পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
এই পাঠ্যক্ৰমে অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ প্ৰাচীন লোক-ঐতিহ্যৰ পৰা আধুনিক যুগলৈকে হোৱা ক্ৰমবিকাশক প্ৰতিফলিত কৰিছে। ইয়াত পুৰণি কালৰ ওজাপালি, পুতলা নাচ আদি 'লোকনাট্য' আৰু প্ৰাচীন 'সংস্কৃত নাটক'ৰ চৰ্চাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ বৈষ্ণৱ ভক্তিৰ মাধ্যম 'অংকীয়া নাট' আৰু 'ঝুমুৰা'ৰ অৱদান আলোচনা কৰা হৈছে। পৰৱৰ্তী সময়ত, বৃটিছ শাসনকালত পাশ্চাত্য সাহিত্যৰ প্ৰভাৱত গঢ়ি উঠা 'শ্বেক্সপীয়েৰীয়' আৰু 'ইবছেনীয়' ধাৰাৰ সামাজিক-মনস্তাত্ত্বিক নাটকৰ দিশসমূহ ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। শেষত, স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী কালৰ নতুন পৰীক্ষামূলক ৰূপ যেনে— জীৱনৰ শূন্যতাবোধক প্ৰকাশ কৰা 'এবছাৰ্ড নাট', শ্ৰব্য মাধ্যমৰ 'অনাঁতাৰ নাট', সামাজিক সজাগতাৰ 'বাটৰ নাট' আৰু অসমৰ একক গতিশীল নাট্যশৈলী 'ভ্ৰাম্যমাণ নাটক'ৰ ক্ৰমবিকাশ তথা ইয়াৰ শৈল্পিক গুৰুত্বক এই পাঠ্যসূচীত সূক্ষ্মভাৱে সামৰি লোৱা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: অসমৰ লোকনাট্য পৰম্পৰাৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: অসমৰ লোকনাট্যসমূহ ধৰ্মীয় বিশ্বাস, থলুৱা আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু গীত-নৃত্যৰ এক অপূৰ্ব মিশ্ৰণ, য’ত কোনো আধুনিক কৃত্ৰিম মঞ্চ অবিহনে মুকলি আকাশৰ তলত সৰলতাৰে কাহিনী পৰিৱেশন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২: অংকীয়া নাটৰ সৃষ্টিৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ধৰ্মীয় দৰ্শন আৰু বৈষ্ণৱ ভক্তিৰ আদৰ্শ সাধাৰণ নিৰক্ষৰ লোকৰ মাজত সহজ আৰু দৃশ্যমান মাধ্যমৰে প্ৰচাৰ কৰাৰ বাবে অংকীয়া নাটৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ঝুমুৰা বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: ঝুমুৰা হৈছে শ্ৰীমাধৱদেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত, অংকীয়া নাটৰ তুলনাত চুটি, প্ৰধানকৈ কৃষ্ণৰ বাল্যকালৰ লীলা আৰু ধেমেলীয়া চৰিত্ৰ প্ৰধান এক বিশেষ অংকীয়া নাটৰ প্ৰকাৰ।
প্ৰশ্ন ৪: পুতলা নাচ কেনেধৰণৰ লোকনাট্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰ: পুতলা নাচ হৈছে অসমৰ এক অতি প্ৰাচীন দৃশ্য-কাব্যভিত্তিক লোকনাট্য, য’ত সূতা বা কাঠৰ পুতলাৰ অংগ-চালন আৰু গীতৰ মাধ্যমেৰে পুৰাণ বা সমাজৰ কাহিনী উপস্থাপন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰাচীন অসমত সংস্কৃত নাটক চৰ্চাৰ আভাস ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰ: প্ৰাচীন কামৰূপৰ ৰজাসকলৰ তাম্ৰপত্ৰ আৰু ঐতিহাসিক শাসনকালৰ লিপিসমূহত তদানীন্তন সময়ত থকা নৃত্য-গীত আৰু নাট্য চৰ্চাৰ পৰম্পৰাৰ স্পষ্ট আভাস পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৬: অসমীয়া নাটকত শ্বেক্সপীয়েৰীয় ধাৰাৰ প্ৰভাৱ কোনটো যুগৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ইংৰাজ শাসনকালৰ সূচনাৰ পিছত, বিশেষকৈ ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে কলিকতাত অধ্যয়নৰত অসমীয়া ছাত্ৰসকলৰ জৰিয়তে প্ৰাক্-স্বাধীনতা যুগত এই ধাৰাৰ প্ৰভাৱ আৰম্ভ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: অসমীয়া নাট্য সাহিত্যত ইবছেনীয় ধাৰাৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: নৰৱেজিয়ান নাট্যকাৰ হেনৰিক ইবছেনৰ আদৰ্শত গঢ়ি উঠা এই ধাৰাৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল— পৰম্পৰাগত ৰোমাণ্টিকতাৰ বিপৰীতে সমাজৰ কঠোৰ বাস্তৱ, মনস্তাত্ত্বিক সংঘাত আৰু সামাজিক কুসংস্কাৰৰ বলিষ্ঠ উপস্থাপন।
প্ৰশ্ন ৮: উত্তৰ-independence (স্বাধীনতা) কালৰ অসমীয়া নাটকৰ এটা নতুন পৰীক্ষামূলক ৰূপ কি?
উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী কালৰ এক উল্লেখযোগ্য পৰীক্ষামূলক ৰূপ হ’ল 'এবছাৰ্ড নাট' বা উদ্ভট নাটক, যিয়ে মানুহৰ জীৱনৰ অৰ্থহীনতা আৰু অস্তিত্বৰ সংকটক প্ৰতিফলিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: অনাঁতাৰ নাটকৰ বাবে আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য উপাদানটো কি?
উত্তৰ: অনাঁতাৰ (ৰেডিঅ’) নাটক যিহেতু সম্পূৰ্ণৰূপে শ্ৰব্য মাধ্যম, সেয়ে ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ অপৰিহাৰ্য উপাদানটো হ’ল— স্পষ্ট সংলাপ আৰু আৱহ সংগীত বা শব্দ-সংকেত (Sound effects)।
প্ৰশ্ন ১০: বাটৰ নাটৰ মুখ্য উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: কোনো ডাঙৰ খৰচ বা মঞ্চসজ্জা নোহোৱাকৈ ৰাজহুৱা স্থানত সামাজিক সমস্যা বা ৰাজনৈতিক সচেতনতাৰ বিষয়ে সাধাৰণ ৰাইজক তৎক্ষণাত সজাগ কৰাই বাটৰ নাটৰ মুখ্য উদ্দেশ্য।
প্ৰশ্ন ১১: ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ জন্মদাতা বুলি কাক জনা যায়?
উত্তৰ: ১৯৬৩ চনত পাঠশালাত 'নটৰাজ থিয়েটাৰ' গঠন কৰি অসমত ব্যৱসায়িক আৰু গতিশীল নাট্য আন্দোলনৰ সূচনা কৰা অচ্যুত লহকৰক ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ জন্মদাতা বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: ওজাপালি অনুষ্ঠানৰ সৈতে কোনটো লোকনাট্যৰ ওচৰ সম্বন্ধ আছে?
উত্তৰ: ওজাপালি অনুষ্ঠানৰ আংগিক আৰু অভিনয় শৈলীৰ সৈতে অসমৰ পৰম্পৰাগত 'খুলীয়া ভাওনা' আৰু 'সুকনানী' পৰম্পৰাৰ অতি ওচৰ সম্বন্ধ আছে।
প্ৰশ্ন ১৩: অংকীয়া নাটৰ নাট্যকাৰ দুগৰাকী কোন কোন?
উত্তৰ: অংকীয়া নাটৰ একমাত্ৰ মহীৰূহ নাট্যকাৰ দুগৰাকী হ’ল মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু তেওঁৰ প্ৰধান শিষ্য শ্ৰীমাধৱদেৱ।
প্ৰশ্ন ১৪: আধুনিক অসমীয়া নাটকৰ যাত্ৰা কাৰ হাতত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৮৫৭ চনত গুণাভিৰাম বৰুৱাই ৰচনা কৰা 'ৰামনৱমী' নাটকৰ জৰিয়তে আধুনিক অসমীয়া নাটকৰ আনুষ্ঠানিক যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: এবছাৰ্ড নাটকৰ ধাৰণাটো মূলতঃ কোনখন মহাদেশৰ সাহিত্যৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ত মানুহৰ মনত গঢ়ি উঠা হতাশাক কেন্দ্ৰ কৰি ইউৰোপ মহাদেশৰ (বিশেষকৈ ফ্ৰান্স) সাহিত্যৰ পৰা এই ধাৰণাটো আহিছে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ওজাপালি আৰু ভাওনাৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্য দুটা লিখা।
উত্তৰ:
ওজাপালিত এজন মূল ওজা আৰু পালি সকলে কেৱল গীত-পদ আৰু হাতৰ ভংগীমাৰে কাহিনী কয়, ইয়াত চৰিত্ৰ অনুসৰি কোনো আছুতীয়া সাজ-পোছাক বা মুখা ব্যৱহাৰ নহয়।
আনহাতে, ভাওনাত বিভিন্ন অভিনেতা-অভিনেত্ৰীয়ে নিৰ্দিষ্ট চৰিত্ৰৰ ৰূপ লৈ, ৰং-বিৰঙৰ পোছাক পিন্ধি সংলাপ আৰু অভিনয়ৰ মাধ্যমেৰে কাহিনী উপস্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: অংকীয়া নাট আৰু ঝুমুৰাৰ মাজৰ দুটা বৈসাদৃশ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
অংকীয়া নাটৰ কাহিনীভাগ সাধাৰণতে দীঘলীয়া আৰু ইয়াত সূত্ৰধাৰ চৰিত্ৰটোৱে আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
ইয়াৰ বিপৰীতে, ঝুমুৰাত সূত্ৰধাৰৰ উপস্থিতি চুটি বা কেতিয়াবা নাথাকেই, আৰু ইয়াৰ নান্দীস্থিতিও চমু হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ওজাপালিৰ গাথঁনিত 'ডাইনাপালি'ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: ওজাপালি অনুষ্ঠানত 'ডাইনাপালি' বা সোঁহাতৰ পালিজনৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। তেওঁ ওজাই গোৱা গীতৰ পদবোৰ সাধাৰণ ৰাইজে বুজি পোৱাকৈ ধেমেলীয়া তথা ঘৰুৱা কথাৰে বাখ্যা কৰি নাটকীয় পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰাক্-স্বাধীনতা যুগত অসমীয়া নাটকত শ্বেক্সপীয়েৰীয় ধাৰাৰ প্ৰভাৱ কেনেকৈ পৰিছিল?
উত্তৰ: ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ ফলত অসমীয়া লেখকসকলে উইলিয়াম শ্বেক্সপীয়েৰৰ নাটকসমূহৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। তেওঁলোকে শ্বেক্সপীয়েৰৰ বিখ্যাত নাটকসমূহ অসমীয়া সমাজৰ পটভূমিলৈ অনুবাদ (যেনে— 'ভ্ৰমৰংগ') কৰি নাইবা সেই গাঁথনিৰে পাঁচ অংকযুক্ত ঐতিহাসিক আৰু কাল্পনিক নাটক ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ইবছেনীয় ধাৰাই অসমীয়া নাট্যজগতলৈ কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰ: ইবছেনীয় ধাৰাই পূৰ্বৰ ৰাজ-কাৰেং বা দেৱ-দেৱীৰ কাল্পনিক জগতৰ পৰা অসমীয়া নাটকটোক টানি আনি সমাজৰ মধ্যবিত্ত জীৱনৰ বাস্তৱ সমস্যালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে। ইয়াৰ ফলত নাটকত অতিনাটকীয়তা ক্ৰমে হ্ৰাস পালে আৰু সংলাপসমূহ অধিক তৰ্কসংগত তথা মনস্তাত্ত্বিক হৈ পৰিল।
প্ৰশ্ন ৬: অনাঁতাৰ নাটকৰ দুটা প্ৰধান কাৰিকৰী সীমাবদ্ধতা কি কি?
উত্তৰ:
প্ৰথমতে, ইয়াত দৰ্শকে একো দেখিবলৈ নাপায়, সেয়ে কেৱল মাত্ৰ কণ্ঠস্বৰৰ তাৰতম্যৰ দ্বাৰাই চৰিত্ৰৰ খং, আনন্দ বা বিষাদ প্ৰকাশ কৰিবলগীয়া হয়।
দ্বিতীয়তে, দৃশ্য সলনি হোৱাৰ কথাটো বুজাবলৈ কাৰ্যবাহী শব্দ বা সংগীতৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়, যিটো মঞ্চ নাটকৰ দৰে পোনপটীয়া নহয়।
প্ৰশ্ন ৭: বাটৰ নাট বা 'Street Play' ৰ ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য দুটা কি কি?
উত্তৰ:
এই নাটকৰ কোনো প্ৰেক্ষাগৃহ বা কৃত্ৰিম পোহৰৰ প্ৰয়োজন নাই; বজাৰ, ৰাস্তাৰ চুক বা খেলপথাৰতেই ইয়াক বৃত্তাকাৰে অভিনয় কৰা হয়।
ইয়াত অভিনেতা আৰু দৰ্শকৰ মাজত কোনো ভৌতিক দূৰত্ব নাথাকে, ফলত দৰ্শকেও নাটকৰ এক অংশ অনুভৱ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: অসমৰ অনাঁতাৰ নাটকৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত গুৱাহাটী অনাতাঁৰ কেন্দ্ৰৰ অৱদান কি?
উত্তৰ: ১৯৪৮ চনত গুৱাহাটী অনাতাঁৰ কেন্দ্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পিছৰে পৰা ই অসমীয়া নাট্যকাৰ আৰু অভিনেতা-অভিনেত্ৰীসকলক এক নতুন মঞ্চ প্ৰদান কৰিলে। ইয়াৰ ফলত ঘৰে ঘৰে নাটক শুনাৰ এক নতুন সংস্কৃতি গঢ়ি উঠিল আৰু বহু ধাৰাবাহিক নাটকে সমাজত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলালে।
প্ৰশ্ন ৯: ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে অসমৰ সাংস্কৃতিক অৰ্থনীতিলৈ কিদৰে বৰঙণি যোগাইছে?
উত্তৰ: ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে থলুৱা কলা-কুশলী, টেকনিচিয়ান আৰু অভিনেতা-অভিনেত্ৰীক এক স্থায়ী জীৱিকাৰ পথ প্ৰদৰ্শন কৰিছে। ই কেৱল মনোৰঞ্জনেই নহয়, বৰঞ্চ অসমৰ চুকে-কোণে গৈ এক বিশাল ব্যৱসায়িক নেটৱৰ্ক গঢ়ি তুলি সাংস্কৃতিক অৰ্থনীতি সবল কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০: এবছাৰ্ড নাটকৰ চৰিত্ৰসমূহ পৰম্পৰাগত নাটকৰ চৰিত্ৰতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত নাটকৰ চৰিত্ৰবোৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য, নীতি আৰু জীৱনবোধ থাকে। কিন্তু এবছাৰ্ড নাটকৰ চৰিত্ৰসমূহৰ কোনো স্পষ্ট লক্ষ্য নাথাকে; তেওঁলোকৰ সংলাপবোৰ প্ৰায়ে খণ্ডিত, খেলিমেলি আৰু তেওঁলোকে নিজকে এক শূন্য বা উদ্দেশ্যহীন জগতৰ বন্দী বুলি অনুভৱ কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ 'চিহ্নযাত্ৰা'ক কিয় এক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: চিহ্নযাত্ৰা (১৪৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) আছিল লিখিত নাটক নোহোৱাকৈও পট বা ছবিৰ সহায়ত কৰা অসম তথা ভাৰতৰ প্ৰথম মঞ্চলিপিৰ এক অভিনৱ প্ৰয়াস। ইয়াত ব্যৱহৃত বাদ্য, ৰং আৰু নৃত্য-কলাই পৰৱৰ্তী অংকীয়া নাটৰ এক শক্তিশালী ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১২: অঙ্কীয়া নাটৰ 'ব্ৰজাৱলী' ভাষাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ব্ৰজাৱলী ভাষা হৈছে মৈথিলী, অসমীয়া, ভোজপুৰী আদি ভাষাৰ সংমিশ্ৰণত গঢ়ি উঠা এক কৃত্ৰিম কাব্যিক ভাষা। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল নাটকৰ দেৱী চৰিত্ৰসমূহক সাধাৰণ মানুহৰ কথ্য ভাষাতকৈ অলপ উচ্চ আৰু পৱিত্ৰ স্থান দিয়া, যাতে শ্ৰোতাৰ মনত ভক্তিভাৱৰ উদয় হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: কুৰি শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধৰ অসমীয়া নাটকত লোক-ঐতিহ্যৰ পুনৰুত্থান কেনেকৈ ঘটিছিল?
উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ পিছৰ কালছোৱাত একাংশ নাট্যকাৰে (যেনে— যুগল দাস, মহেন্দ্ৰ বৰঠাকুৰ আদিয়ে) পাশ্চাত্যৰ অন্ধ অনুকৰণ বাদ দি অসমৰ থলুৱা ওজাপালি, ভাওনা আৰু পুতলা নাচৰ আংগিকক আধুনিক নাটকত প্ৰয়োগ কৰি এক নতুন দেশীয় শৈলীৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন XIV: ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ আৰু মঞ্চ থিয়েটাৰৰ (Stage Theatre) মাজৰ প্ৰধান কাৰিকৰী পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: মঞ্চ থিয়েটাৰ এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰেক্ষাগৃহত আৱদ্ধ থাকে আৰু ইয়াৰ কাৰিকৰী ব্যৱস্থা স্থায়ী। কিন্তু ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে নিজৰ বিশাল মঞ্চ, পোহৰ, শব্দযন্ত্ৰ আৰু তম্বু লৈ গাঁৱে-নগৰে ঘূৰি ফুৰে আৰু কেই ঘণ্টামানৰ ভিতৰত যিকোনো মুকলি ঠাইতে অত্যাধুনিক মঞ্চ তৈয়াৰ কৰি ল’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই অসমীয়া নাট্য সাহিত্যলৈ আগবঢ়োৱা ঐতিহাসিক ধাৰাৰ অৱদান কি আছিল?
উত্তৰ: বেজবৰুৱাদেৱে অসমৰ অতীত গৌৰৱক নাট্যৰূপ দি ডেকা সমাজৰ মাজত দেশপ্ৰেম জগাই তুলিবলৈ 'জয়মতী কুঁৱৰী', 'চক্ৰধ্বজ সিংহ' আৰু 'গদাধৰ সিংহ'ৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বুৰঞ্জীমূলক নাটক ৰচনা কৰিছিল, যিয়ে প্ৰাক্-independence কালত জাতীয় চেতনাৰ সঞ্চাৰ কৰিছিল।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: অসমৰ লোকনাট্য পৰম্পৰাৰ যিকোনো দুটি প্ৰধান ৰূপৰ বিষয়ে ঐতিহাসিক গুৰুত্ব উল্লেখ কৰি চমু বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: অসমৰ লোকসংস্কৃতিত লোকনাট্যৰ পৰম্পৰা অতি চহকী আৰু ইয়াৰ ঐতিহাসিক মূল বহু গভীৰলৈ শিপাই আছে। পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত ইয়াৰ দুটা প্ৰধান ৰূপ হৈছে— 'ওজাপালি' আৰু 'পুতলা নাচ'।
ওজাপালি: ওজাপালি অসমৰ এক অতি প্ৰাচীন অৰ্ধ-নাটকীয় পৰম্পৰা। খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্দশ শতিকাৰো আগৰ পৰা অসমত ইয়াৰ প্ৰচলন থকাৰ ঐতিহাসিক প্ৰমাণ পোৱা যায়। মনসা দেৱীৰ উপাসনাৰ সৈতে জড়িত 'সুকনানী ওজাপালি' আৰু মহাকাব্যৰ আধাৰত গঢ়ি উঠা 'বিয়াহৰ ওজাপালি' ইয়াৰ ঘাই ভাগ। এজন মূল 'ওজা', সোঁহাতৰ 'ডাইনাপালি' আৰু সহযোগী 'পালি'সকলৰ গীত, নৃত্য আৰু হাতৰ মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে একোটা আখ্যান জীৱন্ত কৰি তোলা হয়। ইয়াক অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ প্ৰাক-ৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়।
পুতলা নাচ: কাঠ, সোপা বা কাপোৰেৰে সজা পুতলাক সূতাৰ টান-পোৰনেৰে চালিত কৰি পৰিৱেশন কৰা পুতলা নাচ অসমৰ আন এক প্ৰাচীন লোকনাট্য। পুৰণি কামৰূপৰ কালিকা পুৰাণ আৰু হৰ্ষচৰিততো ইয়াৰ পৰোক্ষ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ৰামায়ণ-মহাভাৰতৰ কাহিনীক কেন্দ্ৰ কৰি থলুৱা ধেমেলীয়া চৰিত্ৰৰ সংমিশ্ৰণেৰে এই নাচে অতীজৰে পৰা সমাজ শিক্ষা আৰু মনোৰঞ্জনৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম হিচাপে কাম কৰি আহিছে।
প্ৰশ্ন ২: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ 'অংকীয়া নাট' আৰু শ্ৰীমাধৱদেৱৰ 'ঝুমুৰা'ৰ মাজত থকা গাথঁনিক পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাৰ অসমৰ নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনৰ ফলশ্ৰুতিত সৃষ্টি হোৱা 'অংকীয়া নাট' আৰু 'ঝুমুৰা' অসমীয়া নাট্য ইতিহাসৰ দুটা অমূল্য সম্পদ। গুৰু-শিষ্য দুয়োগৰাকী মহানুভৱে সৃষ্টি কৰা এই দুই ধাৰাৰ মাজত কেতবোৰ স্পষ্ট গাথঁনিক পাৰ্থক্য পৰিলক্ষিত হয়:
১/ অংক বা দীৰ্ঘতা: শংকৰদেৱৰ অংকীয়া নাটসমূহ (যেনে- পাৰিজাত হৰণ, কেলিগোপাল আদি) পূৰ্ণাংগ আৰু তুলনামূলকভাৱে দীঘলীয়া। ইয়াত কাহিনীৰ আৰম্ভণি, বিকাশ আৰু সমাপ্তি স্পষ্ট। আনহাতে, মাধৱদেৱৰ ঝুমুৰাসমূহ (যেনে- চোৰ ধৰা, পিম্পৰা গুচোৱা আদি) চুটি আৰু ইয়াত কাহিনীৰ জটিলতা নাথাকে, কেৱল এটা বিশেষ মুহূৰ্তকহে নাট্যৰূপ দিয়া হয়।
২/ সূত্ৰধাৰৰ ভূমিকা: অংকীয়া নাটত সূত্ৰধাৰ চৰিত্ৰটোৱে আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে সমগ্ৰ নাটকখন পৰিচালনা কৰে। কিন্তু ঝুমুৰাত সূত্ৰধাৰৰ ভূমিকা অতি নগণ্য, বহু ক্ষেত্ৰত সূত্ৰধাৰৰ নান্দী বা প্ৰৱেশ আদি কাৰ্যসমূহ একেবাৰে চুটি কৰা হয় বা বাদ দিয়া হয়।
৩/ ৰস আৰু বিষয়বস্তু: শংকৰদেৱৰ নাটকত শৃংগাৰ, বীৰ আৰু কৰুণ ৰসৰ সুন্দৰ প্ৰয়োগ ঘটাৰ বিপৰীতে মাধৱদেৱৰ ঝুমুৰাত কেৱল শিশু কৃষ্ণৰ চাতুৰী, বাৎসল্য ৰস আৰু ধেমেলীয়া পৰিৱেশৰ আধিপত্য দেখা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাক্-independence (স্বাধীনতা) যুগৰ অসমীয়া নাটকত শ্বেক্সপীয়েৰীয় ধাৰাৰ প্ৰভাৱ কেনেধৰণে পৰিস্ফুট হৈছিল, বুজাই লিখা।
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে আৰু বিংশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত, অৰ্থাৎ প্ৰাক্-স্বাধীনতা যুগত অসমীয়া নাট্য সাহিত্যত পাশ্চাত্য নাট্যশৈলীৰ প্ৰভাৱ গভীৰভাৱে পৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজ নাট্যকাৰ উইলিয়াম শ্বেক্সপীয়েৰৰ নাট্য আৰ্হি আছিল আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী।
কলিকতাত (বৰ্তমান কলকাতা) পঢ়িবলৈ যোৱা অসমীয়া ছাত্ৰসকলে বঙালী ৰংগমঞ্চৰ জৰিয়তে শ্বেক্সপীয়েৰৰ নাটকৰ সৈতে চিনাকি হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰথম সঁহাৰি হিচাপে ১৮৮৮ চনত শ্বেক্সপীয়েৰৰ 'The Comedy of Errors' নাটকখন 'ভ্ৰমৰংগ' নামেৰে অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰা হয়। ইয়াৰ পিছৰে পৰা অসমীয়া নাটকত পাঁচটা অংকৰ বিভাজন (Five-act structure), স্বগতোক্তি (Soliloquy) ৰ ব্যৱহাৰ আৰু চৰিত্ৰৰ মানসিক সংঘাত প্ৰদৰ্শনৰ ধাৰা আৰম্ভ হয়।
পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱা আৰু লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ঐতিহাসিক নাটকসমূহৰ চৰিত্ৰ সৃষ্টিত (যেনে— বেজবৰুৱাৰ 'চক্ৰধ্বজ সিংহ' নাটকত থকা গাজপুৰীয়াৰ চৰিত্ৰটো শ্বেক্সপীয়েৰৰ 'Falstaff' চৰিত্ৰৰ আৰ্হিত গঢ়া) এই ক্ৰমিক প্ৰভাৱ স্পষ্টকৈ দেখা পোৱা যায়। এই ধাৰাই অসমীয়া নাটকক পুৰণি ধৰ্মীয় পৰিৱেশৰ পৰা আঁতৰাই আনি আধুনিক ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰূপ প্ৰদান কৰাত ঐতিহাসিক ভূমিকা পালন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-independence (স্বাধীনতা) যুগৰ অসমীয়া নাটকত 'এবছাৰ্ড নাট' বা উদ্ভট নাটকৰ ধাৰণা আৰু বিকাশ সম্পৰ্কে এটি চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ত সমগ্ৰ বিশ্বৰ লগতে অসমীয়া বুদ্ধিজীৱী সমাজতো এক চৰম হতাশা, শূন্যতাবোধ আৰু মানুহৰ অস্তিত্বৰ সংকট সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছিল। এই পটভূমিতেই ফ্ৰান্স তথা সমগ্ৰ ইউৰোপত গঢ়ি উঠা 'Theatre of the Absurd' বা উদ্ভট নাট্যধাৰাৰ প্ৰভাৱ ১৯৬০-৭০ ৰ দশকত উত্তৰ-স্বাধীনতা যুগৰ অসমীয়া নাটকত প্ৰতিফলিত হয়।
অসমীয়া নাটকত এই ব্যতিক্ৰমী ধাৰাৰ সূচনা কৰে অৰুণ শৰ্মাই তেওঁৰ 'আহাৰ', 'শ্ৰী নিবাৰণ ভট্টাচাৰ্য' আদি নাটকৰ জৰিয়তে। এই নাটকসমূহৰ মূল বিশেষত্ব আছিল— পৰম্পৰাগত নাটকৰ দৰে ইয়াত কোনো নিৰ্দিষ্ট আদি-মধ্য-অন্ত থকা কাহিনী নাথাকে। চৰিত্ৰসমূহৰ সংলাপবোৰ খণ্ডিত, অপ্ৰাসংগিক আৰু যুক্তিহীন যেন লাগে, কিন্তু তাৰ অন্তৰালত লুকাই থাকে আধুনিক মানুহৰ যান্ত্ৰিক জীৱনৰ কৰুণ বাস্তৱতা।
অৰুণ শৰ্মাৰ উপৰি চন্দ্ৰপ্ৰসাদ শইকীয়া, মুনীন শৰ্মা আদি নাট্যকাৰসকলেও এই ধাৰাটো আগুৱাই নিয়াত সহায় কৰে। এই এবছাৰ্ড নাটকে অসমীয়া নাট্য সাহিত্যক এক গভীৰ মনস্তাত্ত্বিক আৰু বৌদ্ধিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: অসমৰ 'ভ্ৰাম্যমাণ নাটক'ৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু ইয়াৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ মূল্যাংকন কৰা।
উত্তৰ: অসমৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাসত 'ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ' বা ভ্ৰাম্যমাণ নাটক হৈছে এক একক আৰু অনন্য সংযোজন, যিয়ে বিশ্ব নাট্যমঞ্চত এক সুকীয়া পৰিচয় লাভ কৰিছে। ১৯৬৩ চনত নাট্যপ্ৰাণ অচ্যুত লহকৰৰ একক প্ৰচেষ্টাত বৰপেটা জিলাৰ পাঠশালাত 'নটৰাজ থিয়েটাৰ'ৰ জন্মৰ জৰিয়তে এই যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছিল।
কাৰিকৰী আৰু সাংগঠনিক বিকাশ: পুৰণি পোহৰ-ছাঁয়াৰ খেল (Shadow play) আৰু থলুৱা যাত্ৰা গানৰ শৈলীক আধুনিক ৰূপ দি ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে নিজাকৈ দুমহলীয়া মঞ্চ, আধুনিক শব্দ আৰু পোহৰ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা আৰু বিশাল তম্বুৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ল’লে। পৰৱৰ্তী সময়ত 'আৱাহন', 'কহিনূৰ', 'হেঙুল' আদি থিয়েটাৰে ইয়াক বিশ্বস্তৰীয় কাৰিকৰী চমকলৈ লৈ যায় (যেনে— মঞ্চত টাইটানিক জাহাজ ডুব যোৱা বা ডাইন’ছৰৰ প্ৰৱেশ দেখুওৱা)।
সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ: ভ্ৰাম্যমাণ নাটকে অসমৰ চুকে-কোণে থকা গ্ৰাম্য আৰু চহৰীয়া সমাজৰ মাজত এক গভীৰ সাংস্কৃতিক সংযোগ গঢ়ি তুলিছে। ই কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম নহয়, বৰঞ্চ দেশী-বিদেশী ক্লাছিক সাহিত্যসমূহক সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱাৰ এক সফল বাহন। ইয়াৰ উপৰি, হাজাৰ হাজাৰ শিল্পী আৰু কলা-কুশলীক সংস্থাপন দি ই অসমৰ সাংস্কৃতিক অৰ্থনীতিক এক শক্তিশালী ভেটি প্ৰদান কৰিছে।
পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ ‘পাৰিজাত হৰণ’ অংকীয়া নাটখনি এক শ্ৰেষ্ঠ সৃষ্টি, য’ত শ্ৰীকৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক লীলা আৰু নৰলীলাৰ সুন্দৰ সমন্বয় ঘটিছে। সত্যভামাৰ মান-অভিমান আৰু পাৰিজাত ফুলক কেন্দ্ৰ কৰি স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰৰ সৈতে হোৱা যুদ্ধৰ মাজেৰে ইয়াত কৃষ্ণৰ ভক্তিৰ মাহাত্ম্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। আনহাতে, মহাপুৰুষ মাধৱদেৱৰ ‘পিম্পৰা গুচোৱা’ ঝুমুৰাখনিত শিশু কৃষ্ণৰ চাতুৰী আৰু মাতৃ যশোদাৰ বাৎসল্য প্ৰেমৰ এক অপূৰ্ব আৰু ব্যতিক্ৰমী ছবি ফুটি উঠিছে, যিয়ে আধ্যাত্মিকতাক অতি সহজ ৰূপত প্ৰকাশ কৰিছে। একেদৰে, গোপাল আতাৰ ‘জন্মযাত্ৰা’ নাটখনিৰ মূল আধাৰ হৈছে শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৱিত্ৰ ধৰাতৰণৰ কাহিনী। ইয়াৰ জৰিয়তে সমাজত ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু দুষ্টৰ দমনৰ বাৰ্তা দিয়া হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাঠ্যক্ৰমে অসমীয়া বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ ভক্তিৰস, নাট্যশৈলী আৰু সমাজ-সংস্কাৰৰ এক বলিষ্ঠ আভাস দাঙি ধৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটকখনৰ উৎস কি?
উত্তৰ: হৰিবংশ আৰু ভাগৱত পুৰাণ।
২/ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটকখনত কৃষ্ণই কাক পৰাস্ত কৰি পাৰিজাত বৃক্ষ আনিছিল?
উত্তৰ: দেৱৰাজ ইন্দ্ৰক।
৩/ নাৰদ মুনিয়ে পাৰিজাত পুষ্পটো কৃষ্ণৰ কোনগৰাকী পত্নীক দিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল?
উত্তৰ: ৰুক্মিণী আইক।
৪/ মাধৱদেৱৰ 'পিম্পৰা গুচোৱা' কোন শ্ৰেণীৰ নাট?
উত্তৰ: এইখন এখন নাট বা ঝুমুৰা।
৫/ 'পিম্পৰা গুচোৱা' ঝুমুৰাত শিশু কৃষ্ণই কাৰ ঘৰত লৱণু চুৰি কৰিবলৈ সোমাইছিল?
উত্তৰ: এগৰাকী গোপীৰ ঘৰত।
৬/ 'পিম্পৰা গুচোৱা' নামটোৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: লৱণু চুৰি কৰি ধৰা পৰাত কৃষ্ণই পিম্পৰাহে খেদি থকা বুলি যি অজুহাত দিছিল, তাৰ পৰাই এই নামটো হৈছে।
৭/ গোপাল আতাৰ 'জন্মযাত্ৰা' নাটকখনৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰ: ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্ম কাহিনী।
৮/ 'জন্মযাত্ৰা' নাটকত কংসৰ কাৰাগাৰত কৃষ্ণৰ জন্মৰ সময়ত কোন দুগৰাকী পিতৃ-মাতৃ আছিল?
উত্তৰ: দৈৱকী আৰু বাসুদেৱ।
৯/ শংকৰদেৱৰ সৰ্বশেষ নাটকখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: পাৰিজাত হৰণ।
১০/ মাধৱদেৱৰ নাটসমূহক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: ঝুমুৰা।
১১/ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটত শচী কোন আছিল?
উত্তৰ: ইন্দ্ৰৰ পত্নী।
১২/ গোপাল আতা কোন ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: কাল সংহতিৰ এজন প্ৰধান গুৰু (মহাপুৰুষীয়া ধৰ্ম)।
১৩/ 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত কোনটো ৰসৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়?
উত্তৰ: বাৎসল্য ৰস।
১৪/ জন্মযাত্ৰা নাটত আকাশবাণীয়ে কাৰ মৃত্যুৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল?
উত্তৰ: কংসৰ মৃত্যুৰ কথা।
১৫/ অংকীয়া নাটৰ সূত্ৰধাৰৰ কাম কি?
উত্তৰ: নাটকখন পৰিচালনা কৰা আৰু কাহিনীৰ সংযোগ ৰক্ষা কৰা।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটকখনৰ জৰিয়তে শংকৰদেৱে সত্যভামাৰ চৰিত্ৰটো কেনেকৈ অংকন কৰিছে?
উত্তৰ: সত্যভামাৰ চৰিত্ৰটো মানৱীয় ঈৰ্ষা, অভিমান আৰু মান-অভিমানৰ সংমিশ্ৰণত অংকন কৰা হৈছে। তেওঁ সপত্নী ৰুক্মিণীৰ প্ৰতি ঈৰ্ষাপৰায়ণ আৰু কৃষ্ণক নিজৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিব বিচৰা এগৰাকী সাহসী নাৰী।
২/ মাধৱদেৱৰ 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত কৃষ্ণৰ বাল্যলীলাৰ এটা বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: এই নাটত শিশু কৃষ্ণৰ অতি চাতুৰ্যপূৰ্ণ বাল্যলীলা বৰ্ণিত হৈছে। লৱণু চুৰি কৰিবলৈ গৈ ধৰা পৰাত তেওঁ কোনো ধৰণৰ ভয় নোখোৱাকৈ বুদ্ধিবৃত্তিক যুক্তিৰে (পিম্পৰা খেদাৰ কথা কৈ) যশোদা আৰু গোপীক পতিয়ন নিয়াবলৈ চেষ্টা কৰে।
৩/ গোপাল আতাৰ 'জন্মযাত্ৰা' নাটকখনৰ ঐতিহাসিক আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: গোপাল আতাৰ এই নাটকখন মহাপুৰুষীয়া নাট্য পৰম্পৰাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। ই কেৱল কৃষ্ণৰ জন্ম কাহিনীয়েই নহয়, বৰঞ্চ ভক্তিবাদৰ প্ৰসাৰ আৰু অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ ধাৰাটো আগুৱাই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত এক মাইলৰ খুঁটি।
৪/ সত্যভামাৰ ঈৰ্ষাৰ কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ: নাৰদৰ পৰা কৃষ্ণই পাৰিজাত ফুলটো আনি ৰুক্মিণীক দিয়াৰ বাবে সত্যভামাৰ মনত ঈৰ্ষাৰ উদয় হৈছিল। তেওঁ ভাবিছিল যে কৃষ্ণই তেওঁতকৈ ৰুক্মিণীক বেছি ভাল পায়।
৫/ 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত যশোদাৰ চৰিত্ৰটোৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: যশোদাৰ চৰিত্ৰটো এগৰাকী আদৰ্শ মাতৃৰ চৰিত্ৰ। কৃষ্ণৰ দোষ দেখিলেও তেওঁৰ বাৎসল্য প্ৰেমে সকলো পাহৰি পেলায় আৰু শিশু কৃষ্ণৰ সৰল মিছা কথা শুনিও তেওঁ আনন্দিত হয়।
৬/ 'জন্মযাত্ৰা' নাটত বাসুদেৱে নৱজাত কৃষ্ণক গোকুললৈ নিওঁতে কি কি বাধাৰ সন্মুখীন হৈছিল?
উত্তৰ: বাসুদেৱে প্ৰবল ধাৰাসাৰ বৰষুণ, অন্ধকাৰ ৰাতি আৰু উত্তাল যমুনা নদীৰ বাধা অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া হৈছিল। অৱশ্যে ভগৱানৰ কৃপাত যমুনাই বাট এৰি দিছিল।
৭/ অংকীয়া নাট আৰু ঝুমুৰাৰ মাজত থকা দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
(১) অংকীয়া নাটত সূত্ৰধাৰ আৰু ধেমালিৰ বিস্তৰ প্ৰয়োগ থাকে, কিন্তু ঝুমুৰাত ইয়াৰ পৰিসৰ চুটি।
(২) ঝুমুৰাত সাধাৰণতে যুদ্ধ-বিগ্ৰহ বা বিবাহৰ দৰে জটিল দৃশ্য নাথাকে, চুটি ধৰ্মীয় আখ্যানহে থাকে।
৮/ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটত কৃষ্ণই নাৰদক কিয় ধন্যবাদ দিছিল?
উত্তৰ: কৃষ্ণই জানিছিল যে নাৰদৰ কাৰ্যকলাপে শেষত এক কল্যাণকৰ উদ্দেশ্য (নৰকাসুৰ বধ আৰু পাৰিজাত লাভ) সাধন কৰিব, সেয়ে লীলাধৰ কৃষ্ণই নাৰদক ধন্যবাদ জনাইছিল।
৯/ গোপাল আতাৰ নাটকৰ ভাষা সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: গোপাল আতাৰ নাটকৰ ভাষাও ব্ৰজাৱলী। ই শংকৰ-মাধৱৰ ভাষাৰ অনুগামী যদিও ইয়াত কিছু পৰিমাণে থলুৱা অসমীয়া শব্দৰ ব্যৱহাৰ আৰু সৰলতা দেখা পোৱা যায়।
১০/ সত্যভামাই কিয় কৃষ্ণৰ সৈতে স্বৰ্গলৈ যাব বিচাৰিছিল?
উত্তৰ: ইন্দ্ৰক পৰাস্ত কৰি স্বৰ্গৰ পৰা পাৰিজাত বৃক্ষ জোপাই নহয়, বৰঞ্চ সেই বৃক্ষৰ মালিকীস্বত্ব নিজৰ কৰি লবলৈ আৰু কৃষ্ণৰ বীৰত্ব স্বচক্ষে চাবলৈ সত্যভামা স্বৰ্গলৈ যাবলৈ জিদ ধৰিছিল।
১১/ শংকৰদেৱৰ নাটকত ব্যৱহৃত 'নান্দীশ্লোক'ৰ কাম কি?
উত্তৰ: নান্দীশ্লোকৰ জৰিয়তে নাটকৰ আৰম্ভণিতে ইষ্টদেৱক বন্দনা কৰা হয় আৰু নাটকখনৰ মূল বিষয়বস্তুৰ এটা চমু আভাস দিয়া হয়।
১২/ 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত শ্ৰীকৃষ্ণৰ চাতুৰ্যৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যেতিয়া গোপীয়ে কৃষ্ণক হাতত ধৰি লৱণু চুৰি কৰাৰ বাবে ধৰে, কৃষ্ণই উত্তৰ দিয়ে যে লৱণুত পৰা পিম্পৰাবোৰে লৱণুখিনিক নষ্ট কৰিব খুজিছে, সেয়ে তেওঁ পিম্পৰাহে খেদিছে, চুৰি কৰা নাই।
১৩/ 'জন্মযাত্ৰা' নাটত কংসৰ ভূমিকা কেনেকুৱা?
উত্তৰ: কংসৰ ভূমিকা এগৰাকী অত্যাচাৰী আৰু ভীতিগ্ৰস্ত ৰজাৰ। ভগৱানৰ হাতত মৃত্যুৰ আশংকাই তেওঁক সদায় খেদি ফুৰিছিল আৰু সেয়ে তেওঁ দৈৱকীৰ সন্তানবোৰক হত্যা কৰিছিল।
১৪/ শংকৰদেৱৰ নাটকত 'ভটিমা'ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ভটিমা হৈছে প্ৰশস্তিমূলক গীত। ইয়াৰ জৰিয়তে ঈশ্বৰৰ মহিমা, গুণ আৰু নাটকৰ চৰিত্ৰৰ শৌৰ্য-বীৰ্য প্ৰকাশ কৰা হয়।
১৫/ মাধৱদেৱৰ নাট্য প্ৰতিভাৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: মাধৱদেৱৰ নাট্য প্ৰতিভাৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল শিশু কৃষ্ণৰ মানৱীয় ৰূপ আৰু বাৎসল্য ভাবৰ নিখুঁত উপস্থাপন। তেওঁৰ নাটকসমূহত আধ্যাত্মিকতা আৰু লৌকিক হাস্যৰসৰ অপূৰ্ব মিলন ঘটে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটকত সত্যভামাৰ চৰিত্ৰটোত প্ৰতিফলিত হোৱা মানৱীয় দুৰ্বলতা আৰু ইয়াৰ নাট্যিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ নাট্য প্ৰতিভাৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন হ’ল 'পাৰিজাত হৰণ' নাট। এই নাটখনত দেৱী চৰিত্ৰ সত্যভামাক অতি সুন্দৰকৈ এগৰাকী সাধাৰণ মানৱীৰ দৰে অংকন কৰা হৈছে। সত্যভামাৰ চৰিত্ৰটোত প্ৰধানকৈ তিনিটা দিশ স্পষ্ট হৈ উঠিছে: ঈৰ্ষা, মান-অভিমান আৰু অধিকাৰবোধ।
প্ৰথমতে, নাৰদ মূনিয়ে যেতিয়া পাৰিজাত পুষ্পটো আনি শ্ৰীকৃষ্ণক দিলে আৰু কৃষ্ণই সেয়া জ্যেষ্ঠা পত্নী ৰুক্মিণীক প্ৰদান কৰিলে, তেতিয়াই সত্যভামাৰ মনত সপত্নী-বিদ্বেষ তথা ঈৰ্ষাৰ উদয় হ’ল। তেওঁ কৃষ্ণক কেৱল নিজৰ প্ৰেমাস্পদ হিচাপেই নহয়, বৰঞ্চ তেওঁৰ ওপৰত পূৰ্ণ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিব বিচাৰিছিল। এইটোৱেই চৰিত্ৰটোৰ মানৱীয় দিশ।
দ্বিতীয়তে, তেওঁৰ 'মান' বা খংটো অতি লৌকিক। কৃষ্ণই তেওঁক বুজাবলৈ চেষ্টা কৰোঁতেও তেওঁ নিজৰ স্থিতিত অটল থাকি পাৰিজাত বৃক্ষজোপাই স্বৰ্গৰ পৰা আনি দিবলৈ দাবী কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁৰ উচ্চাকাংক্ষা আৰু স্বামীৰ ওপৰত থকা প্ৰবল প্ৰভাৱ প্ৰকাশ পাইছে।
নাট্যিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা সত্যভামাৰ এই চৰিত্ৰাংকন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কাৰণ তেওঁৰ এই জেদৰ ফলতেই নাটখনৰ কাহিনীভাগ আগুৱাই গৈছে আৰু কৃষ্ণৰ স্বৰ্গ বিজয় তথা নৰকাসুৰ বধৰ দৰে বীৰত্বপূৰ্ণ কাৰ্যসমূহ সম্পাদিত হৈছে। শংকৰদেৱে সত্যভামাৰ মাজেৰে দেখুৱাইছে যে দেৱী হ’লেও তেওঁ এগৰাকী নাৰী আৰু নাৰীসুলভ আৱেগ-অনুভূতিৰ পৰা তেওঁ মুক্ত নহয়।
প্ৰশ্ন ২: মাধৱদেৱৰ 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত শিশু কৃষ্ণৰ বাল্যচাতুৰ্য আৰু বাৎসল্য ৰসৰ অভিব্যক্তি কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে, বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ মাধৱদেৱৰ 'পিম্পৰা গুচোৱা' এখন জনপ্ৰিয় ঝুমুৰা। ইয়াত শ্ৰীকৃষ্ণৰ অতি চাতুৰ্যপূৰ্ণ বাল্যলীলা বৰ্ণিত হৈছে য’ত আধ্যাত্মিকতাতকৈ বাৎসল্য ভাব আৰু লৌকিক হাস্যৰসৰ প্ৰাধান্য বেছি।
নাটখনৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়বস্তু হ’ল কৃষ্ণই গোপীৰ ঘৰত লৱণু চুৰি কৰিবলৈ গৈ ধৰা পৰা। যেতিয়া গোপীয়ে কৃষ্ণক হাতত ধৰি লৱণু খোৱাৰ অপৰাধত অভিযুক্ত কৰিলে, তেতিয়া শিশু কৃষ্ণই যি যুক্তি আগবঢ়ালে সেয়া এক অপূৰ্ব বাল্যচাতুৰ্যৰ পৰিচয় দিয়ে। তেওঁ ক’লে যে তেওঁ লৱণু খাবলৈ যোৱা নাই, বৰঞ্চ লৱণুত পৰা পিম্পৰাবোৰে লৱণুখিনি নষ্ট কৰিব খুজিছে বাবেহে তেওঁ পিম্পৰাহে আঁতৰাইছে (পিম্পৰা গুচোৱা)। এই সৰল অথচ বুদ্ধিদীপ্ত উত্তৰে দৰ্শকক আমোদ দিয়ে।
মাধৱদেৱে ইয়াত যশোদা আৰু গোপীসকলৰ মাতৃত্বসুলভ আৱেগ বা 'বাৎসল্য ৰস' অতি নিপুণভাৱে ফুটাই তুলিছে। কৃষ্ণৰ দোষ থকা সত্ত্বেও তেওঁৰ সৰল মুখমণ্ডল আৰু চাতুৰ্যপূৰ্ণ কথা শুনি যশোদাৰ খং নিমিষতে পানীত পৰে। এয়া কেৱল এজন ভগৱানৰ লীলখেই নহয়, বৰঞ্চ এজন মৰমীয়াল শিশু আৰু এগৰাকী স্নেহময়ী মাতৃৰ মাজৰ চিৰন্তন সম্পৰ্কৰ প্ৰতিফলন। নাট্যকাৰ হিচাপে মাধৱদেৱে শিশু মনস্তত্ত্বৰ যি গভীৰ পৰ্যবেক্ষণ এই নাটত কৰিছে, সেয়া একক আৰু অনন্য।
প্ৰশ্ন ৩: গোপাল আতাৰ 'জন্মযাত্ৰা' নাটকখনৰ আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্য আৰু ইয়াৰ নাট্যশৈলীৰ ওপৰত এটা সমালোচনামূলক মন্তব্য আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: গোপাল আতা আছিল শংকৰোত্তৰ যুগৰ এগৰাকী অন্যতম নাট্যকাৰ। তেওঁৰ 'জন্মযাত্ৰা' নাটকখন শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্ম কাহিনীৰ ওপৰত আধাৰিত হ’লেও ইয়াৰ এক গভীৰ আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্য আছে।
আধ্যাত্মিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা 'জন্মযাত্ৰা'ই অধৰ্মৰ বিনাশ আৰু ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে ভগৱানৰ অৱতাৰী ৰূপক সূচাইছে। কংসৰ অত্যাচাৰত জৰ্জৰিত পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰিবলৈ কাৰাগাৰত কৃষ্ণৰ জন্ম হোৱা পৰিঘটনাটোক নাট্যকাৰে এক পবিত্ৰ আৰু ৰহস্যময় পৰিৱেশত উপস্থাপন কৰিছে। দৈৱকী আৰু বাসুদেৱৰ দুখ-যন্ত্ৰণাৰ মাজেৰে ভক্তৰ ধৈৰ্য আৰু ভগৱানৰ প্ৰতি থকা অটল বিশ্বাসক মহিমান্বিত কৰা হৈছে।
নাট্যশৈলীৰ ক্ষেত্ৰত গোপাল আতাই মহাপুৰুষীয়া অংকীয়া নাটৰ পৰম্পৰাকেই অনুসৰণ কৰিছে। ইয়াতো সূত্ৰধাৰৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ ব্যৱহাৰ আৰু গীত-ভটিমাৰ পয়োভৰ এই নাটৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য। অৱশ্যে শংকৰদেৱৰ নাটকৰ তুলনাত ইয়াত কাহিনীৰ বৰ্ণনা ধৰ্মীয় দিশতহে বেছি ঢাল খোৱা দেখা যায়। নাটখনৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় দিশটো হ’ল বাসুদেৱে শিশু কৃষ্ণক লৈ যমুনা পাৰ হোৱা দৃশ্যটো। নাট্যকাৰে ইয়াত অলৌকিকতা আৰু ভক্তিভাৱৰ এক অপূৰ্ব সংমিশ্ৰণ ঘটাইছে, যিয়ে দৰ্শকৰ মনত এক গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰশ্ন ৪: 'পাৰিজাত হৰণ' নাটকত ৰুক্মিণী আৰু সত্যভামাৰ চৰিত্ৰৰ মাজত থকা বিপৰীতধৰ্মী বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শংকৰদেৱৰ 'পাৰিজাত হৰণ' নাটকত কৃষ্ণৰ দুই পত্নী— ৰুক্মিণী আৰু সত্যভামাৰ চৰিত্ৰক দুটা সম্পূৰ্ণ বিপৰীত মেৰুত স্থাপন কৰা হৈছে। নাট্যকাৰে তেওঁলোকৰ চৰিত্ৰৰ মাজেৰে নাৰী চৰিত্ৰৰ দুটা ভিন্ন ৰূপ প্ৰকাশ কৰিছে।
ৰুক্মিণীৰ চৰিত্ৰটো হ’ল ধীৰ-স্থিৰ, গম্ভীৰ আৰু পৰম ভক্তিময়ী। তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণক ভগৱান হিচাপে জ্ঞান কৰে আৰু তেওঁৰ প্ৰতিটো কাৰ্যক আশীৰ্বাদ হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। নাৰদৰ পৰা পাৰিজাত ফুলটো পোৱাৰ পিছত তেওঁ যি আনন্দ প্ৰকাশ কৰিছে, সেয়া আছিল অতি শান্ত আৰু আধ্যাত্মিক। ৰুক্মিণীৰ মাজত কোনো প্ৰদৰ্শনকামিতা বা অহংকাৰ নাই।
আনহাতে, সত্যভামাৰ চৰিত্ৰটো চঞ্চল, অভিমানী আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক। তেওঁ কৃষ্ণক কেৱল স্বামী হিচাপেই নহয়, বৰঞ্চ তেওঁৰ ওপৰত নিজৰ অধিকাৰ আন পত্নীতকৈ বেছি বুলি প্ৰমাণ কৰিব খোজে। তেওঁৰ বাবে পাৰিজাত পুষ্পটো কেৱল এটা ফুল নহয়, সেয়া হ’ল সপত্নীক পৰাস্ত কৰাৰ এক আহিলা। সত্যভামাই কৃষ্ণক কথাত হৰুৱাবলৈও কুণ্ঠাবোধ নকৰে।
মুঠতে, ৰুক্মিণী হ’ল ‘ভক্ত’ৰ প্ৰতীক যিয়ে ভগৱানৰ পৰা যি পায় তাতেই সন্তুষ্ট, আৰু সত্যভামা হ’ল ‘লৌকিক প্ৰেমিকা’ৰ প্ৰতীক যিয়ে ভগৱানক নিজৰ মৰ্যাদা আৰু ইচ্ছা পূৰণৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব বিচাৰে। এই দুই বিপৰীতধৰ্মী চৰিত্ৰৰ সংঘৰ্ষই নাটকখনক এক বিশেষ গতিশীলতা প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫: মাধৱদেৱৰ নাটকত (পিম্পৰা গুচোৱাৰ প্ৰসংগত) শিশু মনস্তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ কেনেকৈ কৰা হৈছে, বুজাই লিখা।
উত্তৰ: মাধৱদেৱে তেওঁৰ নাট বা ঝুমুৰাসমূহৰ জৰিয়তে অসমীয়া নাট্য সাহিত্যত শিশু মনস্তত্ত্বৰ এক নতুন দিগন্ত মুকলি কৰিছে। 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত ইয়াৰ প্ৰমাণ স্পষ্ট।
শিশুসকলৰ এটা জন্মগত বৈশিষ্ট্য হ’ল— যিটো বস্তু খাবলৈ বা কৰিবলৈ মানা কৰা হয়, সেইটো বস্তুৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ আকৰ্ষণ বেছি হয়। কৃষ্ণই লৱণু চুৰি কৰা কাৰ্যটো এই মনস্তত্ত্বৰেই অংশ। দ্বিতীয়তে, ধৰা পৰাৰ পিছত শিশুৱে শাস্তিৰ পৰা বাচিবলৈ যিধৰণৰ 'সফল মিছা' বা অদ্ভুত যুক্তি (White lie) প্ৰদৰ্শন কৰে, তাক মাধৱদেৱে বৰ নিপুণভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছে। লৱণু চুৰি কৰা অৱস্থাত ধৰা পৰি কৃষ্ণই পিম্পৰাৰ অজুহাত দিয়াটো শিশু মনস্তত্ত্বৰ এক চূড়ান্ত নিদৰ্শন।
তদুপৰি, শিশু কৃষ্ণৰ কথাত থকা এক ধৰণৰ জেদ আৰু একে সময়তে থকা এক মৰমলগা ব্যৱহাৰ— এই দুয়োটাৰে মিশ্ৰণে যশোদা তথা গোপীসকলৰ খঙক পলকতে মৰমলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। মাধৱদেৱে জানে যে শিশুৰ সৰলতাই সমাজৰ সকলো কঠিনতাক জয় কৰিব পাৰে। 'পিম্পৰা গুচোৱা' নাটত কৃষ্ণই যেতিয়া নিজক নিৰ্দোষী প্ৰমাণ কৰিবলৈ বিভিন্ন কৌশল অৱলম্বন কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ মাজত এজন ঈশ্বৰতকৈ এজন অতি চাবিক আৰু বুদ্ধিমান শিশুৰ প্ৰতিচ্ছবিহে বেছিকৈ ফুটি উঠে। এনেধৰণৰ লৌকিক চৰিত্ৰ চিত্ৰণে মাধৱদেৱৰ নাটকক অধিক গ্ৰহণযোগ্য কৰি তুলিছে।
পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' আৰু জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটক দুখনে অসমীয়া সমাজৰ সংস্কাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ঊনবিংশ শতিকাৰ পটভূমিত ৰচিত 'ৰামনৱমী' হ’ল প্ৰথম আধুনিক অসমীয়া সামাজিক নাটক, য’ত সমাজৰ অন্ধ ধৰ্মীয় গোড়ামী আৰু কুসংস্কাৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাই বিধবা বিবাহৰ সপক্ষে এক বৈপ্লৱিক সমাজ-সংস্কাৰমূলক বাৰ্তা দিয়া হৈছে। আনহাতে, আহোম ৰাজত্বকালৰ আধাৰত ৰচিত 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকত সুন্দৰ কোঁৱৰৰ উদাৰ আধুনিকতাবাদ আৰু লিগিৰী শেৱালীৰ পবিত্ৰ প্ৰেম তথা আত্মত্যাগৰ মাজেৰে পুৰণি সামন্তবাদী সমাজৰ শ্ৰেণী-বৈষম্য আৰু বংশমৰ্যাদাৰ বেৰা ভাঙি ব্যক্তিস্বাধীনতা প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে। মূলতঃ সমাজৰ সংকীৰ্ণ অলিখিত নিয়মৰ বিৰুদ্ধে মানৱীয় আৱেগ আৰু প্ৰেমৰ সংগ্ৰাম ফুটি উঠা এই দুয়োখনেই হ’ল কালজয়ী ট্ৰেজেডী।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ বুৰঞ্জীত আধুনিক ধাৰাৰ সূচনা কৰা প্ৰথমখন সামাজিক নাটকৰ নাম কি?
উত্তৰ: আধুনিক অসমীয়া সমাজ-ব্যৱস্থাৰ পটভূমিত ৰচিত প্ৰথমখন সামাজিক নাটক হ’ল গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী'।
প্ৰশ্ন ২: 'ৰামনৱমী' নাটকখন মূলতঃ কি সামাজিক সমস্যাৰ আধাৰত ৰচনা কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ অসমীয়া সমাজত প্ৰচলিত থকা বিধবা বিবাহৰ সপক্ষে আৰু বাল্য বিবাহ বা অসম বিবাহৰ কুফলসমূহৰ বিৰুদ্ধে এই নাটকখন ৰচিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩: গুণাভিৰাম বৰুৱাই কোনটো কাকতত 'ৰামনৱমী' নাটকখন ধাৰাবাহিকভাৱে প্ৰকাশ কৰিছিল?
উত্তৰ: খ্ৰীষ্টীয় ১৮৫৭ চনৰ পৰা ঐতিহাসিক 'অৰুণোদই' সংবাদ পত্ৰত এই নাটকখন ধাৰাবাহিক ৰূপত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৪: 'ৰামনৱমী' নাটকৰ মূল নায়িকা নৱমীৰ চৰিত্ৰটোৱে কিহৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে?
উত্তৰ: নৱমী চৰিত্ৰটোৱে তৎকালীন সমাজৰ ৰক্ষণশীলতা আৰু সংস্কাৰহীনতাৰ বলি হোৱা এগৰাকী অসহায় তথা কৰুণ বিধবা যুৱতীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: নাটকখনত নৱমীৰ প্ৰেমিক তথা পুৰুষ চৰিত্ৰটোৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: নাটকখনত নৱমীৰ প্ৰেমৰ সঁহাৰি জনোৱা তথা সংস্কাৰমুখী মানসিকতাৰ ডেকা পুৰুষজনৰ নাম আছিল ৰামচন্দ্ৰ।
প্ৰশ্ন ৬: ৰূপকোঁৱৰ জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাই ৰচনা কৰা 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকখন কোনটো বছৰত গ্ৰন্থাকাৰে প্ৰকাশ হৈছিল?
উত্তৰ: অসমীয়া নাট্য জগতৰ এই কালজয়ী নাটকখন ১৯৩৭ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে পুথি আকাৰে প্ৰকাশ লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন 7: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকৰ পটভূমি অসমৰ কোনটো ঐতিহাসিক ৰাজবংশৰ শাসনকালৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: এই নাটকখনৰ সমগ্ৰ কাহিনীভাগ আহোম স্বৰ্গদেউসকলৰ শাসনকালৰাজকীয় ৰাজপ্ৰসাদ বা কাৰেঙৰ পৰিৱেশক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠিছে।
প্ৰশ্ন ৮: নাটকখনৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰ 'সুন্দৰ কোঁৱৰ' প্ৰকৃততে কিহৰ প্ৰতীক?
উত্তৰ: সুন্দৰ কোঁৱৰ চৰিত্ৰটো হ’ল পুৰণি ৰক্ষণশীল ৰীতি-নীতি তথা সামাজিক শৃঙ্খল ভাঙি এক নতুন প্ৰগতিশীল সমাজ গঢ়িব বিচৰা এজন মুক্তমনা বিপ্লৱী যুৱকৰ প্ৰতীক।
প্ৰশ্ন ৯: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকত 'কাঞ্চনমতী' কোন আছিল?
উত্তৰ: কাঞ্চনমতী আছিল সুন্দৰ কোঁৱৰৰ বিবাহিতা পত্নী, যি মনৰ ফালৰ পৰা কাৰেঙৰ লিগিৰী ধনেশ্বৰক প্ৰেমিক হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: "প্ৰেম জানো অকল দেহৰহে বস্তু?"— এই বিখ্যাত আৰু চিন্তাশীল সংলাপটো 'কাৰেঙৰ লিগিৰী'ৰ কোনটো চৰিত্ৰৰ মুখৰ আছিল?
উত্তৰ: এই আধ্যাত্মিক তথা গভীৰ প্ৰেমবোধৰ পৰিচায়ক সংলাপটো নাটকৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰ 'শেৱালী'ৰ আছিল।
প্ৰশ্ন ১১: 'ৰামনৱমী' নাটকত সমাজৰ প্ৰচলিত কু-প্ৰথাক সমৰ্থন কৰা নৱমীৰ দেউতাকৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: সমাজৰ অন্ধবিশ্বাস আৰু সামাজিক লোকলজ্জাক ভয় কৰা নৱমীৰ দেউতাকৰ নাম আছিল ৰামদয়াল।
প্ৰশ্ন ১২: জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাই 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকখনৰ নামকৰণ কাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰিছে?
উত্তৰ: কাৰেঙৰ ৰাজকীয় দাসী বা লিগিৰী হিচাপে কৰ্মৰত অথচ উচ্চ মনস্তত্ত্বৰ অধিকাৰী 'শেৱালী' চৰিত্ৰটোৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই এই নামকৰণ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৩: 'ৰামনৱমী' নাটকখনৰ শেষ পৰিণতি কেনেধৰণৰ আছিল?
উত্তৰ: নাটকখনৰ সমাপ্তি অত্যন্ত মৰ্মান্তিক আৰু ট্ৰেজিক আছিল, য’ত সমাজৰ তাড়নাত পৰি দুই প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাই আত্মহননৰ পথ বাছি লৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকত সুন্দৰ কোঁৱৰৰ মাকক কি বুলি সম্বোধন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: আহোম ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰম্পৰা অনুসৰি সুন্দৰ কোঁৱৰৰ মাকক 'ৰাজমাও' বুলি সম্বোধন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' নাটকত সেই সময়ৰ অসমৰ কোনটো অঞ্চলৰ সামাজিক প্ৰভাৱ দেখা পোৱা যায়?
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ মধ্য অসমৰ (বিশেষকৈ নগাঁও অঞ্চলৰ) ব্ৰাহ্মণ্যবাদী সমাজ ব্যৱস্থা আৰু সংস্কাৰ আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ ইয়াত ফুটি উঠিছে।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' নাটকত যুগধৰ্ম বা নৱজাগৰণৰ প্ৰভাৱ কেনেকৈ প্ৰতিফলিত হৈছে?
উত্তৰ: ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপে গঢ়ি উঠা অৰুণোদই যুগৰ চিন্তা-চেতনাৰ স্পষ্ট প্ৰভাৱ নাটকত দেখা যায়। নাট্যকাৰে সমাজৰ অন্ধ কুসংস্কাৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাই বিধবা বিবাহৰ দৰে এটি বৈপ্লৱিক সমাজ-সংস্কাৰমূলক বাৰ্তাক নাটকখনৰ মূল ভেটি হিচাপে স্থাপন কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২: 'ৰামনৱমী' নাটকৰ ট্ৰেজিক বা বিয়োগান্তক পৰিণতিৰ মূল কাৰণ দুটা কি কি বুলি ভাবা?
উত্তৰ: প্ৰথম কাৰণটো হ’ল তৎকালীন সমাজ ব্যৱস্থাৰ কঠোৰ আৰু অমানৱীয় ৰক্ষণশীলতা, যিয়ে বিধবাৰ পুনৰ বিবাহক পাপ বুলি গণ্য কৰিছিল। দ্বিতীয় কাৰণটো হ’ল সমাজৰ ধৰ্মধ্বজাসকলৰ পৰা পোৱা মানসিক নিৰ্যাতন আৰু লোকলজ্জাৰ ভয়, যাৰ বাবে ৰামচন্দ্ৰ আৰু নৱমীয়ে আত্মহত্য কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩: চৰিত্ৰ হিচাপে ৰামদয়ালৰ মানসিক সংঘাতৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: ৰামদয়াল এফালে আছিল অপত্য স্নেহ থকা এজন পিতৃ আৰু আনফালে আছিল সমাজৰ নিয়ম-কানুন মানি চলা এজন ব্যক্তি। জীয়েক নৱমীৰ কৰুণ অৱস্থাত তেওঁ ভিতৰি ভাঙি পৰিছিল যদিও সমাজৰ এঘৰীয়া কৰাৰ ভয় আৰু লোকনিন্দাৰ বাবে তেওঁ সমাজৰ নিয়ম ভাঙি জীয়েকক পুনৰ সংস্থাপন দিবলৈ সাহস কৰা নাছিল।
প্ৰশ্ন ৪: অসমীয়া নাট্য সাহিত্যত 'ৰামনৱমী' নাটকৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব দুটা বাক্যত প্ৰকাশ কৰা।
উত্তৰ: এই নাটকখনেই হ’ল ধ্ৰুপদী বা অংকীয়া নাটৰ পৰম্পৰা ফালি উলিয়াই আধুনিক পাশ্চাত্য নাট্যশৈলীৰে ৰচিত প্ৰথম অসমীয়া সামাজিক নাটক। ইয়াৰ উপৰি, সাহিত্যক কেৱল ধৰ্ম চৰ্চাৰ আহিলা নকৰি সমাজ সংস্কাৰৰ মাধ্যম কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ই এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকত সুন্দৰ কোঁৱৰৰ ব্যক্তিত্বৰ যিকোনো দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: সুন্দৰ কোঁৱৰৰ ব্যক্তিত্বৰ দুটা প্ৰধান দিশ হ’ল— ক) তেওঁ আছিল পুৰণি ৰীতি-নীতি আৰু ৰাজতান্ত্ৰিক অহংকাৰৰ বিৰোধী এজন আদৰ্শবাদী তথা মানৱতাবাদী বিপ্লৱী। খ) তেওঁ স্বাধীন চিন্তাৰ পক্ষপাতী আছিল আৰু নাৰীৰ আত্মসন্মান তথা অধিকাৰক সদায় উচ্চ স্থান দিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: কাঞ্চনমতী আৰু ধনেশ্বৰৰ সম্পৰ্কটোক সুন্দৰে কেনে দৃষ্টিৰে চাইছিল আৰু ইয়াৰ পৰিণতিত তেওঁ কি পদক্ষেপ লৈছিল?
উত্তৰ: সুন্দৰে কাঞ্চনমতী আৰু ধনেশ্বৰৰ প্ৰেমক কোনো অবৈধ সম্পৰ্ক বুলি ভবা নাছিল, বৰং তাক পবিত্ৰ অন্তৰৰ টান বুলি সন্মান জনাইছিল। সেইবাবেই সমাজ তথা কাৰেঙৰ নিয়মক আওকাণ কৰি তেওঁ নিজৰ বিবাহিতা পত্নী কাঞ্চনমতীক প্ৰেমিক ধনেশ্বৰৰ হাতত গতাই দি এক অভূতপূৰ্ব সিদ্ধান্ত লৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকত 'ৰাজমাও' চৰিত্ৰটোৱে কিহৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে?
উত্তৰ: ৰাজমাও চৰিত্ৰটোৱে আহোম ৰাজপ্ৰসাদৰ পৰম্পৰাগত কায়দা-কানুন, বংশ মৰ্যাদাৰ অহংকাৰ আৰু পুৰণি সমাজ ব্যৱস্থাৰ অন্ধ সমৰ্থনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ পুত্ৰ সুন্দৰৰ আধুনিক প্ৰগতিশীল চিন্তাক গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি কাৰেঙৰ মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ নামত সদায় কঠোৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: শেৱালীৰ চৰিত্ৰটোৰ মাজেৰে জ্যোতিপ্ৰসাদে কি মানৱীয় বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে?
উত্তৰ: নাট্যকাৰে শেৱালী চৰিত্ৰটোৰ জৰিয়তে দেখুৱাইছে যে জন্মসূত্ৰে কোনোবা লিগিৰী বা দাসী হ’লেও মনৰ পবিত্ৰতা, ত্যাগৰ মনোভাৱ আৰু প্ৰেমৰ গভীৰতাত তেওঁ কোনো ৰাজকুমাৰীতকৈ কম নহয়। বাহ্যিক শ্ৰেণীভেদৰ উৰ্ধত মানুহৰ অন্তৰখনহে আচল— এই বাৰ্তাই শেৱালীৰ মাজেৰে প্ৰকাশ পাইছে।
প্ৰশ্ন ৯: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকৰ সংঘাতৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰ: এই নাটকখনৰ মূল সংঘাত হ’ল দুটা পৃথক মানসিকতাৰ সংঘাত— এফালে সুন্দৰ কোঁৱৰৰ প্ৰতিনিধিত্বত থকা ব্যক্তিস্বাধীনতা, প্ৰেম আৰু উদাৰ আধুনিকতাবাদ আৰু আনফালে ৰাজমাও তথা কাৰেঙৰ পৰিৱেশে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা পুৰণি সামন্তবাদী ৰীতি-নীতি, শ্ৰেণী বৈষম্য আৰু সংস্কাৰহীনতা।
প্ৰশ্ন ১০: জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ নাট্যশৈলীত 'কাৰেঙৰ লিগিৰী'ত প্ৰকাশ পোৱা কাব্যিকতাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' কেৱল এখন নাটক নহয়, ই গদ্যৰূপী এক অপূৰ্ব কবিতা। নাটকখনৰ সংলাপসমূহ অত্যন্ত ভাৱগধুৰ, আৱেগময় আৰু ছন্দোবদ্ধ, যিয়ে দৰ্শক বা পাঠকৰ অন্তৰ চুই যায়। বিশেষকৈ শেৱালী আৰু সুন্দৰৰ কথোপকথনত এক অনাবিল সুৰীয়া কাব্যিকতা প্ৰকাশ পাইছে।
প্ৰশ্ন ১১: 'ৰামনৱমী' নাটকত থকা সমাজৰ আনুষংগিক চৰিত্ৰসমূহৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: নাটকখনত থকা কেইটামান পাৰ্শ্ব চৰিত্ৰই সেই সময়ৰ অসমীয়া সমাজখনত শিপাই থকা কুসংস্কাৰ, মিছা অপবাদ দিয়াৰ প্ৰৱণতা আৰু সংকীৰ্ণ মনস্তত্ত্বক নিখুঁতভাৱে ডাঙি ধৰিছে। এই চৰিত্ৰবোৰে মূল কাহিনীটোক আগবঢ়াই নিয়াত আৰু সমাজৰ প্ৰকৃত ছবিখন ফুটাই তোলাত সহায় কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১২: সুন্দৰ কোঁৱৰে কাঞ্চনমতীক ধনেশ্বৰৰ সৈতে পঠিয়াই দিয়াৰ পাছত সমাজত কি প্ৰতিক্ৰিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: সুন্দৰৰ এই কাৰ্যই সমগ্ৰ ৰাজপ্ৰসাদ তথা সমাজত এক তোলপাৰ লগাইছিল। সমাজৰ লোকসকলে ইয়াক বংশ মৰ্যাদাত আঘাত হনা বুলি গণ্য কৰিছিল আৰু ৰাজমাওকে ধৰি সকলোৱে সুন্দৰৰ এই কাৰ্য্যক এক বলিয়াতি বা ক্ষোভৰ বহিঃপ্ৰকাশ বুলি গৰিহণা দিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: গুণাভিৰাম বৰুৱাই নাটকখনৰ নাম 'ৰামনৱমী' কিয় ৰাখিছিল?
উত্তৰ: নাটকখনৰ নামকৰণ কৰা হৈছে ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় দুই চৰিত্ৰ— 'ৰামচন্দ্ৰ'ৰ 'ৰাম' আৰু 'নৱমী'ৰ 'নৱমী' শব্দ দুটা একত্ৰিত কৰি। যিহেতু সমগ্ৰ নাটকখনৰ আদিৰ পৰা অন্তলৈকে এই দুই চৰিত্ৰৰ প্ৰেম, সমাজৰ সৈতে তেওঁলোকৰ যুঁজ আৰু কৰুণ পৰিণতিয়েই মুখ্য বিষয়, সেয়ে এই নামকৰণ সাৰ্থক হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৪: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকৰ শেষ দৃশ্যত শেৱালীৰ কৰুণ বিদায়ে নাটকখনক কিদৰে মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে?
উত্তৰ: শেষ দৃশ্যত শেৱালীয়ে কলং নদীত জাপ দি কৰা আত্মত্যাগে নাটকখনক এক সুউচ্চ ট্ৰেজিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে। তাইৰ এই মৃত্যু কেৱল এক আত্মহত্যা নাছিল, বৰং ই আছিল সমাজৰ শ্ৰেণীভেদ আৰু কাৰেঙৰ সংকীৰ্ণ বেৰাবোৰৰ বিৰুদ্ধে এক মৌন অথচ তীব্ৰ প্ৰতিবাদ।
প্ৰশ্ন ১৫: তোমাৰ দৃষ্টিত 'ৰামনৱমী' আৰু 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটক দুখনৰ মাজত থকা এটা প্ৰধান সাদৃশ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: দুয়োখন নাটকৰে মূল সাদৃশ্যটো হ’ল— দুয়োখন নাটকেই সমাজৰ প্ৰচলিত অন্ধ নিয়ম আৰু শৃঙ্খলৰ বিৰুদ্ধে মানৱীয় আৱেগ তথা প্ৰেমৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবলৈ কৰা সংগ্ৰামৰ কাহিনী। ইয়াৰ উপৰি, দুয়োখন নাটকেই সমাজৰ পৰিবৰ্তন নিবিচৰা ৰক্ষণশীলতাৰ হাতত পৰাজিত হৈ কৰুণ বা ট্ৰেজিক পৰিণতিত সমাপ্ত হৈছে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: ঊনবিংশ শতিকাৰ অসমীয়া সমাজৰ নৱজাগৰণ তথা সমাজ সংস্কাৰৰ পটভূমিত গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' নাটকৰ প্ৰাসংগিকতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়ভাগ আছিল আধুনিক অসমীয়া সাহিত্য আৰু সমাজ জীৱনৰ বাবে এক নৱজাগৰণ বা সন্ধিক্ষণৰ সময়। খ্ৰীষ্টীয় ১৮৫৭ চনত ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ ঐতিহাসিক গোলকীয় প্ৰভাৱ আৰু 'অৰুণোদই' কাকতৰ জৰিয়তে অসমত যি আধুনিক যুক্তিবাদী চিন্তাৰ সূচনা হৈছিল, তাৰে এক বলিষ্ঠ সাহিত্যিক ফচল হ’ল গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' নাটক।
তৎকালীন অসমীয়া সমাজখন আছিল ধৰ্মীয় গোড়ামী, বাল্য বিবাহ আৰু কুলীনতাৰ কুসংস্কাৰেৰে আচ্ছন্ন। বিশেষকৈ কম বয়সতে বিধবা হোৱা নাৰীসকলৰ জীৱন আছিল চৰম দুৰ্বিষহ আৰু অমানৱীয়। নাট্যকাৰ গুণাভিৰাম বৰুৱাই বংগদেশৰ ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰৰ বিধবা বিবাহ আন্দোলনৰ আদৰ্শৰে অনুপ্ৰাণিত হৈ অসমতো ইয়াৰ সপক্ষে জনমত গঠন কৰিবলৈ কলম হাতত লৈছিল। 'ৰামনৱমী' নাটকখনত তেওঁ নৱমী নামৰ এগৰাকী কম বয়সীয়া বিধবা যুৱতীৰ মৰ্মবেদনা আৰু সমাজৰ অলিখিত নিষ্ঠুৰ নিয়মৰ বিৰুদ্ধে ৰামচন্দ্ৰ নামৰ এজন প্ৰগতিশীল ডেকাই কৰা প্ৰেমৰ সাহসিকতাক ফুটাই তুলিছে। সমাজৰ ৰক্ষণশীল অংশটোৱে কেনেকৈ এহাল পবিত্ৰ প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাক মানসিকভাৱে হত্যা কৰি আত্মহত্যাৰ পথলৈ ঠেলি দিছিল, তাক অতি নিখুঁতভাৱে দেখুওৱা হৈছে। সাহিত্যক কেৱল ধৰ্ম চৰ্চা বা মনোৰঞ্জনৰ আহিলা নকৰি সমাজ সংস্কাৰৰ এটা শক্তিশালী অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এই নাটকখনৰ প্ৰাসংগিকতা আৰু ঐতিহাসিক গুৰুত্ব অনন্য।
প্ৰশ্ন ২: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰ সুন্দৰ কোঁৱৰৰ মাজেৰে ৰূপকোঁৱৰ জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাই কেনেধৰণৰ বৈপ্লৱিক আদৰ্শ আৰু মানৱতাবাদ প্ৰকাশ কৰিছে, বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ৰূপকোঁৱৰ জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকৰ সুন্দৰ কোঁৱৰ চৰিত্ৰটো অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ বুৰঞ্জীত এক যুগান্তকাৰী সৃষ্টি। সুন্দৰ কেৱল এজন আহোম ৰাজকোঁৱৰেই নহয়, তেওঁ আছিল পুৰণি সামন্তবাদী সমাজ-ব্যৱস্থাৰ ভেটি কঁপাই তুলিব বিচৰা এজন মুক্তমনা, যুক্তিবাদী আৰু মানৱতাবাদী বিপ্লৱী।
সুন্দৰৰ ব্যক্তিত্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্যটো হ’ল তেওঁ মানুহক জন্ম বা সামাজিক শ্ৰেণীৰে বিচাৰ নকৰি গুণ আৰু অন্তৰৰ পবিত্ৰতাৰে বিচাৰ কৰিছিল। যেতিয়া তেওঁ জানিব পাৰিলে যে তেওঁৰ নববিবাহিতা পত্নী কাঞ্চনমতীয়ে মনৰ ফালৰ পৰা কাৰেঙৰ লিগিৰী ধনেশ্বৰক প্ৰেমিক হিচাপে বৰণ কৰিছে, তেতিয়া তেওঁ পুৰুষতান্ত্ৰিক আৰু ৰাজকীয় অহংকাৰ সাবটি বহি থকা নাছিল। বৰং, ব্যক্তিস্বাধীনতা আৰু প্ৰেমৰ অধিকাৰক সন্মান জনাই তেওঁ কাঞ্চনমতীক ধনেশ্বৰৰ হাতত অৰ্পণ কৰিছিল, যিটো তৎকালীন সমাজৰ বাবে আছিল এক কল্পনাতীত ঘটনা। সুন্দৰে কাৰেঙৰ লিগিৰী শেৱালীৰ মাজতো এক মহৎ মানৱীয় ৰূপ প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল। তেওঁ কাৰেঙৰ কৃটিমতা, ৰাজমাওৰ পুৰণি বংশমৰ্যাদাৰ অন্ধ মোহ আৰু সমাজৰ সংকীৰ্ণতাক তীব্ৰ ঘৃণা কৰিছিল। সুন্দৰ কোঁৱৰৰ এই চৰিত্ৰটোৰ মাজেৰে নাট্যকাৰে প্ৰকৃততে পুৰণি ৰীতি-নীতি ভাঙি এক নতুন, উদাৰ আৰু শ্ৰেণীহীন আধুনিক মানৱতাবাদী সমাজ গঠনৰ এক বলিষ্ঠ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: নাটক হিচাপে 'ৰামনৱমী'ৰ সমাপ্তি ট্ৰেজিক বা বিয়োগান্তক হোৱাৰ অন্তৰালত নাট্যকাৰৰ কি সামাজিক বার্তা আছিল বুলি তুমি ভাবা? নিজৰ ভাষাত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' এখন নিভাজ সামাজিক ট্ৰেজেডী। নাটকখনৰ শেষ দৃশ্যত সমাজৰ লাজ, ভয় আৰু নিৰ্যাতন সহিব নোৱাৰি মূল চৰিত্ৰ ৰামচন্দ্ৰ আৰু নৱমীয়ে আত্মহননৰ দৰে চৰম পথ বাছি ল’বলগীয়া হৈছিল। নাট্যকাৰে ইচ্ছা কৰা হ’লে নাটকখন মিলনান্তক বা হেপী এণ্ডিং কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, কিন্তু সমাজৰ প্ৰকৃত সত্যটোক উদঙাই দেখুৱাবলৈকে তেওঁ এই বিয়োগান্তক শৈলী গ্ৰহণ কৰিছিল।
এই ট্ৰেজিক পৰিণতিৰ মাজেৰে নাট্যকাৰে সমাজৰ ধৰ্মধ্বজা আৰু ৰক্ষণশীল নেতাসকলৰ মুখাখন খুলি দিছিল। তেওঁ সমাজক এই বাৰ্তা দিব বিচাৰিছিল যে সমাজৰ অমানৱীয় নিয়মবোৰে কেনেকৈ জীৱন্ত মানুহৰ হাঁহি আৰু প্ৰাণ কাঢ়ি লয়। নৱমীৰ গৰ্ভধাৰণ আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী সামাজিক এঘৰীয়া কৰাৰ মানসিক চাপ আছিল সমাজৰে একো একোটা নিষ্ঠুৰ আতিশয্য। এই নাটকখনে দৰ্শক বা পাঠকৰ মনত এক গভীৰ সহানুভূতি আৰু অনুশোচনাৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে মানুহক সেই কুসংস্কাৰবোৰৰ বিৰুদ্ধে চিন্তা কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। অৰ্থাৎ, দুই প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ কৰুণ মৃত্যুৱে তৎকালীন সমাজৰ বুকুত এক তীব্ৰ চৰ শোধাইছিল আৰু সমাজক এই কথা বুজাই দিছিল যে যদিহে বিধবা বিবাহৰ দৰে সংস্কাৰমূলক নিয়ম গ্ৰহণ কৰা নহয়, তেন্তে ভৱিষ্যতেও এনে বহু নিষ্পাপ নৱমী আৰু ৰামচন্দ্ৰই অকালতে প্ৰাণ হেৰুৱাব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৪: 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকত 'শেৱালী' চৰিত্ৰটোৰ মাজেৰে ফুটি উঠা ত্যাগ আৰু অন্তৰ্দ্বন্দ্বৰ স্বৰূপটো উদঘাটন কৰা।
উত্তৰ: ৰূপকোঁৱৰ জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ লেখনীৰ এক অনন্য আৰু অপূৰ্ব সৃষ্টি হ’ল 'শেৱালী' চৰিত্ৰটো। নামটোৰ দৰেই তাইৰ জীৱনটোও আছিল শেৱালী ফুলৰ দৰেই কোমল, পবিত্ৰ অথচ চুটি আৰু কৰুণ। কাৰেঙৰ এগৰাকী সাধাৰণ লিগিৰী বা দাসী হ’লেও তাইৰ চিন্তাধাৰা আৰু আৱেগ আছিল অত্যন্ত উচ্চ আৰু মহীয়ান।
শেৱালীৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্বৰ মূল কাৰণ আছিল সুন্দৰ কোঁৱৰৰ প্ৰতি থকা তাইৰ গভীৰ, নিৰাভিমান আৰু নিস্বাৰ্থ প্ৰেম। তাই জানিছিল যে সমাজৰ শ্ৰেণীভেদ আৰু ৰাজপ্ৰসাদৰ অলঙ্ঘ্য দেৱালৰ বাবে এজন ৰাজকোঁৱৰ আৰু এগৰাকী লিগিৰীৰ মিলন কেতিয়াও সম্ভৱ নহয়। সেইবাবেই তাই নিজৰ প্ৰেমক বাহ্যিক অধিকাৰ বা মিলনৰ বাবে ব্যৱহাৰ নকৰি তাক মনৰ মাজতে এক আধ্যাত্মিক সাধনাৰ দৰে স্থান দিছিল। যেতিয়া সুন্দৰ কোঁৱৰৰ সংস্কাৰমুখী পদক্ষেপে কাৰেঙৰ মৰ্যাদাত আঘাত হানিছিল, তেতিয়া শেৱালীয়ে নিজৰ সৰ্বস্ব ত্যাগ কৰি কাৰেঙৰ পৰা আঁতৰি গৈছিল, যাতে তাইৰ বাবে সুন্দৰৰ গাত কোনো চেকা নালাগে। তাইৰ সংলাপ— "প্ৰেম জানো অকল দেহৰহে বস্তু?"— ইয়াৰ মাজেৰে তাইৰ প্ৰেমৰ অলৌকিক আৰু নিস্পাপ ৰূপটো প্ৰকাশ পায়। শেষত কলং নদীত জাপ দি তাই যি আত্ম বলিদান দিলে, সি কেৱল এটা চৰিত্ৰৰ অন্ত নহয়, বৰং ই আছিল কাৰেঙৰ সংকীৰ্ণ সামন্তবাদী মৰ্যাদা আৰু শ্ৰেণী বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে এক মৌন অথচ সুউচ্চ প্ৰতিবাদ। শেৱালীৰ এই ত্যাগে নাটকখনক এক গভীৰ দাৰ্শনিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫: 'ৰামনৱমী' আৰু 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটক দুখনৰ নামকৰণৰ সাৰ্থকতাৰ ওপৰত এক তুলনাত্মক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: যিকোনো সাহিত্যিক সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত নামকৰণ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়, কাৰণ ই নাটকখনৰ মূল ভাববস্তু বা কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰটোক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই দিশৰ পৰা গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ 'ৰামনৱমী' আৰু জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটক দুখনৰ নামকৰণ শৈলীৰ মাজত এক সুন্দৰ মনস্তাত্ত্বিক মিল আৰু অমিল দেখা পোৱা যায়।
প্ৰথমতে, 'ৰামনৱমী' নাটকখনৰ নামকৰণ কৰা হৈছে নাটকৰ মূল পুৰুষ আৰু নাৰী চৰিত্ৰদ্বয় ক্ৰমে 'ৰামচন্দ্ৰ' আৰু 'নৱমী'ৰ নাম সংযোগ কৰি। ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰমী দিশ হ’ল— ভাৰতীয় পৰম্পৰাত 'ৰামনৱমী' এটা পবিত্ৰ ধৰ্মীয় উৎসৱৰ নাম, কিন্তু নাট্যকাৰে এই ধৰ্মীয় শব্দটোক ব্যৱহাৰ কৰি তাৰ অন্তৰালত এখন সম্পূৰ্ণ মানৱীয় প্ৰেম আৰু সমাজৰ নিষ্ঠুৰ ট্ৰেজেডীৰ কাহিনীহে ৰচনা কৰিলে। সমগ্ৰ নাটকখন যিহেতু এই দুয়োৰে প্ৰেম আৰু কৰুণ পৰিণতিৰ চৌপাশে আৱৰ্তিত, সেয়ে চৰিত্ৰকেন্দ্ৰিক এই নামকৰণ একেবাৰে সাৰ্থক।
আনহাতে, জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' নাটকখনৰ নামকৰণ কেৱল এটা চৰিত্ৰৰ নামৰ ওপৰত নহয়, বৰং এটা সামাজিক স্থিতিৰ ওপৰত কৰা হৈছে। ইয়াত 'কাৰেঙৰ লিগিৰী' বুলিলে মূলতঃ 'শেৱালী' চৰিত্ৰটোক বুজোৱা হৈছে। নাটকখনত সুন্দৰ কোঁৱৰৰ দৰে এজন শক্তিশালী বিপ্লৱী চৰিত্ৰ থকাৰ পিছতো নাট্যকাৰে এগৰাকী লিগিৰী বা দাসীক কেন্দ্ৰ কৰি নাটকখনৰ নাম ৰাখিলে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল— কাৰেঙৰ ৰাজকীয় বৈভৱ আৰু অহংকাৰৰ তুলনাত এই লিগিৰী গৰাকীৰ অন্তৰৰ প্ৰেম আৰু ত্যাগে নাটকখনৰ মূল ভাববস্তুক পৰিচালিত কৰিছে।
পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটক আৰু প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ চুটিগল্প— দুয়োখন ৰচনাই মানুহৰ জীৱনৰ গভীৰ যন্ত্ৰণা আৰু অপূৰ্ণতাক প্ৰতিফলিত কৰে। ‘আহাৰ’ এখন অসংগতিবাদী নাটক, য’ত এটা বন্ধ মৰ্গত চাৰিজন যুৱকে এক অচিনাক্ত নাৰীৰ শৱদেহক কেন্দ্ৰ কৰি নিজৰ মানসিক অৱসাদ, শূন্যতা আৰু অস্তিত্বৰ সংকটক উন্মোচিত কৰিছে। ইয়াত নাৰী চৰিত্ৰ ‘অনন্যা’ পুৰুষৰ বহুমুখী মানসিক ক্ষুধাৰ প্ৰতীক। আনহাতে, ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পটোত পৌৰাণিক ৰূপক ব্যৱহাৰ কৰি আধুনিক পুঁজিপতি সমাজৰ শোষণ প্ৰক্ৰিয়াটোক তীব্ৰ ব্যংগ কৰা হৈছে। ইয়াত হাড়ভঙা পৰিশ্ৰম কৰা শ্ৰমিক শ্ৰেণীক ‘হনুমান’ আৰু তেওঁলোকৰ কৰুণ প্ৰাপ্যক ‘চাউ’ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে, পাঠ দুটিয়ে মানুহৰ মনস্তাত্ত্বিক জটিলতা আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ এক নিৰ্মম বাস্তৱ ছবি দাঙি ধৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাৰ ব্যতিক্ৰমী নাট্যশৈলী ‘আহাৰ’ নাটখন অসমীয়া সাহিত্যৰ কোনটো ধাৰাৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটখন অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ ‘এবচাৰ্ড’ বা ‘অসংগতিবাদী’ ধাৰাৰ এক অনন্য সৃষ্টি।
২. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত মূল চৰিত্ৰকেইটাই নিশা ক’ত আশ্ৰয় লৈছিল?
উত্তৰ: ‘আহাৰ’ নাটকৰ চৰিত্ৰকেইটাই এক নিশা শৱদেহটো লৈ এটা বন্ধ মৰ্গ বা শৱ-পৰীক্ষা কৰা কোঠাত আশ্ৰয় লৈছিল।
৩. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকখনত থকা একমাত্ৰ মূল নাৰী চৰিত্ৰটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: নাটকখনত বিভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ পোৱা একমাত্ৰ মূল নাৰী চৰিত্ৰটো হৈছে ‘অনন্যা’।
৪. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটকত মূলতঃ কেইটা পুৰুষ চৰিত্ৰৰ কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা দেখা যায়?
উত্তৰ: নাটকখনত মূলতঃ চাৰিটা পুৰুষ চৰিত্ৰ (কমল, অমল, নৱীন আৰু কবি) দেখা যায়।
৫. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ চুটিগল্পটোৰ স্ৰষ্টা কোন?
উত্তৰ: এই ব্যতিক্ৰমী চুটিগল্পটোৰ স্ৰষ্টা হৈছে বিশিষ্ট অসমীয়া কথাশিল্পী প্ৰমোদ দাস।
৬. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পটোৰ পটভূমিত কি ঐতিহাসিক বা লোক-আখ্যানৰ ছাঁ দেখিবলৈ পোৱা যায়?
উত্তৰ: এই গল্পটোত ৰামায়ণৰ লংকা যাত্ৰাৰ বাবে হনুমানে সাগৰ বান্ধিবলৈ কৰা প্ৰয়াস আৰু আধুনিক সমাজৰ শ্ৰমিক-শ্ৰেণীৰ জীৱন সংগ্ৰামৰ এক লোক-আখ্যানমূলক সমান্তৰাল ছাঁ দেখিবলৈ পোৱা যায়।
৭. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটকত ‘শৱদেহটো’ আচলতে কিহৰ প্ৰতীক?
উত্তৰ: নাটকখনত থকা মৰণোত্তৰ শৱদেহটো মানৱ সমাজৰ হেৰাই যোৱা বিবেক, যন্ত্ৰণাক্লিষ্ট অস্তিত্ব আৰু আধুনিক জীৱনৰ শূন্যতাৰ প্ৰতীক।
৮. প্ৰশ্ন: প্ৰমোদ দাসৰ গল্পত ‘হনুমান’ শব্দটোৱে আধুনিক প্ৰেক্ষাপটত কাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে?
উত্তৰ: ইয়াত ‘হনুমান’ শব্দটোৱে সমাজৰ অবহেলিত, হাড়ভঙা পৰিশ্ৰম কৰা আৰু শোষণৰ বলি হোৱা সাধাৰণ শ্ৰমিক শ্ৰেণীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে।
৯. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকৰ পুৰুষ চৰিত্ৰকেইটাই সমাজৰ কোনটো দিশক প্ৰতিফলিত কৰে?
উত্তৰ: এই চৰিত্ৰকেইটাই মধ্যবিত্ত সমাজৰ হতাশা, লক্ষ্যহীনতা, মানসিক অন্তৰ্দ্বন্দ্ব আৰু অসংগতিপূৰ্ণ আৱেগক প্ৰতিফলিত কৰে।
১০. প্ৰশ্ন: প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পটোৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰ: গল্পটোৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে সামাজিক বৈষম্য, শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু সাধাৰণ মানুহৰ জীয়াই থকাৰ অন্তহীন সংগ্ৰাম।
১১. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকখনত ‘অনন্যা’ চৰিত্ৰটোৱে চাৰিজন পুৰুষৰ বাবে কি কি ৰূপ লৈছিল?
উত্তৰ: ‘অনন্যা’ চৰিত্ৰটোৱে চাৰিজন পুৰুষৰ মানসিক প্ৰয়োজন অনুসৰি মাতৃ, প্ৰেমিকা, পত্নী আৰু বেশ্যাৰ ৰূপ লৈছিল।
১২. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাৰ নাট্য সাহিত্যৰ ধাৰাটোৱে অসমীয়া নাটকত কি নতুনত্ব আনিছিল?
উত্তৰ: এই ধাৰাটোৱে পৰম্পৰাগত কাহিনী প্ৰবাহৰ বিপৰীতে মানুহৰ মনস্তাত্ত্বিক জটিলতা আৰু অবাস্তৱ ধাৰণাৰ অভিনৱ সংযোগ ঘটাইছিল।
১৩. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পৰ শিৰোনামটোৱে কি বাৰ্তা বহন কৰে?
উত্তৰ: শিৰোনামটোৱে সাধাৰণ শ্ৰমিকৰ দ্বাৰা অসম্ভৱক সম্ভৱ কৰাৰ অদম্য চেষ্টা আৰু তাৰ বিনিময়ত তেওঁলোকে পোৱা নামমাত্ৰ প্ৰাপ্যৰ ব্যংগাত্মক বাস্তৱক বহন কৰে।
১৪. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকৰ মূল দৰ্শনটো কিহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: নাটকখনৰ মূল দৰ্শন মানুহৰ অস্তিত্ববাদ (Existentialism) আৰু সমাজৰ অৰ্থহীন নিয়ম-কানুনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
১৫. প্ৰশ্ন: নাট্যকাৰ অৰুণ শৰ্মাই সংগীত নাটক অকাডেমী বঁটা লাভ কৰা অন্য এখন বিখ্যাত নাটকৰ নাম কি?
উত্তৰ: তেওঁৰ অন্য এখন অনন্য আৰু বহুল সমাদৃত নাটক হৈছে ‘শ্ৰী নিবাৰণ ভট্টাচাৰ্য’।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটকৰ নামকৰণৰ তাৎপৰ্য চমতুকৈ লিখা।
উত্তৰ: ‘আহাৰ’ কেৱল শাৰীৰিক ক্ষুধা নহয়, ই হৈছে মানুহৰ মানসিক ক্ষুধা, প্ৰেমৰ হেঁপাহ আৰু জীয়াই থকাৰ তাড়নাৰ প্ৰতীক। নাটকখনৰ চৰিত্ৰবোৰে নিজৰ আধ্যাত্মিক আৰু মানসিক ক্ষুধা নিবাৰণৰ বাবে যি হাহাকাৰ কৰিছে, তাৰ বাবেই নাটকখনৰ নামকৰণ ‘আহাৰ’ অত্যন্ত সাৰ্থক হৈছে।
২. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত ‘মৰ্গ’ বা শৱ-পৰীক্ষাৰ কোঠাটোৱে কি ভৌগোলিক বা সামাজিক পৰিৱেশ সূচাইছে?
উত্তৰ: নাটকত ব্যৱহৃত বন্ধ কোঠাটোৱে আধুনিক নগৰীয়া সভ্যতাই মানুহক দিয়া আৱদ্ধতা আৰু একাকীত্বক বুজাইছে। ই এনে এক স্থান য’ত সমাজৰ নীতি-নিয়ম শিথিল হৈ পৰে আৰু মানুহৰ মনৰ ভিতৰত থকা আদিম, গোপন স্বৰূপটো মুকলিকৈ প্ৰকাশ পায়।
৩. প্ৰশ্ন: প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পৰ ভাষা শৈলীৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰমোদ দাসৰ গল্পটোৰ ভাষা শৈলী অত্যন্ত খলা-বমা, প্ৰতীকী আৰু লোক-জীৱনৰ ঠাঁচেৰে সমৃদ্ধ। তেওঁ আধুনিক সমাজৰ শোষণৰ কৰুণ ছবিখনক এক ব্যংগাত্মক আৰু কাব্যিক ভাষাৰে উপস্থাপন কৰি পাঠকৰ মন মগজুত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰিছে।
৪. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত ‘অনন্যা’ চৰিত্ৰটোৰ বহুমুখী ৰূপৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: অনন্যা কোনো একক নাৰী নহয়, ই হৈছে পুৰুষৰ মনৰ কামনা আৰু প্ৰয়োজনৰ সামূহিক প্ৰতিফলন। কমল, অমল, নৱীন আৰু কবিৰ জীৱনৰ আধৰুৱা আকাংক্ষাবোৰ পূৰণ কৰিবলৈকে অনন্যাই একেটা শৰীৰতে ভিন্ন ৰূপ ধাৰণ কৰি তেওঁলোকৰ মানসিক জগতখন উন্মোচিত কৰিছে।
৫. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পত সমাজৰ কোন দুটা শ্ৰেণীৰ সংঘাত দেখুওৱা হৈছে?
উত্তৰ: গল্পটোত মূলতঃ সমাজৰ উচ্চবিত্ত বা পুঁজিপতি শাসক গোষ্ঠী, যিয়ে শ্ৰমক শোষণ কৰে, আৰু নিম্নবিত্ত শ্ৰমিক শ্ৰেণী, যিয়ে দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি সমাজৰ ভেটি গঢ়ে অথচ নিজে বঞ্চিত হৈ ৰয়— এই দুই শ্ৰেণীৰ মাজৰ নীৰৱ সংঘাত দেখুওৱা হৈছে।
৬. প্ৰশ্ন: অসংগতিবাদী বা এবচাৰ্ড নাটকৰ দুটা প্ৰধান লক্ষণ ‘আহাৰ’ নাটকৰ আধাৰত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট আৰু ধাৰাবাহিক কাহিনীভাগ নাই, যিটো আমাৰ গতানুগতিক নাটকত থাকে। দ্বিতীয়তে, ইয়াৰ চৰিত্ৰসমূহৰ সংলাপ আৰু কাৰ্যকলাপৰ মাজত কোনো যুক্তিসংগত কাৰণ-দৰ্শন নাথাকে, যাৰ দ্বাৰা জীৱনৰ অৰ্থহীনতাহে প্ৰকাশ পায়।
৭. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পত ‘সাগৰ বান্ধা’ কাৰ্যটোক কি অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ইয়াক এটা ৰূপক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। যিদৰে সাগৰ বন্ধা কাৰ্যটো অত্যন্ত কঠিন আৰু অসম্ভৱপ্ৰায়, ঠিক তেনেদৰে আধুনিক সমাজত দৰিদ্ৰ শ্ৰমিকে নিজৰ পেটৰ ভাতমুঠি যোগাৰ কৰিবলৈ কৰা অমানুষিক শ্ৰম আৰু পুঁজিপতিৰ বাবে বৃহৎ অট্টালিকা সজা কাৰ্যটোক ‘সাগৰ বান্ধা’ৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।
৮. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকৰ আৰম্ভণিতে সৃষ্টি হোৱা ৰহস্যময় পৰিৱেশটোৱে দৰ্শকক কিদৰে আকৰ্ষিত কৰে?
উত্তৰ: অন্ধকাৰ নিশা, এটা অচিনাক্ত শৱদেহ আৰু চাৰিজন মানসিকভাৱে জৰ্জৰিত যুৱকৰ মৰ্গত প্ৰৱেশে নাটকখনত এক গভীৰ মনস্তাত্ত্বিক ৰহস্যৰ সৃষ্টি কৰে। এই পৰিৱেশে দৰ্শকক নাটকখনৰ শেষলৈকে চৰিত্ৰসমূহৰ মনৰ ভিতৰত সোমাই পৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
৯. প্ৰশ্ন: প্ৰমোদ দাসৰ গল্পত গ্ৰাম্য বা চহৰীয়া শ্ৰমিকৰ জীৱনৰ কি বাস্তৱ ছবি ফুটি উঠিছে?
উত্তৰ: গল্পকাৰে দেখুৱাইছে যে শ্ৰমিকসকলে সমাজৰ প্ৰগতিৰ চকা ঘূৰাবলৈ নিজৰ জীৱন আহুতি দিয়ে, কিন্তু দিনটোৰ শেষত তেওঁলোকৰ ভাগত কেৱল সামান্য ‘চাউ’ বা জীয়াই থকাৰ নূন্যতম সম্বলহে পৰে। তেওঁলোকৰ এই চিৰন্তন যন্ত্ৰণাক অতি নিৰ্মমভাৱে ডিল কৰা হৈছে।
১০. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত ‘কবি’ চৰিত্ৰটোৰ বিশিষ্টতা কি?
উত্তৰ: ‘কবি’ চৰিত্ৰটোৱে সমাজৰ আন চৰিত্ৰতকৈ অলপ পৃথকভাৱে চিন্তা কৰে। তেওঁ বাস্তৱৰ নিৰ্মমতাৰ পৰা আঁতৰি কল্পনাৰ জগতত আশ্ৰয় লব খোজে, কিন্তু শেষত তেৱোঁ সমাজৰ একেটা বৃত্ততে আৱদ্ধ হৈ পৰে, যিটোৱে বুদ্ধিজীৱী বা শিল্পী সমাজৰ অসহায়তাক বুজায়।
১১. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পৰ নামকৰণত পৌৰাণিক আখ্যানৰ ব্যৱহাৰে গল্পটোক কেনেকৈ ব্যতিক্ৰমী কৰি তুলিছে?
উত্তৰ: পৌৰাণিক আখ্যানত হনুমানে প্ৰভু ৰামৰ বাবে সাগৰ বান্ধিছিল ভক্তিভাৱেৰে। কিন্তু লেখক দাসে ইয়াক আধুনিক কাললৈ আনি দেখুৱালে যে আজিৰ শ্ৰমিক ‘হনুমানে’ পেটৰ ভোক আৰু মালিকৰ চাবুকৰ কোবত ‘সাগৰ’ বান্ধিবলৈ বাধ্য হৈছে। এই বিপৰীতমুখী ভাবধাৰাই গল্পটোক এক ব্যতিক্ৰমী ৰূপ দিছে।
১২. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত ‘অমল’ আৰু ‘কমল’ৰ মাজৰ বৈপৰীত্য কেনেধৰণৰ?
উত্তৰ: কমল আৰু অমল দুয়ো সমাজৰ দুটা ভিন্ন মানসিক দিশৰ প্ৰতিনিধি। এজন যদি বৈষয়িক সফলতা বা সমাজৰ নীতিৰ পিছত দৌৰি হাৰাশাস্তি হৈছে, আনজন আকৌ মানসিক শান্তি আৰু অস্তিত্বৰ সন্ধানত ব্যাকুল। দুয়োৰে সংঘাতৰ মাজেৰে মধ্যবিত্তৰ দুমুখীয়া স্বভাৱটো ওলাই পৰিছে।
১৩. প্ৰশ্ন: ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পটোৰ মাজেৰে গল্পকাৰে সমাজ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত কি ব্যংগাত্মক কটাক্ষ কৰিছে?
উত্তৰ: গল্পকাৰে কটাক্ষ কৰিছে যে যি শ্ৰমিকে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোক ধৰি ৰাখিছে, তেওঁলোক সদায় সমাজৰ তলিত স্থান পায়। আনহাতে, যিসকলে কোনো শাৰীৰিক শ্ৰম নকৰে, তেওঁলোকে শ্ৰমৰ সিংহভাগ ভোগ কৰে। এই শোষণ প্ৰক্ৰিয়াটোকে গল্পত তীব্ৰ ব্যংগ কৰা হৈছে।
1৪. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাই ‘আহাৰ’ নাটকত কিয় গতানুগতিক অংক বা দৃশ্য বিভাজন পৰিহাৰ কৰিছে?
উত্তৰ: কাৰণ মানুহৰ মনৰ চিন্তা বা চেতনাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সীমা বা বিভাজন নাথাকে। অসংগতিবাদী নাটকৰ নিয়ম অনুসৰি জীৱনৰ বিশৃংখলতা আৰু সময়ৰ অবিৰত সোঁতক দেখুৱাবলৈকে নাট্যকাৰে পৰম্পৰাগত দৃশ্য বিভাজন ভাঙি এক নিৰৱচ্ছিন্ন নাট্যশৈলী গ্ৰহণ কৰিছে।
১৫. প্ৰশ্ন: সামগ্ৰিকভাৱে ‘আহাৰ’ নাটক আৰু ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পৰ মূল সুৰৰ মাজত থকা এটা সাদৃশ্য লিখা।
উত্তৰ: দুয়োখন ৰচনাৰে মূল সুৰ হৈছে— মানুহৰ অপূৰ্ণতা আৰু যন্ত্ৰণা। ‘আহাৰ’ নাটকত যদি মানসিক আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ সংকট প্ৰকাশ পাইছে, ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পত আকৌ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ কৱলত পৰা মানুহৰ জীয়াই থকাৰ কৰুণ সংগ্ৰাম ফুটি উঠিছে। দুয়োটাতে মানৱ জীৱনৰ গভীৰ সত্য নিহিত আছে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১. প্ৰশ্ন: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটকখনত ঐতিহ্যবাহী বা পৰম্পৰাগত নাটকৰ ধাৰণাটোক কিদৰে ভাঙি এক নতুন ‘অসংগতিবাদী’ (Absurd) শৈলীৰ উন্মেষ ঘটোৱা হৈছে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কুৰি শতিকাৰ দ্বিতীয় শতিকাৰ শেষৰফালে গোলকীয় নাট্যমঞ্চত যি ‘এবচাৰ্ড’ বা অসংগতিবাদী নাটকৰ জোৱাৰ উঠিছিল, তাৰ অসমীয়া সাহিত্যিক প্ৰতিফলন ঘটিছিল অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটকত। পৰম্পৰাগত অসমীয়া নাটকত যি এক নিৰ্দিষ্ট কাহিনী প্ৰবাহ, আংগিক গাঁথনি, চৰিত্ৰৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু এটা নিৰ্দিষ্ট সামাজিক বা নৈতিক বাৰ্তা থাকে— ‘আহাৰ’ নাটকে সেই সমগ্ৰ শৈলীটোক তচনচ কৰি দিয়ে।
প্ৰথমতে, নাট্যকাৰে ইয়াত কোনো সুনিৰ্দিষ্ট অংক বা দৃশ্যৰ বিভাজন ৰখা নাই। নাটকখনৰ ঘটনা এটা বন্ধ মৰ্গ বা শৱ-পৰীক্ষাৰ কোঠাত আৱদ্ধ, যিটোৱে মানুহৰ আধুনিক জীৱনৰ আবদ্ধতাক বুজায়। দ্বিতীয়তে, চৰিত্ৰসমূহৰ নাম বা পৰিচয় (কমল, অমল, নৱীন, কবি) সমাজৰ কোনো একোটা বিশেষ শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধি হ’লেও তেওঁলোকৰ সংলাপত গতানুগতিক যুক্তিৰ অভাৱ স্পষ্ট। তেওঁলোকৰ মাজত ঘটা কথোপকথনত এক গভীৰ একাকীত্ব, অস্তিত্বৰ সংকট আৰু সমাজ ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি থকা তীব্ৰ অৱসাদ প্ৰকাশ পাইছে। চৰিত্ৰবোৰ যেন এক লক্ষ্যহীন যাত্ৰাৰ অংশীদাৰ। নাট্যকাৰে কোনো ধৰণৰ কৃত্ৰিম উপদেশেৰে নাটকখনৰ সামৰণি মৰা নাই, বৰঞ্চ মানৱ জীৱনৰ অৰ্থহীনতা আৰু জটিলতাক এক অভিনৱ শৈলীৰে দৰ্শকৰ সন্মুখত দাঙি ধৰি অসমীয়া নাট্য ইতিহাসত এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছে।
২. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত ব্যৱহৃত ‘শৱদেহ’ বা মৰণোত্তৰ দেহটোৱে নাটকখনৰ কেন্দ্ৰীয় দৰ্শন আৰু মানুহৰ মনস্তাত্ত্বিক জগতখনক কেনেকৈ প্ৰতিফলিত কৰিছে? বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটকত কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ থকা অচিনাক্ত নাৰীৰ ‘শৱদেহটো’ কেৱল এটা নিষ্ক্ৰিয় মৃতদেহ নহয়, ই সমগ্ৰ নাটকখনৰ দৰ্শন আৰু মনস্তাত্ত্বিক জগতখন নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এক সক্ৰিয় প্ৰতীক বা ৰূপক। এই মৃতদেহটোক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই নাটকৰ চাৰিওটা পুৰুষ চৰিত্ৰৰ মনৰ মাজত থকা সুপ্ত হেঁপাহ, পাপবোধ আৰু মানসিক জটিলতাসমূহ বাহিৰলৈ ওলাই আহিছে।
মনস্তাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে দেখা যায় যে, এই নিস্প্ৰাণ দেহটোৱে সমাজৰ মৃত বিবেকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। চাৰিজন যুৱকে মৃতদেহটোৰ কাষত থিয় হৈ নিজ নিজ জীৱনৰ আধৰুৱা আকাংক্ষাবোৰ বিচাৰি পাইছে। মৃতদেহটো তেওঁলোকৰ বাবে এক আইনাৰ দৰে, য’ত তেওঁলোকে নিজৰ স্বৰূপটো দেখা পাইছে। ইয়াৰ উপৰি এই মৃতদেহটোৱে মানুহৰ নশ্বৰতা আৰু আধুনিক নাগৰিক জীৱনৰ চৰম শূন্যতা বা অস্তিত্বহীনতাকো আঙুলিয়াই দিয়ে। চৰিত্ৰকেইটাই মৃতদেহটোক লৈ যিধৰণৰ আচৰণ কৰিছে, সি তেওঁলোকৰ অন্তৰ্নিহিত ভয়, কাম-ভাৱ আৰু সমাজৰ নিয়ম-কানুনৰ প্ৰতি থকা বিদ্ৰোহক প্ৰকাশ কৰে। চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, অৰুণ শৰ্মাই এই নিষ্ক্ৰিয় উপাদানটোৰ জৰিয়তে জীৱিত মানুহৰ মনৰ ভিতৰত চলি থকা তীব্ৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্বক অতি নিপুণতাৰে পৰিস্ফুট কৰি তুলিছে।
৩. প্ৰশ্ন: ‘আহাৰ’ নাটকত ‘অনন্যা’ চৰিত্ৰটোৰ বহুমুখী ৰূপান্তৰৰ তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজৰ কি মানসিকতা ফুটি উঠিছে?
উত্তৰ: ‘আহাৰ’ নাটকৰ আটাইতকৈ ৰহস্যময় আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰটো হৈছে ‘অনন্যা’। নাটকখনত অনন্যা কোনো তেজ-মঙহৰ স্বতন্ত্ৰ নাৰী চৰিত্ৰ নহয়, বৰঞ্চ তাই হৈছে নাটকৰ পুৰুষ চৰিত্ৰ চাৰিটাৰ মানসিক প্ৰয়োজন আৰু দৃষ্টিভংগীৰ এক কাল্পনিক প্ৰতিমূৰ্তি। এই চৰিত্ৰটোৰ বহুমুখী ৰূপান্তৰৰ মাজেৰে মানুহৰ মনস্তত্ত্বৰ এক জটিল দিশ উন্মোচিত হৈছে।
নাটকখনত অনন্যাই বিভিন্ন সময়ত চাৰিটা ভিন্ন ৰূপ লৈছে— এজনৰ বাবে তাই স্নেহময়ী মাতৃ, আন এজনৰ বাবে ব্যাকুল প্ৰেমিকা, কাৰোবাৰ বাবে নিষ্ঠাবান পত্নী আৰু কাৰোবাৰ বাবে যৌন ক্ষুধা নিবাৰণ কৰা বেশ্যা। এই ৰূপান্তৰৰ তাৎপৰ্য এয়াই যে পুৰুষ চৰিত্ৰকেইটাই নিজৰ আধ্যাত্মিক আৰু মানসিক ক্ষুধা অনুসৰি একেজনী নাৰীৰ মাজতে নিজৰ আকাংক্ষিত ৰূপটো কল্পনা কৰি লৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজৰ এক বিশেষ মানসিকতা প্ৰকাশ পাইছে, য’ত নাৰীক প্ৰায়ে এগৰাকী স্বতন্ত্ৰ মানুহ হিচাপে চোৱাতকৈ পুৰুষৰ নিজৰ প্ৰয়োজন, অধিকাৰ বা মানসিক হীনমান্যতা পূৰণ কৰাৰ এক আহিলা বা ‘বস্তু’ (Object) হিচাপেহে গণ্য কৰা হয়। অনন্যা চৰিত্ৰটোৰ এই বিচিত্ৰ উপস্থিতিৰ জৰিয়তে নাট্যকাৰে পুৰুষৰ মনৰ আদিম প্ৰবৃত্তি আৰু সামাজিক ভণ্ডামিক অতি সুন্দৰকৈ উদঙাই দেখুৱাইছে।
৪. প্ৰশ্ন: প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ চুটিগল্পৰ শিৰোনামটোৰ অন্তৰ্নিহিত ব্যংগাত্মক আৰু সামাজিক শ্ৰেণী-সংঘাতৰ স্বৰূপটো আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পটোৰ শিৰোনামটোৱেই ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তু, ব্যংগ আৰু গভীৰ সামাজিক চেতনাৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। ইয়াত পৌৰাণিক ৰামায়ণৰ আখ্যানৰ এক সমান্তৰাল আধুনিক ৰূপ দেখিবলৈ পোৱা যায়, য’ত ‘হনুমান’ আৰু ‘সাগৰ বন্ধা’ কাৰ্যটোক এক ব্যতিক্ৰমী ৰূপক (Metaphor) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
পৌৰাণিক কথাত হনুমানে ভগৱান ৰামৰ বাবে অপৰিসীম শ্ৰমেৰে সাগৰৰ ওপৰত সেতু বান্ধিছিল কেৱল ভক্তিৰ তাড়নাত। কিন্তু প্ৰমোদ দাসে দেখুৱাইছে যে আজিৰ পুঁজিবাদী সমাজ ব্যৱস্থাত শ্ৰমিক শ্ৰেণীটো হৈছে আধুনিক ‘হনুমান’। তেওঁলোকে দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি, হাড়ভঙা পৰিশ্ৰমেৰে সমাজৰ বাবে অট্টালিকা, কল-কাৰখানা আদি সাজি একো একোটা অসম্ভৱ ‘সাগৰ বান্ধা’ৰ দৰে কাম সম্পন্ন কৰে। কিন্তু ইয়াৰ বিনিময়ত সমাজৰ উচ্চবিত্ত বা মালিক গোষ্ঠীয়ে তেওঁলোকক কি দিয়ে? তাৰ উত্তৰটোৱেই হৈছে ‘চাউ’ অৰ্থাৎ কেৱল মাত্ৰ জীয়াই থকাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অতি সামান্য আহাৰ বা নূন্যতম মজুৰি। শিৰোনামটোৰ অন্তৰ্নিহিত ব্যংগটো ইয়াতেই নিহিত হৈ আছে যে যি শ্ৰমিকৰ বাহুবলত সমাজৰ সভ্যতা টিকি আছে, তেওঁলোকৰ নিজৰ জীৱনটো কিন্তু সদায় বঞ্চিত আৰু শোষিত হৈয়েই ৰৈ যায়। গল্পকাৰে এই শিৰোনামটোৰ জৰিয়তে শ্ৰমিক আৰু পুঁজিপতিৰ মাজৰ শ্ৰেণী-সংঘাত আৰু সমাজৰ এক নিষ্ঠুৰ অৰ্থনৈতিক বাস্তৱক অতি শক্তিশালীভাৱে উপস্থাপন কৰিছে।
৫. প্ৰশ্ন: পাঠ্যক্ৰমৰ অন্তৰ্ভুক্ত অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাট আৰু প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পৰ মূল দৰ্শনৰ মাজত থকা সামঞ্জস্য আৰু বৈসাদৃশ্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অৰুণ শৰ্মাৰ ‘আহাৰ’ নাটক আৰু প্ৰমোদ দাসৰ ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্প দুয়োখনেই অসমীয়া সাহিত্যৰ দুটা ভিন্ন ধাৰাৰ (নাটক আৰু চুটিগল্প) অনন্য কৃতি হ’লেও, ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত চিন্তাৰ মাজত কিছু গভীৰ সামঞ্জস্য আৰু বৈসাদৃশ্য পৰিলক্ষিত হয়।
সামঞ্জস্য: দুয়োখন ৰচনাৰে মূল কেন্দ্ৰীয় সুৰটো হৈছে মানৱ জীৱনৰ ‘যন্ত্ৰণা’ আৰু ‘অপূৰ্ণতা’। ‘আহাৰ’ নাটকত যিদৰে চৰিত্ৰসমূহে মানসিক আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ সংকটত ভুগি এক নিৰৰ্থক জীৱন যাপন কৰিছে, ঠিক তেনেদৰে ‘হনুমান সাগৰ বান্ধা চাউ’ গল্পটোতো সাধাৰণ শ্ৰমিক শ্ৰেণীটোৱে পেটৰ ভোক নিবাৰণৰ বাবে অবিৰতভাৱে সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হৈছে। দুয়োটাতে মানুহৰ জীৱনৰ কৰুণ আৰু জটিল বাস্তৱক উদঙাই দেখুওৱা হৈছে।
বৈসাদৃশ্য: মূল বৈসাদৃশ্যটো হৈছে তেওঁলোকৰ চিন্তাৰ প্ৰেক্ষাপটত। ‘আহাৰ’ নাটকখন মূলতঃ ব্যক্তি-মানুহৰ অন্তৰ্জগত, মনস্তাত্ত্বিক বিশৃংখলতা আৰু ‘অস্তিত্ববাদ’ (Existentialism) দৰ্শনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ই সমাজৰ মধ্যবিত্ত বা বুদ্ধিজীৱী শ্ৰেণীৰ মানসিক অসাৰতাক দেখুৱায়। আনহাতে, প্ৰমোদ দাসৰ গল্পটো সমগ্ৰ সমাজ ব্যৱস্থা, শ্ৰেণী বৈষম্য আৰু ‘মাৰ্ক্সবাদী’ বা সমাজবাদী ধাৰণাৰ ওচৰ চপা। ই ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক মনস্তত্ত্বতকৈ সমাজৰ বহুল শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিক শোষণ আৰু শ্ৰমৰ মৰ্যাদাক অধিক স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰে। চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, অৰুণ শৰ্মাৰ দৃষ্টি যদি মানুহৰ মনৰ ভিতৰলৈ প্ৰসাৰিত হৈছে, প্ৰমোদ দাসৰ দৃষ্টি আকৌ সমাজৰ বহিঃগাঁথনি আৰু অৰ্থনৈতিক শৃঙ্খলৰ ওপৰত আধাৰিত।