পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:

​এই পাঠ্যক্ৰমত ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ বিৱৰ্তনৰ পাঁচটা স্তৰক ক্ৰমানুসৰি দেখুওৱা হৈছে। প্ৰথমতে, সংস্কৃত স্তৰৰ ভৰ্তৃহৰিৰ 'নীতিশতক' শ্লোকে মানুহৰ নৈতিকতা আৰু মূৰ্খৰ লক্ষণসমূহ আঙুলিয়াই দিয়ে। দ্বিতীয়তে, মধ্য আৰ্যভাষাৰ আৰম্ভণিত সম্ৰাট অশোকৰ 'গিৰ্ণাৰ শিলালিপি-১'-এ তেওঁৰ অহিংসা আৰু প্ৰশাসনিক সংস্কাৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তৃতীয়তে, পালি ভাষাৰ 'ধম্মপদৰ চিত্তবগ্গ'ই চঞ্চল মনক সংযত কৰাৰ বৌদ্ধ দৰ্শন প্ৰদান কৰে। চতুৰ্থতে, প্ৰাকৃত ভাষাৰ বিখ্যাত সংকলন 'গাহাসত্তসই'য়ে তৎকালীন সমাজৰ সৰল লৌকিক জীৱন আৰু গ্ৰাম্য প্ৰেমক প্ৰকাশ কৰে। শেষত, অপভ্ৰংশ স্তৰৰ কবি আব্দুর ৰহমানৰ 'চনহে ৰাসউ' কাব্যই এক ব্যতিক্ৰমী বিৰহ-গাথা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ সমন্বয়ৰ বাৰ্তা দাঙি ধৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. 'নীতিশতক' গ্ৰন্থখনৰ ৰচক কোন আছিল? 

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যৰ অন্যতম প্ৰসিদ্ধ কবি তথা চিন্তাবিদ মহাৰাজ ভৰ্তৃহৰি আছিল 'নীতিশতক'ৰ স্ৰষ্টা।

২. সম্ৰাট অশোকৰ 'গিৰ্ণাৰ-১' অনুশাসনটো বৰ্তমান ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত অৱস্থিত? 

উত্তৰ: এই ঐতিহাসিক অনুশাসনটো বৰ্তমান ভাৰতবৰ্ষৰ গুজৰাট ৰাজ্যৰ জুনাগড় জিলাৰ গিৰ্ণাৰ পাহাৰৰ নামনিত সংৰক্ষিত হৈ আছে।

৩. 'ধম্মপদ' গ্ৰন্থখন মূলতঃ কোনটো ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ সৈতে জড়িত? 

উত্তৰ: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পবিত্ৰ ত্ৰিপিটকৰ অন্তৰ্গত খুদ্দক নিকায়ৰ এক অন্যতম অংশ হৈছে এই 'ধম্মপদ'।

৪. 'গাহাসত্তসই' (গাথাসপ্তশতী) গ্ৰন্থখন কোনটো প্ৰাকৃত উপভাষাত ৰচিত হৈছিল? 

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰী প্ৰাকৃত (Maharashtri Prakrit) ভাষাত এই বিখ্যাত গীতি-সংকলনখন ৰচনা কৰা হৈছিল।

৫. 'চনহে ৰাসউ' (সন্দেশ ৰাসক) নামৰ অপভ্ৰংশ কাব্যখনৰ কবিজনৰ নাম কি? 

উত্তৰ: দ্বাদশ-ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ প্ৰসিদ্ধ কবি আব্দুর ৰহমান (যাক অপভ্ৰংশত 'অদ্ধমাণ' বুলিও জনা যায়) আছিল এই কাব্যৰ ৰচক।

৬. ভৰ্তৃহৰিৰ 'নীতিশতক'ত প্ৰধানকৈ কি ধৰণৰ শ্লোক পোৱা যায়? উত্তৰ: ইয়াত মানৱ সমাজৰ নৈতিকতা, সদাচাৰ, মূৰ্খ আৰু পণ্ডিতৰ লক্ষণ আদি সংক্ৰান্তীয় উপদেশমূলক বা নীতিভিত্তিক শ্লোক পোৱা যায়।

৭. সম্ৰাট অশোকৰ গিৰ্ণাৰ অনুশাসনত ব্যৱহৃত হোৱা লিপিটোৰ নাম কি? 

উত্তৰ: এই শিলালিপিত প্ৰাচীন ভাৰতীয় 'ব্ৰাহ্মী লিপি' ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

৮. পালি ভাষাৰ 'চিত্তবগ্গ' শব্দটোত থকা 'বগ্গ' শব্দৰ অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: পালি ভাষাত 'বগ্গ' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে 'বৰ্গ' বা 'অধ্যায়'। ইয়াত চিত্তৰ বা মনৰ বিষয় থকা অধ্যায়টোক বুজোৱা হৈছে।

৯. 'গাহাসত্তসই' কাব্যগ্ৰন্থখন কোনে সংকলন কৰিছিল? 

উত্তৰ: সাতবাহন ৰাজবংশৰ ৰজা হাল (Hala)-এ এই প্ৰেম আৰু গ্ৰাম্য জীৱনভিত্তিক গাথাসমূহ সংকলন কৰিছিল।

১০. অপভ্ৰংশ ভাষাৰ সাহিত্যিক ইতিহাসত 'চনহে ৰাসউ' কি ধৰণৰ কাব্য হিচাপে পৰিচিত? 

উত্তৰ: ই হৈছে অপভ্ৰংশ ভাষাত এগৰাকী বিৰহী নাৰীৰ মনৰ বেদনা প্ৰকাশক এক অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ 'দূতকাব্য' বা 'বিৰহকাব্য'।

১১. ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ বিকাশৰ ক্ৰম অনুসৰি সংস্কৃত ভাষা কোনটো স্তৰৰ অন্তৰ্গত? 

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষা হৈছে 'প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্যভাষা' (Old Indo-Aryan) স্তৰৰ প্ৰতিনিধি।

১২. পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাক ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ কোনটো ঐতিহাসিক স্তৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়? 

উত্তৰ: এই দুয়োটা ভাষাক 'মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষা' (Middle Indo-Aryan) ৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় স্তৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

১৩. সম্ৰাট অশোকৰ 'গিৰ্ণাৰ-১' অনুশাসনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল? 

উত্তৰ: এই অনুশাসনৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল জীৱহত্যা বা পশু বলি নিষিদ্ধ কৰা আৰু ধৰ্মোৎসৱৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

১৪. 'ধম্মপদৰ চিত্তবগ্গ'ত মানুহৰ কোনটো উপাদানক আটাইতকৈ চঞ্চল আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কঠিন বুলি কোৱা হৈছে? 

উত্তৰ: মানুহৰ 'চিত্ত' বা 'মন'ক আটাইতকৈ চঞ্চল, অস্থিৰ আৰু সুৰক্ষিত কৰিবলৈ কঠিন উপাদান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

১৫. অপভ্ৰংশ ভাষাৰ পৰৱৰ্তী স্তৰৰ পৰা ভাৰতৰ কি ধৰণৰ ভাষাসমূহৰ জন্ম হৈছিল? 

উত্তৰ: অপভ্ৰংশ ভাষাৰ বিৱৰ্তনৰ পৰাই অসমীয়া, বাংলা, হিন্দী আদি 'নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহ'ৰ (New Indo-Aryan Languages) সৃষ্টি হৈছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. ভৰ্তৃহৰিৰ 'নীতিশতক'ৰ প্ৰথম পাঁচটা শ্লোকৰ মূল বাৰ্তা কি? 

উত্তৰ: প্ৰথম কেইটা শ্লোকত কবিয়ে মূৰ্খ আৰু অহংকাৰী লোকৰ স্বভাৱক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছে। তেওঁ উল্লেখ কৰিছে যে জ্ঞানহীন বা অল্পজ্ঞানী ব্যক্তিক স্বয়ং ব্ৰহ্মায়ো বুজাব নোৱাৰে, আৰু মূৰ্খক জ্ঞান দিবলৈ যোৱাটো বালিত তেল পেলাব খোজাৰ দৰেই বৃথা।

২. সম্ৰাট অশোকৰ গিৰ্ণাৰ শিলালিপি-১ ত উৎসৱ বা 'সমাজ' (Samaja) অনুষ্ঠিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কি নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: অশোকে তেওঁৰ প্ৰথম অনুশাসনত স্পষ্ট কৰি দিছিল যে যিবোৰ উৎসৱ বা সমাৱেশত জীৱ হত্যা কৰা হয় বা হিংসা প্ৰশ্ৰয় পায়, তেনে 'সমাজ' বা আমোদ-প্ৰমোদ অনুষ্ঠিত কৰিব নোৱাৰিব, কিয়নো দেৱতাৰ প্ৰিয় ৰজাই তেনে হিংসাত্মক সমাৱেশক অধৰ্ম বুলি গণ্য কৰিছিল।

৩. পালি 'ধম্মপদ'ৰ চিত্তবগ্গৰ ১-৫ নম্বৰ শ্লোকৰ আধাৰত মনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ গুৰুত্ব লিখা। 

উত্তৰ: চিত্তবগ্গৰ আৰম্ভণিতে কোৱা হৈছে যে মনটো শৰ ধেনুৰ দৰে পোন কৰিবলৈ বৰ কঠিন আৰু ই অতি চঞ্চল। যিদৰে ব্যাধে কাঁড় এপাট পোন কৰে, তেনেদৰে ধীমান বা জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে নিজৰ অস্থিৰ মনটোক সংযম আৰু সাধনাৰ দ্বাৰা পোন বা স্থিৰ কৰি লয়, কাৰণ সংযত মনেই প্ৰকৃত সুখ কঢ়িয়াই আনে।

৪. প্ৰাকৃত সাহিত্যত 'গাহাসত্তসই'ৰ প্ৰথম পাঁচটা গাথাৰ সাহিত্যিক সৌন্দৰ্য কেনেধৰণৰ? 

উত্তৰ: এই সংকলনৰ প্ৰথম পাঁচটা গাথাত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ চিত্ৰণ, গ্ৰাম্য জীৱনৰ সৰল প্ৰেম আৰু আৰাধ্য দেৱতাৰ বন্দনা পোৱা যায়। ইয়াত শৃংগাৰ ৰসৰ প্ৰাধান্য থকাৰ লগতে তৎকালীন সমাজৰ লৌকিক জীৱনৰ এক সুন্দৰ আৰু সজীৱ প্ৰতিচ্ছবি ফুটি উঠিছে।

৫. 'চনহে ৰাসউ' (সন্দেশ ৰাসক) কাব্যৰ প্ৰথম প্ৰকৰণৰ প্ৰথম চাৰিটা শ্লোকত কবিয়ে কেনেধৰণৰ মংগলাচৰণ বা পাতনি মেলিছে?

উত্তৰ: প্ৰথম চাৰিটা শ্লোকত কবিয়ে ভগৱানৰ নিৰাকাৰ আৰু সৰ্বব্যাপী ৰূপৰ বন্দনা কৰি ধৰ্মীয় উদাৰতাৰ পৰিচয় দিছে। ইয়াৰ লগতে তেওঁ নিজৰ পৰিচয়, কাব্য ৰচনাৰ উদ্দেশ্য আৰু সাহিত্যৰ প্ৰতি থকা অকৃত্রিম অনুৰাগ তথা বিনীত ভাব প্ৰকাশ কৰিছে।

৬. ভাষা বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰ পৰা 'সংস্কৃত' আৰু 'পালি' ভাষাৰ মাজত থকা এটা প্ৰধান গাঠনিক পাৰ্থক্য বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: সংস্কৃত ভাষা হৈছে এক জটিল আৰু সংশ্লেষাত্মক (Synthetic) ভাষা য’ত যুক্তাক্ষৰ আৰু ব্যাকৰণৰ নিয়ম অতি কঠিন। আনহাতে, পালি ভাষা হৈছে তুলনামূলকভাৱে সৰল, য’ত সংস্কৃতৰ কঠিন যুক্তাক্ষৰবোৰ সৰলীকৃত হৈ পৰে (যেনে— সংস্কৃতৰ 'ধৰ্ম' শব্দটো পালিত 'ধম্ম' হয়)।

৭. সম্ৰাট অশোকে তেওঁৰ পাকঘৰত (ৰাজকীয় মহানস) জীৱ-জন্তু বধ কৰাৰ সন্দৰ্ভত গিৰ্ণাৰ-১ অনুশাসনত কি ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তনৰ কথা উল্লেখ কৰিছে? 

উত্তৰ: অশোকে জানিবলৈ দিছে যে পূৰ্বে ৰাজকীয় পাকঘৰত আঞ্জা বা ব্যঞ্জন তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্রতিদিনে হাজাৰ হাজাৰ জীৱ হত্যা কৰা হৈছিল। কিন্তু এই ধৰ্মলিপি খোদিত কৰাৰ সময়ত মাত্র তিনিটা প্ৰাণী— দুটা মৰাপ চৰাই আৰু এটা হৰিণ (সেয়াও সদায় নহয়)— বধ কৰা হৈছিল, আৰু ভৱিষ্যতে এই তিনিটাও বধ কৰা নহ’ব বুলি তেওঁ প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল।

 ৮. 'চিত্তবগ্গ'ৰ মতে এজন ব্যক্তিৰ মন সুৰক্ষিত নহ’লে তাৰ কি ক্ষতি হ’ব পাৰে? 

উত্তৰ: চিত্তবগ্গৰ শিক্ষা অনুসৰি, যিদৰে ভালদৰে ছানি নোথোৱা ঘৰ এটাত বৰষুণৰ পানী সহজে সোমাই পৰে, ঠিক তেনেদৰে যিজন ব্যক্তিৰ মন সুৰক্ষিত বা সংযত নহয়, তেওঁৰ অন্তৰলৈ কাম-ক্ৰোধ আৰু আসক্তি অতি সহজে প্ৰৱেশ কৰি তেওঁৰ পতন ঘটায়।

৯. মহাৰাজ হালৰ 'গাহাসত্তসই' গ্ৰন্থখনক কি কাৰণে ভাৰতীয় লৌকিক সাহিত্যৰ এক অমূল্য দলিল বোলা হয়? 

উত্তৰ: এই গ্ৰন্থখন কোনো ৰাজকীয় প্ৰশস্তি নহয়, বৰঞ্চ ই প্ৰাচীন ভাৰতৰ সাধাৰণ কৃষক, গোৱাল, শিপিনী আৰু গাভৰুসকলৰ অন্তৰৰ সঁচা আৱেগ-অনুভূতিক প্ৰাকৃত ভাষাৰ সৰল ছন্দত ধৰি ৰাখিছে। সেইবাবে ই এক ব্যতিক্ৰমী লৌকিক দলিল।

১০. 'চনহে ৰাসউ' কাব্যৰ ভাষা বা শৈলীক কি কাৰণে 'অৱহট্ঠ' (Avahatta) বা অপভ্ৰংশৰ শেষ স্তৰ বুলি কোৱা হয়? 

উত্তৰ: এই কাব্যখন যিটো অপভ্ৰংশ ভাষাত লিখা হৈছিল, তাত পুৰণি ব্যাকৰণৰ জটিলতা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছিল আৰু ই আধুনিক ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ (যেনে প্ৰাক-অসমীয়া বা পুৰণি হিন্দী) অতি ওচৰ চাপি গৈছিল। এই পৰিৱৰ্তিত ৰূপটোক সাহিত্যত অৱহট্ঠ বুলি চিনাক্ত কৰা হয়।

১১. ভৰ্তৃহৰিয়ে 'নীতিশতক'ত 'জ্ঞানী' আৰু 'অল্পজ্ঞানী'ৰ আচৰণৰ পাৰ্থক্য কেনেকৈ দাঙি ধৰিছে? 

উত্তৰ: কবিয়ে কৈছে যে যিসকল প্ৰকৃত জ্ঞানী, তেওঁলোক সদায় নম্ৰ আৰু শান্ত হয়। কিন্তু যিসকলৰ জ্ঞান সীমিত বা অলপ, তেওঁলোকে নিজকে সৰ্বজ্ঞানী বুলি ভাবি হাতীৰ দৰে মদগৰ্বী হৈ পৰে আৰু সমাজত নিজৰ মূৰ্খামি প্ৰদৰ্শন কৰে।

১২. সম্ৰাট অশোকৰ গিৰ্ণাৰ অনুশাসনত সমগ্ৰ প্ৰজাক কিদৰে সম্বোধন কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ পৰা তেওঁৰ কেনে মানসিকতা প্ৰকাশ পায়? 

উত্তৰ: এই অনুশাসনসমূহত তেওঁ নিজকে 'দেৱানম্পিয় পিয়দসী ৰাজা' (দেৱতাসকলৰ প্ৰিয় প্ৰিয়দৰ্শী ৰজা) বুলি পৰিচয় দিছে। ইয়াৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে তেওঁ কেৱল এজন শাসক নাছিল, বৰঞ্চ নিজৰ আধ্যাত্মিক আৰু ধৰ্মীয় কৰ্তব্যৰ প্ৰতি সজাগ থকা এজন প্ৰজাবৎসল সম্ৰাট আছিল।

১৩. 'ধম্মপদ'ৰ সাহিত্যিক আৰু দাৰ্শনিক গুৰুত্ব দুটা বাক্যত বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: সাহিত্যিক দিশৰ পৰা 'ধম্মপদ' অতি সৰল, উপমামূলক আৰু প্ৰভাৱশালী পালি কবিতাৰ নিদৰ্শন। আনহাতে, দাৰ্শনিক দিশৰ পৰা ই কোনো জটিল ধৰ্মীয় তৰ্কত নোসোমাই মানুহক পবিত্ৰ জীৱন যাপন কৰিবলৈ আৰু মন জয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰিক শিক্ষা প্ৰদান কৰে।

১৪. প্ৰাকৃত ভাষাৰ 'গাথা' (Gatha) শব্দটোৰ অৰ্থ কি আৰু ইয়াৰ ছন্দৰ বিশেষত্ব কি? 

উত্তৰ: প্ৰাকৃত সাহিত্যত 'গাথা' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে গাব পৰা পদ বা শ্লোক। ই মূলতঃ প্ৰাকৃত ভাষাৰ এক স্বতন্ত্ৰ ছন্দ ৰীতি (যাক 'গাথা ছন্দ' বা আৰ্য ছন্দ বুলিও কোৱা হয়), য’ত অক্ষৰৰ পৰিৱৰ্তে মাত্ৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চৰণসমূহ ৰচনা কৰা হয়।

১৫. ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ বিৱৰ্তনৰ ইতিহাসত 'অপভ্ৰংশ' স্তৰটোৰ ঐতিহাসিক প্ৰাসংগিকতা কি? 

উত্তৰ: অপভ্ৰংশ হৈছে মধ্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষা আৰু আধুনিক বা নব্য ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ সংযোগী সেতু। প্ৰাকৃত ভাষাৰ আঞ্চলিক ৰূপবোৰ যেতিয়া অধিক ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ লোকভাষাৰ ৰূপ ল’লে, তেতিয়াই অপভ্ৰংশৰ সৃষ্টি হ’ল, যাৰ বুকুর পৰাই আজি আমাৰ অসমীয়া ভাষাটোৱে বিকাশ লাভ কৰিলে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১. ভৰ্তৃহৰিৰ 'নীতিশতক'ৰ আধাৰত সমাজত মূৰ্খ বা অল্পজ্ঞানী লোকৰ মানসিকতা আৰু তেওঁলোকক বুজোৱাৰ অসম্ভৱতা সম্পৰ্কে কবিয়ে দাঙি ধৰা ব্যতিক্ৰমী দৃষ্টিভংগীটো আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় নীতি-সাহিত্যৰ এক অনন্য নিদৰ্শন হ’ল কবি ভৰ্তৃহৰিৰ 'নীতিশতক'। গ্ৰন্থখনৰ প্ৰাৰম্ভিক শ্লোকসমূহত কবিয়ে সমাজত দেখা পোৱা মূৰ্খ আৰু অল্পজ্ঞানী লোকসকলৰ মনস্তত্ত্বক অতি তীক্ষ্ণ আৰু কাব্যিক শৈলীৰে বিশ্লেষণ কৰিছে। কবিৰ মতে, যিজন ব্যক্তি সম্পূৰ্ণ অজ্ঞ, তেওঁক অতি সহজে জ্ঞান প্ৰদান কৰিব পাৰি; আৰু যিজন প্ৰকৃত পণ্ডিত, তেওঁক তাতকৈও সহজে সন্তুষ্ট বা পতিয়ন নিয়াব পাৰি। কিন্তু আটাইতকৈ বিপদজনক শ্ৰেণীটো হ’ল অল্পজ্ঞানীসকল, যিসকলে আধৰুৱা জ্ঞান লৈ নিজকে সৰ্বজ্ঞানী বুলি অহংকাৰ কৰে। তেনে ব্যক্তিক স্বয়ং সৃষ্টিৰাজ্যৰ বিধাতা ব্ৰহ্মায়ো বুজাই মান্তি কৰাব নোৱাৰে।

এই মানসিকতাক বুজাবলৈ কবিয়ে কেইবাটাও ব্যতিক্ৰমী প্ৰাকৃতিক উপমা ব্যৱহাৰ কৰিছে। তেওঁ উল্লেখ কৰিছে যে অতিশয় যত্ন কৰিলে হয়তো মৰুভূমিত বালিখিনি মোহাৰি তেল উলিয়াব পৰা যাব পাৰে, পিপাসিত চাতক পক্ষীয়ে মৰীচিকাৰ পিছে পিছে খেদি গৈ পানী পাবও পাৰে, অথবা পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰি ফুৰোঁতে কেতিয়াবা শহাপহৰ শিং দেখা পোৱাটোও সম্ভৱ হ’ব পাৰে; কিন্তু অহংকাৰেৰে অন্ধ হৈ থকা মূৰ্খ লোকৰ মনক অলপো সলনি কৰা সম্ভৱ নহয়। অল্পজ্ঞানীৰ এই অপৰিৱৰ্তনীয় জড়তা আৰু অহংকাৰী স্বভাৱক কবিয়ে মানৱ সমাজৰ বাবে এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে দেখুৱাইছে।

২. সম্ৰাট অশোকৰ 'গিৰ্ণাৰ শিলালিপি-১'ৰ মূল ঐতিহাসিক গুৰুত্ব নিৰূপণ কৰি ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁৰ ধৰ্মীয় আৰু প্ৰশাসনিক সংস্কাৰৰ কেনে স্বৰূপ প্ৰকাশ পাইছে, বুজাই লিখা।

উত্তৰ: মৌৰ্য বংশৰ মহান সম্ৰাট অশোকৰ দ্বাৰা বৰ্তমান গুজৰাটৰ জুনাগড় জিলাৰ গিৰ্ণাৰ পাহাৰৰ বুকুত খোদিত 'গিৰ্ণাৰ-১' অনুশাসনটো ভাৰতীয় ইতিহাস আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ এক অমূল্য সমল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ এই লিপিটোৰ মূল গুৰুত্ব নিহিত হৈ আছে সম্ৰাট অশোকৰ ক্ৰমান্বয়ে ঘটা মানসিক আৰু আধ্যাত্মিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজত। কলিংগ যুদ্ধৰ ভয়াবহতাৰ পিছত অশোকে যেতিয়া 'ভেৰীঘোষ'ৰ পৰিৱৰ্তে 'ধৰ্মঘোষ' নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল, তাৰেই প্ৰথম প্ৰশাসনিক প্ৰতিফলন এই লিপিত দেখিবলৈ পোৱা যায়।

এই অনুশাসনৰ জৰিয়তে মূলতঃ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰক সমাজত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। প্ৰথমটো হ’ল— যজ্ঞ বা ৰাজকীয় সমাৱেশত ধৰ্মৰ নামত কৰা জীৱ-বলি বা হিংসাত্মক কাৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধকৰণ। দ্বিতীয়টো হ’ল— সম্ৰাটৰ নিজৰ পাকঘৰত খাদ্যৰ বাবে পূৰ্বে হত্যা কৰা হাজাৰ হাজাৰ পশুপক্ষীৰ সংখ্যা মাত্ৰ তিনিটালৈ (দুটা মৰাপ আৰু এটা হৰিণ) সীমিত কৰা আৰু ভৱিষ্যতে ইয়াকো সম্পূৰ্ণ বন্ধ কৰাৰ দৃঢ় সংকল্প। প্ৰশাসনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে দেখা যায় যে ৰজাই কেৱল প্ৰজাক নীতিশিক্ষা দিয়াই নাছিল, বৰঞ্চ নিজৰ ৰাজপ্ৰসাদৰ পৰাই সংস্কাৰৰ আৰম্ভণি কৰি এক ব্যতিক্ৰমীআদৰ্শ দাঙি ধৰিছিল। ই সম্ৰাটৰ কৰুণা, অহিংসা আৰু সৰ্বজীৱৰ প্ৰতি থকা দায়বদ্ধতাক প্ৰমাণ কৰে।

৩. পালি 'ধম্মপদ'ৰ চিত্তবগ্গৰ আধাৰত চঞ্চল মনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ব্যৱহাৰিক উপায় আৰু ইয়াৰ আধ্যাত্মিক সুফলসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ সৰল অথচ গভীৰ জীৱনবোধৰ সংকলন হ’ল 'ধম্মপদ'। ইয়াৰ 'চিত্তবগ্গ' বা মন সম্পৰ্কীয় অধ্যায়টোৰ প্ৰথম পাঁচটা শ্লোকত মানুহৰ অন্তৰ্নিহিত চঞ্চলতা আৰু তাক সংযত কৰাৰ মনস্তাত্ত্বিক উপায়সমূহ অতি সুন্দৰকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পালি সাহিত্যত মানুহৰ 'চিত্ত' বা মনক অতিশয় কঁপনি উঠা, চঞ্চল, সুৰক্ষিত কৰিবলৈ টান আৰু সহজে ভ্ৰমিত হোৱা এক উপাদান হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। যিদৰে পানীৰ পৰা ডাঙি স্থলত পেলাই দিলে মাছে ছটফটাই থাকে, ঠিক তেনেদৰে কাম-বাসনা বা মোহৰ পৰা মুক্ত কৰিব খুজিলে আমাৰ মনেও ছটফটাই উঠে।

এই চঞ্চল মনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চিত্তবগ্গই এক ব্যৱহাৰিক পথৰ সন্ধান দিছে। কবিয়ে ইয়াত এজন পাকৈত কাড়ঁী বা বাণ নিৰ্মাতাৰ উপমা দিছে। এজন কাঁড়ীবাদে যিদৰে বহুত যতন কৰি এপাট বাণ বা কাঁড় পোন আৰু সৰল কৰি তোলে, তেনেদৰে এজন ধীমান বা প্ৰজ্ঞাবান ব্যক্তিয়েও নিৰন্তৰ সজাগতা, ধ্যান আৰু সংযমৰ জৰিয়তে নিজৰ অপ্ৰতিৰোধ্য মনটোক পোন বা স্থিৰ কৰি ল’ব পাৰে। ইয়াৰ আধ্যাত্মিক সুফল স্বৰূপ কোৱা হৈছে যে— যিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ মনক সুৰক্ষিত কৰিব পাৰে, তেওঁৰ অন্তৰলৈ কাম বা ক্ৰোধৰ দৰে অশুভ শক্তিয়ে প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে। সংযত আৰু অনুশাসিত মনেই মানুহক পৰম শান্তি তথা নিৰ্বাণৰ দিশলৈ লৈ যায়।

৪. মহাৰাজ হালৰ 'গাহাসত্তসই' (গাথাসপ্তশতী) গ্ৰন্থখনত প্ৰাচীন ভাৰতৰ গ্ৰাম্য জীৱন আৰু লৌকিক সমাজৰ কেনে চিত্ৰ প্ৰতিফলিত হৈছে, প্ৰথম পাঁচটা গাথাৰ আধাৰত তাৰ মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্য সাধাৰণতে ৰাজপ্ৰসাদ বা দেৱ-দেৱীৰ মহিমা কীৰ্তনেৰে ভৰি থকাৰ সময়তে মহাৰাজ হালে প্ৰাকৃত ভাষাত সংকলন কৰা 'গাহাসত্তসই' আছিল এক সম্পূৰ্ণ ব্যতিক্ৰমী ব্যতিক্ৰম। ই আছিল সাধাৰণ মানুহৰ সুখ-দুখ, প্ৰেম আৰু প্ৰকৃতিৰ এক সজীৱ দলিল। প্ৰথম পাঁচটা গাথাৰ আধাৰত তৎকালীন সমাজখনৰ যি চিত্ৰ ফুটি উঠে, তাক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— ধৰ্মীয় উদাৰতা আৰু গ্ৰাম্য প্ৰকৃতিৰ বুকুত গঢ়ি উঠা মানৱীয় আৱেগ।

প্ৰাৰম্ভিক গাথাসমূহত শিৱ বা পশুপতি আৰু গৌৰীৰ বন্দনাৰে আৰম্ভ কৰা হৈছে যদিও তাত কোনো আধ্যাত্মিক জটিলতা নাই, বৰঞ্চ এক লৌকিক আৰু ঘৰুৱা সম্পৰ্কৰ মাজেৰেহে দেৱতাক কল্পনা কৰা হৈছে। তদুপৰি, গ্ৰাম্য প্ৰকৃতি যেনে— নদীৰ পাৰ, গছৰ ছাঁ, পথাৰৰ পৰিৱেশৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে কবিসকলে সাধাৰণ খেতিয়ক, সমাজৰ ডেকা-গাভৰুৰ সৰল প্ৰেম আৰু বিৰহৰ অনুভূতিক প্ৰকাশ কৰিছে। এই গ্ৰন্থখনে প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰাক-মধ্যযুগীয় ভাৰতত কেৱল উচ্চ শ্ৰেণীৰ সংস্কৃত সাহিত্যই নহয়, বৰঞ্চ প্ৰাকৃত ভাষাৰ জৰিয়তে সাধাৰণ জনতাৰ মাজতো এক অতি চহকী, প্ৰাণৱন্ত আৰু সৰল সাহিত্যিক সংস্কৃতি প্ৰচলিত আছিল, য’ত প্ৰকৃতি আৰু মানুহ একাকাৰ হৈ পৰিছিল।

৫. অপভ্ৰংশ ভাষাৰ বিকাশৰ ক্ৰমত 'চনহে ৰাসউ' (সন্দেশ ৰাসক) কাব্যখনৰ ঐতিহাসিক মহত্ত্ব বৰ্ণনা কৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰথম চাৰিটা শ্লোকৰ মূল ভাববস্তু প্ৰকাশ কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় আৰ্যভাষাৰ বিৱৰ্তনৰ ইতিহাসত 'অপভ্ৰংশ' স্তৰটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো ই প্ৰাচীন প্ৰাকৃত ভাষা আৰু আধুনিক ভাৰতীয় আৰ্যভাষাসমূহৰ (যেনে— অসমীয়া, বাংলা আদি) মাজৰ সংযোগী সেতু। এই অপভ্ৰংশ সাহিত্যৰ এক মাইলৰ খুঁটি হৈছে কবি আব্দুর ৰহমানৰ 'চনহে ৰাসউ' বা 'সন্দেশ ৰাসক'। এই কাব্যখনৰ ঐতিহাসিক মহত্ত্ব এই বাবেই অনন্য যে ই কোনো মুছলমান কবিৰ দ্বাৰা ভাৰতীয় থলুৱা অপভ্ৰংশ (অৱহট্ঠ) ভাষাত ৰচিত প্ৰথমখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ বিৰহ-কাব্য বা দূত-কাব্য।

কাব্যখনৰ প্ৰথম প্ৰকৰণৰ প্ৰথম চাৰিটা শ্লোকৰ ভাববস্তু পৰ্যালোচনা কৰিলে কবিৰ গভীৰ মানৱতাবাদী আৰু উদাৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰিচয় পোৱা যায়। প্ৰথম শ্লোকসমূহত কবিয়ে কোনো সংকীৰ্ণ ধৰ্মীয় পৰিধিত আৱদ্ধ নোহোৱাকৈ ভগৱানৰ সেই নিৰাকাৰ, সৰ্বব্যাপী আৰু কৰুণাময় ৰূপটোক বন্দনা কৰিছে যিয়ে সমগ্ৰ সৃষ্টিজগতক পৰিচালিত কৰিছে। ইয়াৰ পিছৰ চৰণকেইটাত কবিয়ে অতি বিনীতভাৱে নিজৰ পৰিচয় দাঙি ধৰিছে আৰু সাহিত্য সৃষ্টিৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ ধাউতিক প্ৰকাশ কৰিছে। তেওঁ উল্লেখ কৰিছে যে গুণী লোকসকলে যাতে তেওঁৰ এই ৰচনাক আদৰি লয়। এই আৰম্ভণিয়ে সমকালীন সমাজৰ সাংস্কৃতিক সমন্বয় আৰু অপভ্ৰংশ ভাষাৰ কাব্যিক সম্ভাৱনাক অতি সুন্দৰকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।