভ্ৰংশ' যুগ বুলি জনা যায়। 'অপভ্ৰংশ' শব্দটোৰ সাধাৰণ অৰ্থ হ’ল 'স্খলিত' বা 'বিকৃত' ৰূপ। সংস্কৃত ব্যাকৰণৰ কঠোৰ শাসন মানি চলিব নোৱাৰি জনসাধাৰণৰ মুখত সাহিত্যিক প্ৰাকৃতবোৰে যেতিয়া নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱাই এক নতুন সৰলীকৃত ৰূপ ল’লে, তেতিয়াই অপভ্ৰংশৰ জন্ম হ’ল।

নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষা আৰু অসমীয়াৰ উন্মেষত ইয়াৰ অৱদান:

1. সংক্ৰমণকালীন সংযোগ সেতু: অপভ্ৰংশ হ’ল মধ্যযুগ আৰু আধুনিক যুগৰ (নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষা) সংগমস্থল। এই স্তৰতে ভাষাৰ গঠনশৈলী সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ সংশ্লেষাত্মকৰ (Synthetic) পৰা বিশ্লেষণাত্মক (Analytical) ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, যিটো আধুনিক অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰধান ভেটি।

2. মাগধী অপভ্ৰংশৰ পৰা অসমীয়াৰ জন্ম: ভাষাতাত্ত্বিকভাৱে অপভ্ৰংশৰ কেইবাটাও আঞ্চলিক ৰূপ আছিল। তাৰ ভিতৰত পূব ভাৰতত প্ৰচলিত 'মাগধী অপভ্ৰংশ'ৰ এটা পৰৱৰ্তী স্তৰ 'অৱহট্ঠ' বা পূৰ্বী অপভ্ৰংশৰ পৰাই অসমীয়া, বাংলা আৰু ওড়িয়া ভাষাৰ জন্ম প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।

3. ৰূপতাত্ত্বিক ঋণ: অসমীয়া ভাষাত ব্যৱহৃত বহুতো কাৰক বিভক্তি, অনুসৰ্গ আৰু ক্ৰিয়াৰ কালবাচক প্ৰত্যয়ৰ সঁচ এই অপভ্ৰংশ স্তৰতেই পোৱা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, অপভ্ৰংশৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত ৰূপবোৰেই ক্ৰমান্বয়ে বিকশিত হৈ খ্ৰীষ্টীয় দশম-একাদশ শতিকাৰ বিখ্যাত 'চৰ্যাপদ'সমূহৰ মাজেৰে প্ৰাচীন অসমীয়া ভাষাৰ লিখিত ৰূপত আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

গতিকে, অপভ্ৰংশ স্তৰটো নাথাকিলে প্ৰাচীন আর্যভাষাই কেতিয়াও আধুনিক অসমীয়া ভাষাৰ দৰে এটা সহজ, প্ৰকাশিকা শক্তিৰে সমৃদ্ধ আৰু সুমধুৰ নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰূপ ধাৰণ কৰিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।