পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
"শংকৰদেৱৰ ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটৰ অন্তৰ্গত ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ " নামৰ পাঠ্যক্ৰমৰ অন্তৰ্গত এই ত্ৰিৱেণী সংগ্ৰহটিয়ে প্ৰাচীন অসমীয়া বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ ভক্তিৰস আৰু গদ্য-পদ্য শৈলীৰ এক অপূৰ্ব সমাহাৱক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ 'ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ'ত আধ্যাত্মিক একাগ্ৰতা আৰু ভক্তবৎসল শ্ৰীকৃষ্ণৰ শৰণাগতক ৰক্ষা কৰাৰ ব্যাকুলতা প্ৰকাশ পাইছে। আনহাতে, মাধৱদেৱৰ 'নন্দ-যশোদাৰ কলহ' অংশত বৈষ্ণৱ ভক্তিধাৰাৰ বাৎসল্য ৰসক অতি সুন্দৰকৈ অসমীয়া গ্ৰাম্য জীৱনৰ ঘৰুৱা খং-ৰাগ আৰু লৌকিকতাৰ পটভূমিত সজাই তোলা হৈছে। একেদৰে, ভট্টদেৱৰ 'সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা'ই অসমীয়া সাহিত্য জগতত প্ৰাচীন কথা-গদ্যৰ এক ঐতিহাসিক বুনিয়াদ গঢ়ি তোলে, য’ত শ্ৰীকৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক লীলাসমূহক গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ সংস্কৃতপ্ৰধান অসমীয়া গদ্যৰীতিৰে উপস্থাপন কৰা হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই আটাইকেইটা পাঠে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শ্ৰীকৃষ্ণ চৰিত্ৰৰ মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক ৰূপৰ এক গভীৰ তুলনাত্মক জ্ঞান প্ৰদান কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটখনৰ মূল সমল ক’ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰিছিল?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে এই নাটখনিৰ মূল আখ্যানভাগ ‘ভাগৱত পুৰাণ’ৰ দশম স্কন্ধৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ইয়াৰ লগতে ‘হৰিবংশ’ৰো কিছু সহায় লৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: শংকৰদেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ কেনেধৰণৰ নাট্য সৃষ্টি?
উত্তৰ: ই অসমীয়া বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ এক অনুপম অংকীয়া নাট বা যাত্ৰা ঝুমুৰা শৈলীৰ নাট্য নিদৰ্শন, য’ত ধ্ৰুপদী আৰু লোক-পৰম্পৰাৰ সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ত মূলতঃ কিহৰ প্ৰকাশ ঘটিছে?
উত্তৰ: বিদৰ্ভৰ ৰাজকন্যা ৰুক্মিণীয়ে শ্ৰীকৃষ্ণক একমাত্ৰ স্বামীৰূপে পাবলৈ ব্যাকুল হৈ লিখা গভীৰ আধ্যাত্মিক অনুৰাগ আৰু একনিষ্ঠ প্ৰেমৰ চৰম আকুলতা ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে।
প্ৰশ্ন ৪: ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ কঢ়িয়াই নিয়া ব্ৰাহ্মণ দূতজনৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: ৰুক্মিণীৰ আন্তৰিক অনুৰোধ মৰ্মে প্ৰেমপত্ৰখন দ্বাৰকালৈ কঢ়িয়াই নিয়া বিশ্বাসী আৰু বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণজনৰ নাম আছিল বেদনিধি।
প্ৰশ্ন ৫: ‘অৰ্জুন ভঞ্জন’ নাটখনৰ আন এটা জনপ্ৰিয় নাম কি?
উত্তৰ: মাধৱদেৱৰ এই অপূৰ্ব সৃষ্টিভাগক সাধাৰণতে ‘দধি মথন’ নামেৰেও জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৬: ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ অংশটোত কেনেধৰণৰ ভাবৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়?
উত্তৰ: ইয়াত বৈষ্ণৱ ভক্তিৰসৰ অন্তৰ্গত বাৎসল্য ভাৱ আৰু ঘৰুৱা দাম্পত্য জীৱনৰ এক অতিকে স্বাভাৱিক, মধুৰ মানৱীয় সংঘাত প্ৰতিফলিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ৭: ‘অৰ্জুন ভঞ্জন’ নাটত শিশু কৃষ্ণই কোন দুটা বৃক্ষৰ মুক্তি সাধন কৰিছিল?
উত্তৰ: কুবেৰৰ পুত্ৰ নলকুবেৰ আৰু মণিগ্ৰীৱে অভিশাপগ্ৰস্ত হৈ থকা মৰুত বা যঁজা অৰ্জুন গছ দুডাল শিশু কৃষ্ণই উভালি পেলাই সিহঁতক উদ্ধাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: বৈকুণ্ঠনাথ ভট্টাচাৰ্য দেৱক অসমীয়া সাহিত্যত কি নামেৰে সৰ্বাধিক জনা যায়?
উত্তৰ: তেওঁক অসমীয়া কথা-সাহিত্যৰ জনক ‘ভট্টদেৱ’ নামেৰে সাহিত্য জগতত সন্মানসহকাৰে জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৯: ভট্টদেৱৰ ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ ৰচনাৰ মূল বৈশিষ্ট্যটো কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল— জটিল সংস্কৃত পুৰাণৰ গধূৰ তত্ত্বসমূহ সাধাৰণ মানুহে বুজি পোৱাকৈ অতি সহজ-সৰল অথচ গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ অসমীয়া গদ্যত (কথা-শৈলীত) উপস্থাপন কৰা।
প্ৰশ্ন ১০: ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটত বিদৰ্ভ ৰাজ্যৰ ৰজা তথা ৰুক্মিণীৰ পিতৃ কোন আছিল?
উত্তৰ: বিদৰ্ভ ৰাজ্যৰ ধৰ্মপৰায়ণ তথা ধীৰোদাত্ত ৰজাজনৰ নাম আছিল ভীষ্মক।
প্ৰশ্ন ১১: ৰুক্মিণীৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃৰ নাম কি আছিল, যিয়ে কৃষ্ণৰ সৈতে বিবাহৰ ঘোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল?
উত্তৰ: ৰুক্মিণীৰ ককায়েক তথা কৃষ্ণদ্বেষী ৰাজকোঁৱৰজনৰ নাম আছিল ৰুক্মবীৰ (বা ৰুক্ম)।
প্ৰশ্ন ১২: শ্ৰীকৃষ্ণই যশোদা মাতৃৰ ভয়ত পলাই যাওঁতে কিহৰ ওপৰত উঠি বান্দৰক লৱণু খুৱাইছিল?
উত্তৰ: শিশু কৃষ্ণই ঘৰৰ ভিতৰত ওলোমাই থোৱা দধি-মাখন পাৰিবলৈ উৰাল বা উদূখলৰ ওপৰত উঠি বান্দৰবোৰক বিলাই দিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ত যশোদাই নন্দ ৰজাক কি বুলি আক্ষেপ কৰিছিল?
উত্তৰ: যশোদাই অভিযোগ কৰিছিল যে নন্দই পুত্ৰ কৃষ্ণৰ দুষ্টালিৰ কথা গম পাইও তাক শাসন নকৰে আৰু সদায় চকুৰ আঁতৰত ৰাখে।
প্ৰশ্ন ১৪: ভট্টদেৱে কাৰ নিৰ্দেশ বা প্ৰেৰণাত কথা-সাহিত্য সৃষ্টিত ব্ৰতী হৈছিল?
উত্তৰ: তেওঁ নিজৰ ধৰ্মগুৰু দামোদৰদেৱৰ আজ্ঞা আৰু সৰল বৈষ্ণৱ সমাজৰ ধৰ্মীয় প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এই গদ্য সাহিত্যসমূহ ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: ভট্টদেৱৰ গদ্যৰীতিৰ প্ৰধান ভাগটোক কি গদ্য বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: ভট্টদেৱৰ এই ধৰ্মীয় তথা মৰ্যাদাপূৰ্ণ গদ্যশৈলীক ‘ব্ৰজাৱলী মিশ্ৰিত কথা-গদ্য’ বা ‘সংস্কৃতপ্ৰধান অসমীয়া কথা-ৰীতি’ বুলি কোৱা হয়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ৰুক্মিণীয়ে বেদনিধি ব্ৰাহ্মণৰ হাতত পঠোৱা প্ৰেমপত্ৰখনৰ মূল অন্তৰ্নিহিত বাৰ্তা কি আছিল?
উত্তৰ: ৰুক্মিণীয়ে পত্ৰখনত লিখিছিল যে তেওঁ মন-প্ৰাণ সঁপি শ্ৰীকৃষ্ণক স্বামীৰূপে বৰণ কৰিছে। যদিহে শিশুপালৰ দৰে কোনো অধাৰ্মিকে তেওঁৰ স্পৰ্শ কৰে, তেন্তে তেওঁ প্ৰাণত্যাগ কৰিব। গতিকে কৃষ্ণই আহি যাতে তেওঁক বলপূৰ্বক উদ্ধাৰ কৰি লৈ যায়, সেয়াই আছিল পত্ৰৰ আকুল কাতৰোক্তি।
প্ৰশ্ন ২: ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ই শংকৰদেৱৰ নাট্য প্ৰতিভাৰ কেনে অভিনৱত্ব প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰ: মূল ভাগৱতত ৰুক্মিণীৰ এই পত্ৰখন অতি চমু আছিল যদিও শংকৰদেৱে নিজৰ মৌলিক সৃজনীশীলতাৰে ইয়াক অসমীয়া সমাজৰ এগৰাকী সতী-সাধ্বী নাৰীৰ অন্তৰৰ কৰুণ তথা গভীৰ প্ৰেমৰ আৱেগেৰে সজাই তুলিছে, যিটো অপূৰ্ব।
প্ৰশ্ন ৩: শ্ৰীকৃষ্ণই কিয় ৰুক্মিণীৰ পত্ৰ পোৱাৰ লগে লগে বিদৰ্ভ অভিমুখে যাত্ৰা কৰিছিল?
উত্তৰ: কাৰণ শ্ৰীকৃষ্ণ আছিল ভক্তবৎসল। ৰুক্মিণীৰ একাগ্ৰ ভক্তি, চৰম আত্মত্যাগ আৰু ব্ৰাহ্মণ বেদনিধিৰ মুখত বিদৰ্ভৰ সংকটপূৰ্ণ পৰিস্থিতিৰ কথা শুনি শৰণাগত ভক্তক ৰক্ষা কৰাটোৱেই কৃষ্ণই নিজৰ পৰম ধৰ্ম বুলি গণ্য কৰি তৎকালীনভাৱে ৰথ মেলি দিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ অংশত অসমীয়া গ্ৰাম্য সমাজৰ কেনে চিত্ৰ প্ৰতিফলিত হৈছে?
উত্তৰ: মাধৱদেৱে ইয়াত কৃষ্ণৰ অলৌকিকতাতকৈ লৌকিকতাক গুৰুত্ব দিছে। সন্তানৰ দুষ্টালিক কেন্দ্ৰ কৰি পতি-পত্নী (নন্দ আৰু যশোদা)ৰ মাজত হোৱা খং-ৰাগ, থিয়-থিয়কৈ কৰা বাক-বিতণ্ডা আৰু মৰমৰ অসন্তুষ্টিৰ মাজেৰে তদানীন্তন অসমীয়া সমাজৰ এটি নিখুঁত ঘৰুৱা চিত্ৰ ফুটি উঠিছে।
প্ৰশ্ন ৫: যশোদাই কিয় কৃষ্ণক উৰালত বান্ধি থৈছিল আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁৰ কেনে মানসিকতা প্ৰকাশ পায়?
উত্তৰ: কৃষ্ণই ঘৰৰ দধি-দুগ্ধ নষ্ট কৰা, বান্দৰক খুওৱা আৰু মাকৰ খঙক কেৰেপ নকৰি পলাই যোৱাৰ বাবে যশোদাই তাক শাসন কৰিবলৈ উৰালত বান্ধিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা পুত্ৰৰ প্ৰতি থকা অসীম বাৎসল্য প্ৰেম আৰু দুষ্ট সন্তানক সৎ পথলৈ আনিবলৈ কৰা মাকৰ এক স্বাভাৱিক শাসনৰ মানসিকতা প্ৰকাশ পাইছে।
প্ৰশ্ন ৬: মাধৱদেৱৰ ‘অৰ্জুন ভঞ্জন’ নাটখনৰ মূল আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: বাহ্যিকভাৱে ই এটি শিশু-ধেমালিৰ কাহিনী যেন লাগিলেও, ইয়াৰ মূল তাৎপৰ্য হ’ল— ভগৱানৰ চৰণত সামান্য বন্ধনেও (প্ৰেমৰ বন্ধন) অহংকাৰী আৰু অভিশাপগ্ৰস্ত জীৱক (যেনে নলকুবেৰ-মণিগ্ৰীৱ) সংসাৰৰ মায়া-বন্ধনৰ পৰা চিৰতরে মুক্তি দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৭: ভট্টদেৱৰ ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ পাঠটিৰ ভাষিক গুৰুত্ব দুটা বাক্যত বুজাই লিখা।
উত্তৰ: সোড়শ শতিকাতে যি সময়ত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত গদ্য কেৱল মুখে মুখে আছিল, সেই সময়ত ভট্টদেৱে ব্যাকৰণসিদ্ধ আৰু প্ৰাঞ্জল অসমীয়া কথা-ৰীতিৰে ইয়াৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই পাঠটিয়ে অসমীয়া গদ্য সাহিত্যৰ প্ৰাচীনতা আৰু ইয়াৰ প্ৰকাশিকা শক্তিৰ গভীৰতাক প্ৰমাণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ত শ্ৰীকৃষ্ণৰ চৰিত্ৰটোক ভট্টদেৱে কেনেকৈ চিত্ৰিত কৰিছে?
উত্তৰ: ভট্টদেৱে কৃষ্ণক কেৱল এজন লীলী-খেলা কৰা মানৱ শিশু হিচাপেই নহয়, বৰঞ্চ তেওঁক সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ একমাত্ৰ কাৰণ পৰম ব্ৰহ্ম পুৰুষোত্তম ভগৱান ৰূপে অতি সংযত আৰু ভক্তিপূৰ্ণ গদ্যৰে চিত্ৰিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯: ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটত বেদনিধি বিপ্ৰৰ চৰিত্ৰটোৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: বেদনিধি কেৱল এজন পত্ৰবাহক দূতেই নাছিল, তেওঁ আছিল ৰুক্মিণীৰ হিতৈষী আৰু কৃষ্ণৰ পৰম ভক্ত। কুন্দিল নগৰৰ পৰা দ্বাৰকালৈ সুদীৰ্ঘ পথ অতিক্ৰম কৰি কৃষ্ণক মাতি আনি তেওঁ সমগ্ৰ আখ্যানভাগৰ মিলনান্তক পৰিণতিৰ মূল সূত্ৰধাৰ হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: কৃষ্ণৰ প্ৰেমপত্ৰখন পাই দ্বাৰকাত শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতিক্ৰিয়া কেনে আছিল?
উত্তৰ: পত্ৰখন হাতত লৈ কৃষ্ণই ৰুক্মিণীৰ অপূৰ্ব হৰিভক্তি আৰু একনিষ্ঠ প্ৰেমৰ কথা অনুভৱ কৰিলে। তেওঁ বেদনিধিক আশ্বস্ত কৰি ক’লে যে তেওঁ ৰুক্মিণীৰ মনৰ কথা জানি লৈছে আৰু অতি সোনকালেই বিপক্ষৰ ৰজাসকলক পৰাস্ত কৰি ৰুক্মীণীক উদ্ধাৰ কৰিব।
প্ৰশ্ন ১১: ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ত নন্দ ৰজাই যশোদাৰ ওপৰত কি বুলি ওলোটা খং প্ৰকাশ কৰিছিল?
উত্তৰ: নন্দই কৈছিল যে যশোদাই নিজৰ কামৰ ব্যস্ততাৰ বাবেহে পুত্ৰক চকুৰ আগত ৰাখিব নোৱাৰে আৰু নিজৰ ভুল ঢাকিবৰ বাবে সদায় পুত্ৰৰ গাত দোষ জাপি দি তাক নিষ্ঠুৰভাৱে বান্ধি থবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে।
প্ৰশ্ন ১২: বৈকুণ্ঠনাথ ভট্টাচাৰ্যৰ কথা-শৈলীক কিয় ‘মহাপুৰুষীয়া ধাৰাৰ এক অনন্য সংযোজন’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ গুৰু দুজনাৰ নামঘোষা আৰু কীৰ্তনৰ যি ভক্তিৰস, তাক সাধাৰণ নিৰক্ষৰ লোকৰ বাবেও সহজগম্য কৰিবলৈ ভট্টদেৱে পদ্যৰ পৰিৱৰ্তে গদ্যৰ আশ্ৰয় লৈছিল। ই বৈষ্ণৱ আন্দোলনক এক নতুন বৌদ্ধিক আৰু তাত্ত্বিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ পাঠটিত সমাজৰ বাবে কি নৈতিক বা আধ্যাত্মিক বাৰ্তা আছে?
উত্তৰ: ইয়াত বাৰ্তা দিয়া হৈছে যে কোনোবাই যদি আন্তৰিকতাৰে, অহংকাৰ পৰিহাৰ কৰি ভগৱানক নিজৰ সৰ্বস্ব সঁপি দিয়ে (যেনেদৰে ৰুক্মিণীয়ে কৰিছিল), তেন্তে ভগৱানে সংসাৰৰ সকলো বাধা-বিঘিনি নেওচি সেই ভক্তৰ উদ্ধাৰৰ বাবে থিয় দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৪: ‘অৰ্জুন ভঞ্জন’ নাটত মাধৱদেৱে শিশু কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰত কেনে এক বিপৰীতধৰ্মী বৈশিষ্ট্য ফুটাই তুলিছে?
উত্তৰ: নাটখনত এফালে কৃষ্ণই এগৰাকী সাধাৰণ শিশুৰ দৰে মাকৰ কোলাত গাখীৰ খাবলৈ আমনি কৰা বা মাখন চুৰ কৰি ধৰা পৰাৰ ভয়ত কঁপি থকা দেখা গৈছে, আৰু আনহাতে ক্ষন্তেক পিছতে বিশাল গছ উভালি অলৌকিক ঐশ্বৰিক শক্তিৰ পৰিচয় দিছে।
প্ৰশ্ন ১৫: ভট্টদেৱৰ ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ৰ গদ্যত ব্যৱহৃত হোৱা দুটা পুৰণি অসমীয়া ব্যাকৰণগত ৰূপৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ভট্টদেৱৰ গদ্যত পুৰণি অসমীয়া বিভক্তি আৰু ক্ৰিয়াপদৰ বিশেষ প্ৰয়োগ দেখা যায়। যেনে— ‘কৰিলন্ত’ (কৰিলে অৰ্থত সসন্মান ক্ৰিয়া) আৰু ‘কৃষ্ণক লাগি’ (কৃষ্ণৰ নিমিত্তে বা কৃষ্ণক বুজাবলৈ অনুসৰ্গৰ প্ৰয়োগ)।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটৰ অন্তৰ্গত ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ অংশটিৰ সাহিত্যিক আৰু নাট্যধৰ্মী সৌন্দৰ্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটখন কেৱল এটা ধৰ্মীয় আখ্যান নহয়, ই হ’ল অসমীয়া নাট্য সাহিত্যৰ এক অমূল্য ৰত্ন। এই নাটৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ আৰু মানৱীয় আৱেগেৰে ভৰা অংশটোৱেই হৈছে ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’। মূল ভাগৱত পুৰাণৰ আধাৰত ৰচনা কৰা হ’লেও শংকৰদেৱে নিজৰ মৌলিক প্ৰতিভাৰে এই পত্ৰভাগক এক অনন্য মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।
সাহিত্যিক সৌন্দৰ্য: ৰুক্মিণীৰ এই প্ৰেমপত্ৰখনত ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ সুমধুৰ ব্যৱহাৰ আৰু কাব্যিক লালিত্যই এক স্বৰ্গীয় পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। বিদৰ্ভ ৰাজকন্যা ৰুক্মিণীৰ অন্তৰৰ সুকোমল ভাবসমূহক ইয়াত অতি নিখুঁতভাৱে শব্দৰূপ দিয়া হৈছে। ইয়াত প্ৰেম কেৱল এক জাগতিক আকৰ্ষণ নহয়, বৰঞ্চ ই জীৱাত্মাৰ সৈতে পৰমাত্মাৰ মিলনৰ ব্যাকুলতা।
নাট্যধৰ্মী গুৰুত্ব: নাট্যধৰ্মী দিশৰ পৰা চাবলৈ গ’লে, এই পত্ৰখনে নাটকখনৰ কাহিনীভাগক অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে চৰম উৎকণ্ঠা (Climax) দিশলৈ আগুৱাই লৈ যায়। এগৰাকী ৰাজকুঁৱৰীয়ে সামাজিক মৰ্যাদা আৰু কুলৰ ভয় পৰিহাৰ কৰি এগৰাকী বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ বেদনিধিক বিশ্বাসত লৈ নিজৰ গোপন বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰা কাৰ্যই দৰ্শকৰ মনত এক তীব্ৰ কৌতূহল আৰু সহানুভূতিৰ সৃষ্টি কৰে।
গতিকে দেখা যায় যে, ধৰ্মীয় আদৰ্শ বিস্তাৰ কৰাৰ লগতে নাৰী হৃদয়ৰ নিভৃত কোণৰ স্বাভাৱিক মৰ্মবেদনা আৰু একনিষ্ঠ ভক্তিভাৱক একেলগে ফুটাই তোলাত ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ এক কালজয়ী সৃষ্টি হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ২: ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ৰ জৰিয়তে শ্ৰীমাধৱদেৱে কেনেকৈ অলৌকিক আধ্যাত্মিকতাক লৌকিক ঘৰুৱা জীৱনৰ পটভূমিত সজাই তুলিছে, আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শ্ৰীমাধৱদেৱৰ ‘অৰ্জুন ভঞ্জন’ নাটৰ অন্তৰ্গত ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ অংশটি বৈষ্ণৱ ভক্তিবাদৰ বাৎসল্য ৰসৰ এক অতুলনীয় নিদৰ্শন। মাধৱদেৱৰ নাট্যশৈলীৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল যে তেওঁ ভগৱানৰ ঐশ্বৰিক ৰূপটোক সাধাৰণ মানুহৰ অতি আপোন আৰু সহজবোধ্য ৰূপত উপস্থাপন কৰিব পাৰে।
লৌকিক ঘৰুৱা পটভূমি: এই নাট্যাংশত শিশু কৃষ্ণই লৱণু চুৰ কৰা বা দধি মন্থনৰ পাত্ৰ ভাঙি পলাই যোৱাৰ পিছত মাক যশোদা আৰু পিতৃ নন্দৰ মাজত হোৱা তৰ্ক-বিতৰ্কখিনিয়ে আমাক অসমৰ যিকোনো এখন পৰম্পৰাগত গাঁৱৰ ঘৰুৱা পৰিৱেশৰ কথা মনত পেলাই দিয়ে। সন্তানৰ দুষ্টালিক কেন্দ্ৰ কৰি পতি-পত্নীৰ মাজত হোৱা এই কাজিয়া বা ‘কলহ’ ইমানেই স্বাভাৱিক যে তাত কোনো কৃত্ৰিমতা বিচাৰি পোৱা নাযায়। নন্দই যশোদাক নিষ্ঠুৰ বুলি কোৱা আৰু যশোদাই ওলোটাই নন্দক সন্তানৰ প্ৰতি উদাসীন বুলি কৰা আক্ষেপে নাটখনক সজীৱ কৰি তুলিছে।
অন্তৰ্নিহিত অলৌকিকতা: বাহ্যিক দৃষ্টিত ই কেৱল এটা ঘৰুৱা কন্দল যেন লাগিলেও ইয়াৰ অন্তৰালত এক গভীৰ আধ্যাত্মিক সত্য লুকাই আছে। যিজন পৰম ব্ৰহ্ম সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নিয়ন্তা, তেওঁ ভক্তৰ মৰমৰ বান্ধোনত বন্দী হৈ এগৰাকী সাধাৰণ শিশুৰ দৰে মাক-দেউতাকৰ কাজিয়াৰ কাৰণ হৈ পৰিছে।
মাধৱদেৱে ইয়াৰ জৰিয়তে সাধাৰণ ভক্ত সমাজক বুজাব বিচাৰিছে যে ভগৱানক পাবলৈ কোনো কঠিন তপস্যাৰ প্ৰয়োজন নাই; কেৱল যশোদাৰ দৰে নিভাজ, পৱিত্ৰ বাৎসল্য প্ৰেমেৰেও জগতৰ প্ৰভুক নিজৰ সন্তানৰ দৰে আপোন কৰি ল’ব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৩: অসমীয়া গদ্য সাহিত্যৰ ইতিহাসত বৈকুণ্ঠনাথ ভট্টাচাৰ্য (ভট্টদেৱ)ৰ ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য আৰু ভাষিক বৈশিষ্ট্য মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ১৬ শতিকাত বৈকুণ্ঠনাথ ভট্টাচাৰ্যই (ভট্টদেৱ) যেতিয়া অসমীয়া ভাষাত গদ্যৰ চৰ্চা আৰম্ভ কৰিছিল, তেতিয়া সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰততে গদ্য সাহিত্যই কোনো সুনিশ্চিত ৰূপ পোৱা নাছিল। সেই দৃষ্টিকোণৰ পৰা তেওঁৰ ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ নামৰ ৰচনাভাগ অসমীয়া জাতীয় জীৱনৰ বাবে এক গৌৰৱোজ্জ্বল অধ্যায়।
ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য: মহাপুৰুষীয়া নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনৰ সময়ত ধৰ্মীয় আৰু আধ্যাত্মিক তত্ত্বসমূহ কেৱল পদ্যৰ মাধ্যমেৰে প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু ভট্টদেৱে তেওঁৰ গুৰু দামোদৰদেৱৰ নিৰ্দেশত অনুভৱ কৰিলে যে সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজৰ বাবে পদ্যতকৈ গদ্যৰ ভাষা অধিক সহজবোধ্য হ’ব। ধৰ্মীয় গধুৰ আখ্যানক গদ্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰি তেওঁ অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰকাশিকা শক্তিক বহুগুণে বৃদ্ধি কৰিলে। ইয়াৰ দ্বাৰাই অসমীয়া সাহিত্যত এক সুকীয়া ‘কথা-ৰীতি’ৰ জন্ম হ’ল।
ভাষিক বৈশিষ্ট্য: ভট্টদেৱৰ গদ্যৰীতি সম্পূৰ্ণ খামখেয়ালীহীন আৰু ব্যাকৰণসন্মত আছিল। ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ত তেওঁ যি ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছে, তাক ‘সংস্কৃতপ্ৰধান অসমীয়া গদ্য’ বুলি ক’ব পাৰি। বাক্যবোৰ চুটি চুটি অথচ ভাবগধুৰ। খণ্ডবাক্য আৰু প্ৰাচীন ক্ৰিয়াপদৰ (যেনে: কৰিলন্ত, গৈলন্ত আদি) সুষম প্ৰয়োগে ইয়াক এক বিশেষ ধৰ্মীয় মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, ভট্টদেৱৰ এই গদ্য সৃষ্টি কেৱল এক ধৰ্মীয় প্ৰয়াস নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল আধুনিক অসমীয়া গদ্য সাহিত্যৰ ভেটি স্থাপন কৰা এক বৈপ্লৱিক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ।
প্ৰশ্ন ৪: ‘ৰুক্মিণীৰ প্ৰেমপত্ৰ’ কঢ়িয়াই নিয়া বেদনিধি বিপ্ৰ (ব্ৰাহ্মণ) চৰিত্ৰটিৰ মানসিকতা আৰু নাটকখনৰ গতিশীলতাত তেওঁৰ ভূমিকা চুটিংকৈ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: শংকৰদেৱৰ ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটকত ‘বেদনিধি’ চৰিত্ৰটো যদিও এক পাৰ্শ্বচৰিত্ৰ, তথাপিও নাটকখনৰ সমগ্ৰ কাহিনীভাগৰ সফল পৰিণতিৰ বাবে এই চৰিত্ৰটো অত্যন্ত অপৰিহাৰ্য। তেওঁ কেৱল এজন পত্ৰবাহক বাৰ্তাবাহীয়েই নাছিল, বৰঞ্চ তেওঁ আছিল স্নেহশীল আৰু কৰ্তব্যপৰায়ণ মনোভাৱৰ এক সুন্দৰ প্ৰতিচ্ছবি।
বেদনিধিৰ মানসিকতা: বেদনিধি আছিল সমাজৰ এজন বয়োবৃদ্ধ, জ্ঞানবৃদ্ধ আৰু ধৰ্মপৰায়ণ ব্ৰাহ্মণ। ৰুক্মিণীৰ সংকটকালত তেওঁ ৰাজকন্যাৰ কাতৰ অনুৰোধ পেলাই দিব নোৱাৰিলে। এগৰাকী অবলা নাৰীক অন্যায়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ নিজৰ বাৰ্ধক্যজনিত কষ্টকো নেওচি কুন্দিল নগৰৰ পৰা সুদূৰ দ্বাৰকালৈ যাবলৈ সাজু হৈছিল। ইয়াত তেওঁৰ নিস্বাৰ্থ পৰোপকাৰী মানসিকতা আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি থকা অন্তৰ্নিহিত ভক্তিভাব প্ৰকাশ পাইছে।
কাহিনীৰ গতিশীলতাত ভূমিকা: নাটকখনৰ মূল সংঘাত হ’ল ৰুক্মিণীক শিশুপালৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰা। বেদনিধিয়ে যদি সঠিক সময়ত প্ৰেমপত্ৰখন লৈ শ্ৰীকৃষ্ণৰ ওচৰত নোপোৱালহঁতেন, তেন্তে কাহিনীৰ মোৰ বেলেগ হ’লহেঁতেন। তেওঁ অতি চাতুৰ্য আৰু ভক্তিৰে কৃষ্ণক বিদৰ্ভৰ পৰিস্থিতিৰ কথা অৱগত কৰায়। আনকি শ্ৰীকৃষ্ণৰ সৈতে ৰথত উঠি পুনৰ বিদৰ্ভলৈ ঘূৰি আহি তেওঁ ৰুক্মিণীক আশ্বাস প্ৰদান কৰে।
এনেদৰে দেখা যায় যে, বেদনিধি বিপ্ৰৰ চৰিত্ৰটোৰ কাৰ্যকলাপ আৰু মানসিকতাৰ বাবেই নাটকখনে এক তীব্ৰ গতি লাভ কৰে আৰু ৰুক্মিণী-কৃষ্ণৰ মিলনান্তক পৰিণতি সম্ভৱ হৈ উঠে।
প্ৰশ্ন ৫: ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ আৰু ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’— এই দুয়োখন পাঠৰ আধাৰত পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যত শ্ৰীকৃষ্ণৰ স্বৰূপটো কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে, তাৰ এক তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পুৰণি অসমীয়া বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল শ্ৰীকৃষ্ণ। পিছে ভিন্ন ভিন্ন কবি বা নাট্যকাৰৰ হাতত আৰু ভিন্ন সাহিত্যিক মাধ্যমৰ মাজেৰে কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰটোৱে সুকীয়া সুকীয়া ৰূপত প্ৰকাশ লাভ কৰিছে। মাধৱদেৱৰ নাট ‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ আৰু ভট্টদেৱৰ গদ্য ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ৰ মাজত কৃষ্ণৰ স্বৰূপক লৈ এক সুন্দৰ তুলনামূলক পাৰ্থক্য দেখিবলৈ পোৱা যায়।
‘নন্দ-যশোদাৰ কলহ’ত কৃষ্ণৰ মানৱীয় ৰূপ: মাধৱদেৱে নিজৰ নাটকত কৃষ্ণৰ লৌকিক বা মানৱীয় শিশুলীলাৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ইয়াত কৃষ্ণ এজন সাধাৰণ অবোধ শিশু, যিয়ে মাকৰ খঙলৈ ভয় কৰে, মাখন চুৰ কৰে আৰু মাক-দেউতাকৰ মাজত বাক-বিতণ্ডাৰ কাৰণ হৈ পৰে। ইয়াত তেওঁৰ ‘ঐশ্বৰিক’ ভাবটো বাৎসল্য প্ৰেমৰ মায়াৰ আঁৰত লুকুৱাই ৰখা হৈছে। দৰ্শকে ইয়াত কৃষ্ণক ভগৱান হিচাপেই নহয়, নিজৰ ঘৰৰ এটি মৰম লগা সন্তান হিচাপেহে অনুভৱ কৰে।
‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ত কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক ৰূপ: ইয়াৰ বিপৰীতে, ভট্টদেৱৰ ‘সংক্ষেপে কৃষ্ণলীলা’ যিহেতু এক শাস্ত্ৰীয় তত্ত্বপ্ৰধান গদ্য ৰচনা, গতিকে ইয়াত কৃষ্ণৰ অলৌকিক আৰু সনাতন ভগৱত-স্বৰূপটোহে সৰ্বত্ৰে জিলিকি উঠিছে। ভট্টদেৱৰ গদ্যত কৃষ্ণ হ’ল পৰম পুৰুষ, ধৰ্ম সংস্থাপক আৰু জগতৰ ত্ৰাণকৰ্তা। ইয়াত কৃষ্ণৰ লীলিসমূহক অতি গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণভাৱে আধ্যাত্মিক দৃষ্টিভংগীৰে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
সামৰণি: এক কথাত ক’বলৈ গ’লে, মাধৱদেৱে যদি কৃষ্ণক ‘হৃদয়ৰ আবেগ আৰু মৰমেৰে’ সজাই তুলিছে, ভট্টদেৱে তেওঁক ‘জ্ঞান আৰু ভক্তিৰ মৰ্যাদাৰে’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যত ভগৱান কৃষ্ণৰ এই মানৱীয় আৰু ঐশ্বৰিক ৰূপৰ সুন্দৰ সমন্বয়েই বৈষ্ণৱ ধৰ্মক সৰ্বগ্ৰহণযোগ্য কৰি তুলিছিল।
পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
এই পাঠ্যক্ৰমত পুৰণি অসমীয়া গদ্য সাহিত্যৰ কেইটামান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰাৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে। ইয়াত সন্নিবিষ্ট গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘গুৰু সেৱা মাহাত্ম্য’ই মানুহৰ আধ্যাত্মিক জীৱন আৰু সমাজ ব্যৱস্থাত এক সজ গুৰুৰ প্ৰয়োজনীয়তা তথা নিস্বাৰ্থ ভক্তিভাৱৰ মহত্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। আনহাতে, ৰঘুনাথ মহন্তৰ ‘ৰামৰ বন গমন’ অধ্যায়টিত মহাকাব্যিক আখ্যানক ঘৰুৱা অসমীয়া ভাষা আৰু আৱেগেৰে সজাই মাতৃ কৌশল্যাৰ বুকুত গঢ়ি উঠা পুত্ৰ-বিচ্ছেদৰ এক কৰুণ মানৱীয় ছবি ফুটাই তোলা হৈছে। একেদৰে, ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীৰ ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ৰ অন্তৰ্গত পাঠটিয়ে আমাক অষ্টাদশ শতিকাৰ চুবুৰীয়া ৰাজ্য ত্ৰিপুৰাৰ ঐতিহাসিক কূটনৈতিক সম্পৰ্কৰ লগতে তাত অনুষ্ঠিত হোৱা ‘মদন পূজা’ আৰু ‘মোট খোলা’ উৎসৱৰ এক প্ৰাণৱন্ত সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিচয় দিয়ে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাঠ্যক্ৰমে বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় ‘কথা গদ্য’ আৰু বাস্তৱধৰ্মী ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ৰ বিকাশ আৰু স্বতন্ত্ৰতা বুজাত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সহায় কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’ গ্ৰন্থখন মূলতঃ কোনখন সংস্কৃত গ্ৰন্থৰ ওপৰত আধাৰিত?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে সংস্কৃত ভাষাত ৰচনা কৰা ভক্তিতত্ত্বমূলক গ্ৰন্থ ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ’ৰ গদ্যৰূপ হৈছে গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’।
প্ৰশ্ন ২: ‘গুৰু সেৱা মাহাত্ম্য’ পাঠটিত আধ্যাত্মিক উত্তৰণৰ বাবে কাৰ ভূমিকাক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছে?
উত্তৰ: এই পাঠটিত এজন নিষ্ঠাবান ভক্তৰ জীৱনত সৎ গুৰুৰ আশ্ৰয় আৰু নিৰ্মল গুৰু সেৱাৰ ভূমিকাক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: ৰঘুনাথ মহন্তই ৰচনা কৰা ‘শ্ৰীৰামায়ণ কথা’ গ্ৰন্থখন অসমীয়া সাহিত্যৰ কোনটো ধাৰাৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰ: ৰঘুনাথ মহন্তৰ ‘শ্ৰীৰামায়ণ কথা’ গ্ৰন্থখন কথা-ৰামায়ণ বা অসমীয়া চৰিত্ৰপ্ৰধান প্ৰাচীন গদ্য ধাৰাৰ এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন।
প্ৰশ্ন ৪: ‘ৰামৰ বন গমন’ অধ্যায়টিত কোনগৰাকী চৰিত্ৰৰ মাজেৰে মাতৃত্বৰ কৰুণতা প্ৰকাশ পাইছে?
উত্তৰ: এই অধ্যায়টিত অযোধ্যাৰ ৰাণী কৌশল্যাৰ মাতৃ-হৃদয়ৰ গভীৰ বেদনা আৰু কৰুণতা সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে।
প্ৰশ্ন ৫: ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ নামৰ ঐতিহাসিক সাহিত্যখনৰ যুটীয়া লেখকদ্বয় কোন কোন?
উত্তৰ: এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক গ্ৰন্থখনৰ লেখকদ্বয় হ’ল আহোম স্বৰ্গদেউৰ কটকী ক্ৰমে ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগী।
প্ৰশ্ন ৬: কোনজন আহোম স্বৰ্গদেউৰ ৰাজত্বকালত ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: আহোম সাম্ৰাজ্যৰ পৰাক্ৰমী ৰজা স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহৰ শাসনকালত এই বুৰঞ্জীখন ৰচনা কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ‘ত্ৰিপুৰাত মদন পূজাৰ আড়ম্বৰ মোট খোলাৰ কৌতুক’ পাঠটিত ‘মোট খোলা’ শব্দাংশই কি বুজাইছে?
উত্তৰ: ইয়াত ‘মোট খোলা’ শব্দাংশই ত্ৰিপুৰাৰ পৰম্পৰাগত উৎসৱৰ সময়ত কৰা এক বিশেষ ধৰণৰ ধেমেলীয়া বা কৌতুকপূৰ্ণ সামাজিক প্ৰদৰ্শনীক বুজাইছে।
প্ৰশ্ন ৮: গোপালচৰণ দ্বিজ কোন শতিকাৰ গদ্য লেখক আছিল?
উত্তৰ: গোপালচৰণ দ্বিজ মূলতঃ সপ্তদশ শতিকাৰ শেষভাগৰ তথা উত্তৰ-শংকৰ যুগৰ এজন উল্লেখযোগ্য গদ্য শিল্পী আছিল।
প্ৰশ্নpath ৯: ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ত কোনখন চুবুৰীয়া ৰাজ্যৰ ভৌগোলিক আৰু সামাজিক চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে?
উত্তৰ: এই গ্ৰন্থখনত তদানীন্তন স্বাধীন পাহাৰীয়া ৰাজ্য ত্ৰিপুৰা (বৰ্তমান ভাৰতৰ উত্তৰ-পূবৰ এক অন্যতম ৰাজ্য)ৰ বিষয়ে বিস্তৃত বৰ্ণনা আছে।
প্ৰশ্ন ১০: ৰঘুনাথ মহন্তৰ গদ্যৰীতিৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: ৰঘুনাথ মহন্তৰ গদ্যৰীতিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল— জতুৱা ঠাঁচৰ প্ৰয়োগ আৰু চৰিত্ৰসমূহৰ আৱেগক সৰল ঘৰুৱা অসমীয়া শব্দৰে প্ৰকাশ কৰাৰ ক্ষমতা।
প্ৰশ্ন ১১: ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’ত ভক্তিৰ কেইটা প্ৰধান অংগৰ বিষয়ে আভাস পোৱা যায়?
উত্তৰ: ইয়াত আধ্যাত্মিক জীৱনৰ মূল ভেটিস্বৰূপ শ্ৰৱণ-কীৰ্তন আদি নৱধা ভক্তিৰ অন্তৰ্গত গুৰুসেৱাৰ অংগটোৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ১২: ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীয়ে কি উদ্দেশ্যেৰে ত্ৰিপুৰালৈ যাত্ৰা কৰিছিল?
উত্তৰ: আহোম ৰজা ৰুদ্ৰসিংহৰ ৰাজনৈতিক বাৰ্তা আৰু মিত্ৰতাৰ প্ৰস্তাৱ লৈ তেওঁলোকে কূটনৈতিক কটকী হিচাপে ত্ৰিপুৰা ৰাজদৰবাৰলৈ গমন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘ৰামৰ বন গমন’ৰ সময়ত শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ সৈতে কোন দুজন বনবাসলৈ গৈছিল?
উত্তৰ: শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ সৈতে তেওঁৰ ধৰ্মপত্নী সীতা আৰু অনুজ লক্ষ্মণে বনবাসলৈ যাত্ৰা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যত ‘কথা’ শব্দটোৱে কি প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰ: পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যত ‘কথা’ শব্দটোৱে পদ্যৰ পৰিৱৰ্তে ‘গদ্য’ বা কথা-শৈলীত ৰচিত সাহিত্যক বুজায়।
প্ৰশ্ন ১৫: ত্ৰিপুৰাৰ মদন পূজা কোনটো ঋতুত অনুষ্ঠিত হোৱাৰ প্ৰসংগ পাঠটিত আছে?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্যৰে ভৰা বসন্ত ঋতুত ত্ৰিপুৰাত এই মদন পূজা উৎসৱ আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে অনুষ্ঠিত হৈছিল।
১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘গুৰু সেৱা মাহাত্ম্য’ পাঠটিৰ মূল আধ্যাত্মিক বাৰ্তাটো কি?
উত্তৰ: পাঠটিৰ মূল বাৰ্তা হ’ল যে ভগৱৎ প্ৰাপ্তি বা মোক্ষ লাভৰ বাবে কেৱল শাস্ত্ৰ জ্ঞানৰ অহংকাৰ কৰিলে নচলিব। এজন প্ৰকৃত তত্ত্বদৰ্শী গুৰুৰ চৰণত শৰণ লৈ নিস্বাৰ্থভাৱে কৰা সেৱাইহে মানুহৰ মনৰ অজ্ঞানতা দূৰ কৰি প্ৰকৃত জ্ঞানৰ পোহৰ বিলাই দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২: ৰঘুনাথ মহন্তৰ ‘শ্ৰীৰামায়ণ কথা’ৰ ভাষাৰ দুটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বৈশিষ্ট্য দুটা হ’ল: ১/ এই গদ্যত পুৰণি অসমীয়া ব্ৰজাৱলী বা জঁটীল সংস্কৃতীয়া শব্দৰ সলনি সৰল, প্ৰাণৱন্ত আৰু ঘৰুৱা অসমীয়া শব্দৰ প্ৰাচুৰ্য দেখা যায়। ২/ চৰিত্ৰসমূহৰ মনৰ কৰুণ আৰু আকুল ভাৱ প্ৰকাশ কৰিবলৈ তেওঁ চুটি চুটি বাক্য আৰু জতুৱা খণ্ডবাক্য ব্যৱহাৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীৰ ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ক কেৱল ৰাজনৈতিক দলিল নোবোলে কিয়?
উত্তৰ: কাৰণ এই বুৰঞ্জীত কেৱল ৰজাসকলৰ যুদ্ধ বা ৰাজনৈতিক মিত্ৰতাৰ কথাই নাই, বৰঞ্চ ১৮ শতিকাৰ ত্ৰিপুৰাৰ সমাজ ব্যৱস্থা, ধৰ্মীয় উৎসৱ (যেনে মদন পূজা), লোক-সংস্কৃতি আৰু ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ এক সাৱলীল সাহিত্যিক বৰ্ণনাহে পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: ‘ৰামৰ বন গমন’ পাঠটিত দশৰথ ৰজাৰ কেনে মানসিক অৱস্থাৰ চিত্ৰ প্ৰতিফলিত হৈছে?
উত্তৰ: ৰাণী কৈকেয়ীৰ সত্যৰ পাশত আৱদ্ধ হৈ পুত্ৰবৎসল পিতৃ দশৰথ তীব্ৰ মানসিক অন্তৰ্দ্বন্দ্বত ভুগিছিল। এফালে ৰাজধৰ্ম তথা প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষা আৰু আনফালে প্ৰাণাধিক পুত্ৰ ৰামক বনলৈ পঠোৱাৰ চৰম বেদনা— এই দুই বিপৰীতমুখী আৱেগত ভাঙি পৰা এজন অসহায় পিতৃৰ ছবি ইয়াত ফুটি উঠিছে।
প্ৰশ্ন ৫: ‘ত্ৰিপুৰাত মদন পূজাৰ আড়ম্বৰ মোট খোলাৰ কৌতুক’ পাঠটিত ত্ৰিপুৰাৰ জনজীৱনৰ কি ছবি পোৱা যায়?
উত্তৰ: এই পাঠটিৰ জৰিয়তে গম পোৱা যায় যে ত্ৰিপুৰাৰ সমাজখন আছিল উৎসৱপ্ৰিয়। মদন পূজাৰ সময়ত সমাজৰ ধনী-দুখীয়া সকলোৱে একগোট হৈ আনন্দ কৰিছিল আৰু বিভিন্ন কৌতুকপূৰ্ণ নাটক বা ভাওনা (মোট খোলা) প্ৰদৰ্শন কৰি সামাজিক সম্প্ৰীতি অটুট ৰাখিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: শংকৰদেৱৰ মূল ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ’ৰ সৈতে গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘কথা’ ৰূপৰ পাৰ্থক্য ক’ত?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ মূল গ্ৰন্থখন আছিল গহীন সংস্কৃত শ্লোক আৰু শাস্ত্ৰীয় উদ্ধৃতিৰে সমৃদ্ধ। আনহাতে, গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’ হ’ল সেই কঠিন তত্ত্ববোৰক সাধাৰণ অসমীয়া সমাজৰ বাবে সহজ-সৰল গদ্যৰ মাধ্যমত কৰা এক সাৱলীল অনুবাদ বা ভাবাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ৭: ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই গ্ৰন্থখন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ ইয়াৰ জৰিয়তে মধ্যযুগৰ অসম (আহোম ৰাজ্য) আৰু ত্ৰিপুৰা ৰাজ্যৰ মাজত থকা কূটনৈতিক সুসম্পৰ্ক, দূত বিনিময়ৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ভূ-ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ প্ৰামাণিক তথ্য সংৰক্ষিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: ‘ৰামৰ বন গমন’ পাঠটিত সীতাৰ চৰিত্ৰৰ কোনটো দিশ প্ৰকাশ পাইছে?
উত্তৰ: এই পাঠটিত সীতাৰ অপৰিসীম পতিব্ৰতা ধৰ্ম আৰু মানসিক দৃঢ়তা প্ৰকাশ পাইছে। ৰাজপ্ৰসাদৰ সমস্ত সুখ-ঐশ্বৰ্য হেলাৰঙে ত্যাগ কৰি, অৰণ্যৰ ভয়ংকৰ কষ্টকো নেওচি কেৱল স্বামীৰ ছাঁ হৈ থাকিবলৈ লোৱা সিদ্ধান্তই তেওঁৰ ত্যাগী মনোভাৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯: পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যত ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ আৰু ‘কথা গদ্য’ৰ মাজৰ ঘাই পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ (যেনে- ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী) মূলতঃ বাস্তৱ ধৰ্মী, নিৰপেক্ষ, ৰাজনৈতিক ঘটনা আৰু সাল-তামনিৰ চন-তাৰিখ যুক্ত তথ্যভিত্তিক গদ্য। আনহাতে, ‘কথা গদ্য’ (যেনে- শ্ৰীৰামায়ণ কথা) হ’ল ধৰ্মীয় বা পৌৰাণিক আখ্যানক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত ভাৱপ্ৰধান আৰু কল্পনাসমৃদ্ধ গদ্য।
প্ৰশ্ন ১০: ‘গুৰু সেৱা মাহাত্ম্য’ত বৰ্ণিত এজন প্ৰকৃত শিষ্যৰ লক্ষণ কেনে হোৱা উচিত?
উত্তৰ: পাঠ অনুসৰি, এজন প্ৰকৃত শিষ্যৰ মনত অহংকাৰ ভাৱ থাকিব নালাগে। তেওঁ গুৰুৰ বাক্যক সৰোগত কৰি, ইন্দ্ৰিয়সমূহক সংযত ৰাখি, কায়-মন-বাক্যেৰে গুৰুৰ ওচৰত সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ কৰিব লাগে। তেনে শিষ্যেহে প্ৰকৃত আধ্যাত্মিক জ্ঞান লাভৰ যোগ্যতা অৰ্জন কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: ৰঘুনাথ মহন্তৰ ‘শ্ৰীৰামায়ণ কথা’ৰ জৰিয়তে তদানীন্তন অসমীয়া সমাজৰ কি প্ৰতিচ্ছবি দেখা যায়?
উত্তৰ: যদিও কাহিনীটো ত্ৰেতা যুগৰ অযোধ্যাৰ আছিল, তথাপি ৰঘুনাথ মহন্তই ইয়াক নিজৰ সমসাময়িক অসমীয়া সমাজৰ সাঁচত গঢ়িছিল। ইয়াত প্ৰতিফলিত হোৱা পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক, মাক-পুতেকৰ স্নেহ, সতীয়া মাকৰ প্ৰতি থকা ক্ষোভ আদিৰ মাজেৰে পুৰণি অসমীয়া সমাজৰ আৱেগিক দিশটো সুন্দৰকৈ ফুটি উঠিছে।
প্ৰশ্ন ১২: ‘মোট খোলা’ উৎসৱে ত্ৰিপুৰাৰ কেনে ধৰণৰ সাংস্কৃতিক বিনিময়ক সূচায়?
উত্তৰ: এই উৎসৱে সূচায় যে ত্ৰিপুৰাৰ ৰাজদৰবাৰ আৰু সাধাৰণ ৰাইজ কেৱল আনুষ্ঠানিক ধৰ্মকৰ্মতে ব্যস্ত থকা নাছিল। তেওঁলোকৰ মাজত লোক-নাট্য বা ধেমেলীয়া অভিনয়ৰ এক চহকী পৰম্পৰা আছিল, যিয়ে চুবুৰীয়া ৰাজ্যৰ পৰা যোৱা অসমীয়া কটকী দুজনকো গভীৰভাৱে আকৰ্ষিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’ৰ গদ্য শৈলীক কিয় ‘ভক্তিৰসাত্মক গদ্য’ বুলি ক’ব পাৰি?
উত্তৰ: কাৰণ গোপালচৰণ দ্বিজৰ এই গদ্য কেৱল যুক্তিনিষ্ঠ বা শুকান তৰ্কমূলক নহয়। ইয়াত ব্যৱহৃত প্ৰতিটো বাক্যৰ অন্তৰালত ঈশ্বৰ আৰু গুৰুৰ প্ৰতি এক গভীৰ ভক্তিভাৱ বা আকুলতা নিহিত হৈ আছে, যিয়ে পঢ়ুৱৈৰ মনত সহজে ভক্তিৰসৰ উদ্ৰেক কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: ৰামচন্দ্ৰই বনলৈ যোৱাৰ সময়ত অযোধ্যাৰ প্ৰজাসকলৰ প্ৰতিক্ৰিয়া কেনে আছিল?
উত্তৰ: প্ৰাণপ্ৰিয় যুৱৰাজ ৰামচন্দ্ৰৰ বন গমনৰ বাৰ্তাত সমগ্ৰ অযোধ্যা নগৰীতে হাহাকাৰ লাগিছিল। প্ৰজাসকলে হিয়া ঢাকুৰি কান্দিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰ অনেকে ৰামক এৰি অযোধ্যাত থকাতকৈ তেওঁৰ পিছে পিছে অৰণ্যলৈ যাবলৈও সাজু হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীৰ বৰ্ণনা শৈলীত থকা ‘ব্যতিক্ৰমী দৃশ্যধৰ্মীতা’ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: তেওঁলোকৰ বৰ্ণনা শৈলী আছিল অত্যন্ত চাক্ষুষ বা দৃশ্যধৰ্মী (Visual)। উদাহৰণস্বৰূপে, ত্ৰিপুৰাৰ মদন পূজাৰ আড়ম্বৰ বৰ্ণনা কৰোঁতে তেওঁলোকে কেৱল পূজাৰ নাম লোৱা নাই, বৰঞ্চ তাত ব্যৱহৃত ৰং-বিৰঙৰ সজ্জা, বাদ্যযন্ত্ৰৰ শব্দ আৰু মানুহৰ ভিৰৰ এনে এক সজীৱ চিত্ৰ ডাঙি ধৰিছে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ দৃশ্যটো পাঠকৰ চকুৰ আগত জিলিকি উঠে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’ (গুৰু সেৱা মাহাত্ম্য) পাঠটিৰ আধাৰত পুৰণি অসমীয়া সমাজত গুৰু-শিষ্যৰ সম্পৰ্ক আৰু গুৰুসেৱাৰ আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সপ্তদশ শতিকাৰ শেষভাগৰ বিশিষ্ট গদ্যকাৰ গোপালচৰণ দ্বিজৰ ‘শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা’ অসমীয়া ভক্তি-আন্দোলন আৰু আধ্যাত্মিক সাহিত্যৰ এক অমূল্য সম্পদ। পাঠটিত বৰ্ণিত ‘গুৰু সেৱা মাহাত্ম্য’ই কেৱল ধৰ্মীয় আচাৰকে প্ৰতিষ্ঠা কৰা নাই, বৰঞ্চ মানৱ জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য লাভৰ বাবে গুৰুৰ অনিবাৰ্য ভূমিকাক প্ৰদৰ্শন কৰিছে।
পুৰণি অসমীয়া সমাজ আৰু আধ্যাত্মিক পৰম্পৰাত গুৰুক কেৱল এজন শিক্ষক হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ ঈশ্বৰৰ লগত সংযোগ স্থাপন কৰি দিয়া ত্ৰাণকৰ্তা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। পাঠ অনুসৰি, সংসাৰৰ মায়া-মোহ আৰু অজ্ঞানতাৰূপী অন্ধকাৰৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ হ’লে এজন সজ গুৰুৰ আশ্ৰয় লোৱাতো অপৰিহাৰ্য। গুৰুসেৱাৰ গুৰুত্বক ইয়াত কেৱল আনুষ্ঠানিক প্ৰণাম বা শুশ্ৰূষাতে সীমাবদ্ধ কৰা নাই; কায়-মন-বাক্যেৰে গুৰুৰ চৰণত নিজৰ অহংকাৰ বিসৰ্জন দিয়াতো হে প্ৰকৃত শিষ্যৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে। যেতিয়ালৈকে এজন শিষ্যই নিজৰ বিদ্যা বা সামাজিক মৰ্যাদাৰ অহংকাৰ ত্যাগ কৰি গুৰুৰ বাক্যক চৰম সত্য বুলি গ্ৰহণ নকৰে, তেতিয়ালৈকে তেওঁৰ মনত ভক্তিৰ নিৰ্মল ধাৰা প্ৰৱাহিত হ’ব নোৱাৰে। এই গদ্যখনিৰ আটাইতকৈ ব্যতিক্ৰমী দিশটো হৈছে ইয়াৰ ভাবগম্ভীৰ অথচ সৰল বিশ্লেষণাত্মক শৈলী, যিয়ে পাঠকৰ অন্তৰত গুৰুভক্তিৰ এক স্বতঃস্ফূৰ্ত আৱেগ জগাই তোলে। সমসাময়িক সমাজ ব্যৱস্থাত নৈতিকতা আৰু আধ্যাত্মিক অনুশাসন বজাই ৰাখিবলৈ গুৰু-শিষ্যৰ এই পবিত্ৰ সম্পৰ্কই এক বলিষ্ঠ সামাজিক মেৰুদণ্ড হিচাপে কাম কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: ৰঘুনাথ মহন্তৰ ‘শ্ৰীৰামায়ণ কথা’ৰ অন্তৰ্গত ‘ৰামৰ বন গমন’ অধ্যায়টিত পুত্ৰৰ বিচ্ছেদ বেদনাত জৰ্জৰিত মাতৃ কৌশল্যাৰ মানসিক অন্তৰ্দ্বন্দ্ব আৰু কাৰুণ্য কেনেধৰণে প্ৰকাশ পাইছে, বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ৰঘুনাথ মহন্তৰ ‘শ্ৰীৰামায়ণ কথা’ পুৰণি অসমীয়া গদ্য সাহিত্যত চৰিত্ৰ চিত্ৰণৰ এক অনন্য নিদৰ্শন। ইয়াৰ ‘ৰামৰ বন গমন’ অধ্যায়টিত মহাকাব্যিক গাম্ভীৰ্যতকৈয়ো এজনী সাধাৰণ অসমীয়া মাতৃৰ দৰে ৰাণী কৌশল্যাৰ বুকুত গঢ়ি উঠা পুত্ৰ-বিচ্ছেদৰ আকুল কাৰুণ্যই বিশেষভাৱে প্ৰাধান্য লাভ কৰিছে।
যেতিয়া কৌশল্যাই গম পালে যে তেওঁৰ প্ৰাণাধিক পুত্ৰ ৰামচন্দ্ৰই যৌৱৰাজ্য অভিষেকৰ পৰিৱৰ্তে চৈধ্য বছৰৰ বাবে জঁটীল অৰণ্যলৈ যাত্ৰা কৰিব লাগিব, তেতিয়া তেওঁৰ মাতৃ-হৃদয় তীব্ৰ ধুমুহাৰ মুখত পৰিছিল। ইয়াত কৌশল্যাৰ মনৰ দুটা বিপৰীতমুখী দিশ দেখা যায়— এফালে ৰাজধৰ্ম আৰু স্বামী দশৰথৰ সত্য ৰক্ষাৰ দায়বদ্ধতা, আৰু আনফালে পুত্ৰক চকুৰ আগৰ পৰা আঁতৰাই পঠিয়াব নোৱাৰা এক চৰম ব্যাকুলতা। তেওঁ ৰামক বনলৈ নোযোৱাকৈ ৰাখিবলৈ নানা আকুল কাকূতি-মিনতি কৰিছে আৰু নিজৰ ভাগ্যক ধিক্কাৰ দিছে। ৰঘুনাথ মহন্তই কৌশল্যাৰ এই হিয়া-ঢাকুৰি কন্দা দৃশ্যটো বৰ্ণনা কৰোঁতে কোনো জঁটীল সংস্কৃতীয়া অলংকাৰ ব্যৱহাৰ কৰা নাই; বৰঞ্চ তেওঁ নিভাজ, ঘৰুৱা অসমীয়া শব্দ আৰু জতুৱা ঠাঁচৰ আশ্ৰয় লৈছে। মাতৃ-হৃদয়ৰ এই অন্তৰ্দ্বন্দ্বই কাহিনীটোক কেৱল এক পৌৰাণিক আখ্যান কৰি ৰখা নাই, ইয়াক মানৱীয় আবেগৰ এনে এক সাৰ্বজনীন ৰূপ দিছে যিয়ে প্ৰতিজন পাঠকৰ চকু সজল কৰি তোলে। পুত্ৰৰ অনুপস্থিতিত সৃষ্টি হ’বলগীয়া শূন্যতা আৰু এগৰাকী অসহায় ৰাজমাতৃৰ মৰ্মবেদনা ফুটাই তোলাত লেখকৰ মৌলিক গদ্য-শৈলী সম্পূৰ্ণ সফল হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীৰ ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ (ত্ৰিপুৰাত মদন পূজাৰ আড়ম্বৰ মোট খোলাৰ কৌতুক) পাঠটিৰ আধাৰত অষ্টাদশ শতিকাৰ ত্ৰিপুৰাৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক ছবিখনৰ ওপৰত এক আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ: আহোম স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহৰ শাসনকালত (১৬৯৬-১৭১৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) কূটনৈতিক বাৰ্তা লৈ ত্ৰিপুৰালৈ যোৱা দুই অসমীয়া কটকী ক্ৰমে ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীয়ে ৰচনা কৰা ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ ঐতিহাসিক গদ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি। ইয়াত সন্নিবিষ্ট ‘ত্ৰিপুৰাত মদন পূজাৰ আড়ম্বৰ মোট খোলাৰ কৌতুক’ পাঠটিৰ জৰিয়তে অষ্টাদশ শতিকাৰ পাহাৰীয়া ৰাজ্য ত্ৰিপুৰাৰ এক সজীৱ সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিচয় পোৱা যায়।
উক্ত পাঠটিৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে অষ্টাদশ শতিকাৰ ত্ৰিপুৰাৰ সমাজখন অত্যন্ত উৎসৱপ্ৰিয় আৰু ধৰ্মপৰায়ণ আছিল। বসন্ত ঋতুত অনুষ্ঠিত হোৱা ‘মদন পূজা’ আছিল তেওঁলোকৰ এক অন্যতম প্ৰধান জাতীয় মহোৎসৱ। এই পূজা কেৱল ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ মাজতে আৱদ্ধ নাছিল, ইয়াৰ সৈতে জড়িত আছিল সামাজিক আমোদ-প্ৰমোদ আৰু লোক-সংস্কৃতি। উৎসৱৰ সময়ত আয়োজন কৰা ‘মোট খোলা’ বা ধেমেলীয়া কৌতুকপূৰ্ণ অভিনয় আছিল জনসাধাৰণৰ মনোৰঞ্জনৰ প্ৰধান মাধ্যম। ইয়াত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল, যিয়ে এক দৃঢ় সামাজিক একতাৰ ইংগিত দিয়ে। লেখকদ্বয়ে ত্ৰিপুৰাৰ এই স্থানীয় উৎসৱৰ যি আড়ম্বৰপূৰ্ণ বৰ্ণনা দিছে, সি অতিশয় দৃশ্যধৰ্মী (Visual)। বাদ্যৰ শব্দ, মানুহৰ উল্লাস আৰু ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতাই উৎসৱটোক কেনেকৈ এক বিশাল মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল, তাক এই পাঠে নিৰপেক্ষ আৰু নিখুঁতভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে। চুবুৰীয়া ৰাজ্য এখনৰ লোক-সংস্কৃতিৰ প্ৰতি অসমীয়া সাহিত্যিকৰ এই তীক্ষ্ণ নিৰীক্ষণ সঁচাকৈয়ে প্ৰশংসনীয়।
প্ৰশ্ন ৪: ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব নিৰূপণ কৰি ইয়াৰ বৰ্ণনা শৈলী আন সমসাময়িক বুৰঞ্জীসমূহতকৈ কেনেকৈ স্বতন্ত্ৰ বা ব্যতিক্ৰমী, সেই বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অসমীয়া সাহিত্যৰ এক অনন্য সম্পদ হৈছে ‘বুৰঞ্জী সাহিত্য’। ইয়াৰ ভিতৰত ৰত্নাকৰ কন্দলি আৰু অৰ্জুন দাস বৈৰাগীৰ ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ৰ স্থান সুকীয়া। এই গ্ৰন্থখনে কেৱল আহোম সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাসকে সামৰি লোৱা নাই, বৰঞ্চ মধ্যযুগীয় উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ দুই গুৰুত্বপূৰ্ণ স্বাধীন ৰাজ্য— অসম আৰু ত্ৰিপুৰাৰ মাজৰ কূটনৈতিক, ৰাজনৈতিক তথা সাংস্কৃতিক সম্পৰ্কৰ এক প্ৰামাণিক দলিল হিচাপে কাম কৰিছে।
ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ’লে, আহোম স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহই মোগলৰ বিৰুদ্ধে এক সন্মিলিত আঞ্চলিক মিত্ৰজোঁট গঠন কৰাৰ লক্ষ্যৰে ত্ৰিপুৰাৰ ৰজা ৰত্নমাণিক্যৰ ওচৰলৈ কটকী প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই গ্ৰন্থখনত সেই যাত্ৰাপথৰ ভৌগোলিক বিৱৰণ, দুয়োখন দেশৰ ৰাজকীয় শিষ্টাচাৰ আৰু ৰাজনৈতিক আদান-প্ৰদানৰ সঠিক তথ্য সংৰক্ষিত হৈছে।
আন সমসাময়িক ঘৰুৱা বুৰঞ্জীসমূহৰ (যেনে- পুৰণি অসম বুৰঞ্জী বা কামৰূপৰ বুৰঞ্জী) তুলনাত ইয়াৰ বৰ্ণনা শৈলী বেশ ব্যতিক্ৰমী আৰু স্বতন্ত্ৰ। সাধাৰণ বুৰঞ্জীসমূহত কেৱল ৰজাৰ যুদ্ধ, জয়-পৰাজয় বা বংশাৱলীৰ শুকান তথ্যহে বেছিকৈ পোৱা যায়। কিন্তু ‘ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী’ৰ লেখকদ্বয় আছিল একেধাৰে কূটনৈতিক দূত আৰু সহৃদয় সাহিত্যিক। সেইবাবে তেওঁলোকৰ লিখনিত ত্ৰিপুৰাৰ ৰাজনৈতিক ঘটনাৱলীৰ কাষতে দেশখনৰ প্ৰকৃতি, উৎসৱ-পাৰ্বন (যেনে- মদন পূজা) আৰু সৰ্বসাধাৰণ লোকৰ জীৱনযাত্ৰাই এক সাৱলীল সাহিত্যিক ৰূপ পাইছে। তথ্যৰ সত্যতা ৰক্ষা কৰিও ইয়াক এখন ভ্ৰমণ কাহিনীৰ দৰে আকৰ্ষণীয় কৰি তোলাৰ বাবেই ইয়াৰ গদ্যৰীতি অনন্য।
প্ৰশ্ন ৫: পুৰণি অসমীয়া গদ্যৰ বিকাশত ‘কথা গদ্য’ (যেনে— শ্ৰীৰামায়ণ কথা/শ্ৰীভক্তিৰত্নাকৰ কথা) আৰু ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ (যেনে— ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী)ৰ অৱদান আৰু এই দুই ধাৰাৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যৰ ভঁৰাল চহকী কৰাত ধৰ্মীয় ভাৱাদৰ্শৰে পুষ্ট ‘কথা গদ্য’ আৰু বাস্তৱধৰ্মী তথ্যৰে সমৃদ্ধ ‘বুৰঞ্জী গদ্য’— এই দুয়োটা ধাৰাৰ অৱদান অতুলনীয়। ভট্টদেৱ, গোপালচৰণ দ্বিজ বা ৰঘুনাথ মহন্ত আদিৰ হাতত ‘কথা গদ্য’ই বিকাশ লাভ কৰাৰ বিপৰীতে আহোম ৰাজসভাৰ পণ্ডিত আৰু কটকীসকলৰ হাতত ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ই এক সুকীয়া মাত্ৰা লাভ কৰিছিল।
এই দুই গদ্য ধাৰাৰ মাজত থকা মৌলিক পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১/ বিষয়বস্তুৰ ভিন্নতা: ‘কথা গদ্য’ৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল ধৰ্মীয় তত্ত্ব, আধ্যাত্মিকতা আৰু পৌৰাণিক আখ্যান (যেনে— গুৰুসেৱাৰ মাহাত্ম্য বা ৰামৰ বনবাস)। আনহাতে, ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ৰ মূল বিষয় হ’ল ৰাজনৈতিক ঘটনা, যুদ্ধ-বিগ্ৰহ, দেশ ভ্ৰমণ আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্কৰ দৰে সম্পূৰ্ণ বাস্তৱিক কথা (যেনে— ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী)।
২/ আৱেগ বনাম নিৰপেক্ষতা: ‘কথা গদ্য’ হ’ল ভাৱপ্ৰধান আৰু আৱেগিক। ইয়াত চৰিত্ৰসমূহৰ কাৰুণ্য বা ভক্তিৰসৰ প্ৰকাশ ঘটে। কিন্তু ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ হ’ল অত্যন্ত বস্তুনিষ্ঠ, যুক্তিসংগত আৰু নিৰপেক্ষ। ইয়াত আৱেগতকৈ ঘটনাক্ৰমৰ চন-তাৰিখ আৰু সত্যতাহে প্ৰধান।
৩/ ভাষাৰ প্ৰকৃতি: ‘কথা গদ্য’ত ধৰ্মীয় বা কাব্যিক প্ৰভাৱ থকাৰ বাবে মাজে মাজে সংস্কৃতীয়া শব্দৰ প্ৰয়োগ দেখা যায় (যদিও ৰঘুনাথ মহন্তৰ গদ্য বহুখিনি সৰল)। বিপৰীতে, ‘বুৰঞ্জী গদ্য’ৰ ভাষা হ’ল পোনপটীয়া, চুটি চুটি বাক্যৰে গঠিত আৰু ইয়াত প্ৰশাসনিক, পাৰ্চী, আৰবী বা স্থানীয় দোৱানৰ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
উপস্থিত পাঠ্যক্ৰমটিত অসমৰ ধৰ্মীয়, সাংস্কৃতিক আৰু সামৰিক ইতিহাসৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ প্ৰতিফলিত হৈছে। প্ৰথমতে, হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী সম্পাদিত ‘অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী’ৰ ‘কৰতি মন্ত্ৰ’ই মধ্যযুগীয় অসমৰ লোক-বিশ্বাস, তান্ত্ৰিক পৰম্পৰা আৰু ভাষাৰ আদিম কথিত ৰূপটোক দাঙি ধৰিছে। দ্বিতীয়তে, সপ্তদশ শতিকাৰ ‘চামধৰা গড়ৰ ৰণজয়ৰ শিলৰ ফলি’ৰ জৰিয়তে মোগলৰ বিৰুদ্ধে আহোম সৈন্যৰ বীৰত্ব, সামৰিক কৌশল আৰু সমসাময়িক শিলালিপিৰ ঐতিহাসিক নিৰ্ভৰযোগ্যতা প্ৰমাণিত হৈছে। শেষত, দেশপ্ৰেমী মণিৰাম দেৱানৰ ‘সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ’ ৰচনাই ১৯ শতিকাৰ অসমৰ সত্ৰীয়া সমাজৰ নীতি-নিয়ম, সামাজিক সংহতি আৰু বুৰঞ্জীমূলক গদ্যৰ পৰা আধুনিক গদ্যলৈ হোৱা উত্তৰণৰ ধাৰাটোক নিখুঁতভাৱে উপস্থাপন কৰিছে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাঠটিয়ে পুৰণি অসমৰ জাতীয় জীৱনৰ এক ঐতিহ্যপূৰ্ণ দাপোণস্বৰূপ।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: 'কৰতি মন্ত্ৰ'ৰ সাহিত্যিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: 'কৰতি মন্ত্ৰ' হৈছে পুৰণি অসমীয়া সমাজত প্ৰচলিত তান্ত্ৰিক বা আভিচাৰিক সাহিত্যৰ এক আপুৰুগীয়া নিদৰ্শন, যিয়ে মধ্যযুগীয় অসমীয়া ভাষাৰ লোক-ৰূপটো প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: 'অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী' নামৰ গ্ৰন্থখন কোনে সম্পাদনা কৰিছিল?
উত্তৰ: বিশিষ্ট সাহিত্যিক, ভাষাবিদ তথা পণ্ডিত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে এই গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থখন সম্পাদনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: 'অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী'ৰ কোনটো খণ্ডত 'কৰতি মন্ত্ৰ' অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে?
উত্তৰ: এই মন্ত্ৰভাগ গ্ৰন্থখনৰ একেবাৰে প্ৰথম খণ্ডত (১ম খণ্ড) সংকলিত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৪: চামধৰা গড়ৰ ৰণজয়ৰ শিলৰ ফলিখন কোন শতিকাৰ ঐতিহাসিক সমল?
উত্তৰ: এই শিলৰ ফলিখন সপ্তদশ শতিকাৰ (১৭ শতিকা) এক উল্লেখযোগ্য ঐতিহাসিক আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক সমল।
প্ৰশ্ন ৫: চামধৰা গড়ৰ শিলৰ ফলিখনৰ মূল ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: এই ফলিখনত আহোম যুগৰ সামৰিক ইতিহাস আৰু শত্ৰুপক্ষৰ বিৰুদ্ধে লাভ কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰণজয়ৰ কথা খোদিত হৈ আছে।
প্ৰশ্ন ৬: 'সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ' নামৰ ৰচনাভাগ কাৰ কাপেৰে ৰচিত?
উত্তৰ: অসমৰ ইতিহাসপ্ৰসিদ্ধ মহান বিপ্লৱী তথা প্ৰশাসক মণিৰাম দেৱান বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱাৰ দ্বাৰা এই গদ্যভাগ ৰচিত।
প্ৰশ্ন ৭: মণিৰাম দেৱানক তেওঁৰ প্ৰশাসনিক দক্ষতাৰ বাবে কি উপাধিৰে জনা গৈছিল?
উত্তৰ: তেওঁক আহোম প্ৰশাসনৰ এক অন্যতম মৰ্যাদাপূৰ্ণ পদবী 'বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱা' হিচাপে জনা গৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: 'সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ' পাঠটিয়ে মূলতঃ কিহৰ আধাৰত আলোকপাত কৰিছে?
উত্তৰ: অসমৰ সত্ৰীয়া সমাজ ব্যৱস্থাত এগৰাকী নতুন সত্ৰাধিকাৰৰ সিংহাসন বা পদ অলংকৃত কৰাৰ ধৰ্মীয় আৰু পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতিক ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৯: মন্ত্ৰ সাহিত্য মূলতঃ সমাজৰ কি বিশ্বাসৰ সৈতে সাঙোৰ খাই আছিল?
উত্তৰ: মন্ত্ৰ সাহিত্য মূলতঃ লোক-সমাজৰ অলৌকিক বিশ্বাস, আত্মৰক্ষা আৰু ব্যাধি-নিৰাময়ৰ আদিম ধাৰণাৰ সৈতে সাঙোৰ খাই আছিল।
প্ৰশ্ন ১০: চামধৰা গড় অসমৰ কোনটো অঞ্চলৰ ভৌগোলিক ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: চামধৰা গড় ঐতিহাসিক শোণিতপুৰ (বৰ্তমানৰ কলিয়াবৰৰ সমীপৱৰ্তী ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ-দক্ষিণ পাৰ) অঞ্চলৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত আছিল।
প্ৰশ্ন ১১: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে সম্পাদিত গ্ৰন্থখনত পুৰণি অসমীয়া সাহিত্যক কি দৃষ্টিকোণৰ পৰা উপস্থাপন কৰিছে?
উত্তৰ: তেওঁ অসমীয়া ভাষা আৰু সাহিত্যৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰাটোক এটা সুসংগঠিত চানেকী বা আৰ্হি হিচাপে উপস্থাপন কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১২: মণিৰাম দেৱানৰ গদ্য শৈলীক কোনটো যুগৰ গদ্যৰ অন্তৰ্গত কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: মণিৰাম দেৱানৰ গদ্য শৈলীক ব্ৰিটিছ যুগৰ সূচনাকালৰ অৰ্থাৎ আধুনিক অসমীয়া গদ্য সাহিত্যৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰৰ অন্তৰ্গত কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৩: শিলৰ ফলিসমূহে ইতিহাস চৰ্চাত কেনেধৰণৰ সহায় কৰে?
উত্তৰ: শিলৰ ফলিসমূহে তৎকালীন সময়ৰ ভাষাৰ স্থিতি, ৰজাৰ ৰাজত্বকাল আৰু সমসাময়িক যুদ্ধ-বিগ্ৰহৰ অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণ যোগান ধৰে।
প্ৰশ্নpath ১৪: 'কৰতি' শব্দটোৱে সাধাৰণতে কি অৰ্থ বহন কৰে?
উত্তৰ: তান্ত্ৰিক প্ৰেক্ষাপটত 'কৰতি' শব্দই কটা বা খণ্ডন কৰা কাৰ্য বুজায়; অৰ্থাৎ যি মন্ত্ৰই কু-দৃষ্টি বা অপদেৱতাৰ প্ৰভাৱ কাটি পেলায়।
প্ৰশ্ন ১৫: সত্ৰাধিকাৰ পদবীটো অসমৰ কোনটো ধৰ্মীয় আন্দোলনৰ ফচল?
উত্তৰ: সত্ৰাধিকাৰ পদবীটো মহাপুৰুষীয়া শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা প্ৰচাৰিত নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় আন্দোলন আৰু সত্ৰীয়া সংস্কৃতিৰ ফচল।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰ: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী (১৮৭২-১৯২৮) আছিল অসমীয়া সাহিত্যৰ 'জোনাকী যুগ'ৰ ত্ৰিমূৰ্তিৰ অন্যতম। তেওঁ একাধাৰে কবি, প্ৰত্নতাত্ত্বিক, ইতিহাসবিদ আৰু সুদক্ষ সম্পাদক আছিল, যিয়ে প্ৰথম অসমীয়া ছনেট 'প্ৰিয়তমাৰ চিঠি' ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: 'অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী' গ্ৰন্থখনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উদ্যোগত সংকলিত এই গ্ৰন্থখনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল পুৰণি কালৰ পৰা আধুনিক যুগলৈকে সিঁচৰিত হৈ থকা অসমীয়া ভাষা আৰু সাহিত্যৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শনসমূহ একত্ৰিত কৰি ছাত্ৰ-গৱেষকৰ বাবে সহজলভ্য কৰি তোলা।
প্ৰশ্ন ৩: মন্ত্ৰ সাহিত্যৰ দুটা প্ৰধান ভাষা-বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: মন্ত্ৰ সাহিত্যৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হৈছে:
ক) ইয়াত কথিত বা লোক-ভাষাৰ প্ৰয়োগ অধিক আৰু বাক্যবোৰ চুটি তথা ছন্দোবদ্ধ।
খ) শব্দবোৰত প্ৰায়ে অনা-আৰ্য বা জনজাতীয় ভাষাৰ ভাষিক উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: চামধৰা গড়ৰ সামৰিক গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: চামধৰা গড় আছিল আহোম ৰাজ্যৰ পশ্চিম সীমান্তৰ এক অভেদ্য দুৰ্গ। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত শত্ৰুৰ তৰণি বা যুদ্ধজাহাজৰ গতিৰোধ কৰিবলৈ আৰু ৰাজধানী গড়গাঁৱক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ এই গড়টো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: 'শিলৰ ফলি' বা শিলালিপিক কিয় বিশ্বাসযোগ ঐতিহাসিক সমল বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: শিলালিপিসমূহ কোনো বিশেষ ঘটনা বা বিজয়ৰ ঠিক পিছতেই শিলত খোদিত কৰা হৈছিল। কাগজ বা সাঁচিপাতৰ দৰে ইয়াক পাছত সালসলনি বা বিকৃত কৰা সম্ভৱ নহয় বাবে ই আটাইতকৈ বিশ্বাসযোগ্য।
প্ৰশ্ন ৬: মণিৰাম দেৱানৰ দেশপ্ৰেম আৰু ঐতিহাসিক ভূমিকাৰ বিষয়ে চুটিকৈ লিখা।
উত্তৰ: মণিৰাম দেৱান আছিল অসমৰ চাহ শিল্পৰ পথপ্ৰদৰ্শক আৰু এজন দূৰদৰ্শী ৰাজনৈতিক নেতা। ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সময়ত অসমক ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা মুক্ত কৰাৰ সক্ৰিয় ষড়যন্ত্ৰত লিপ্ত থকাৰ অপৰাধত তেওঁক ১৮৫৮ চনত ফাঁসী দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৭: 'সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ' পাঠটিৰ ঐতিহাসিক মূল্য কি?
উত্তৰ: এই পাঠটিয়ে ১৯ শতিকাৰ মাজভাগৰ অসমৰ সত্ৰীয়া সমাজৰ আভ্যন্তৰীণ নীতি-নিয়ম, সামাজিক মৰ্যাদা আৰু সত্ৰসমূহৰ ওপৰত থকা জনমানসৰ অগাধ আস্থাৰ এটা নিখুঁত ঐতিহাসিক চিত্ৰ দাঙি ধৰে।
প্ৰশ্ন ৮: মন্ত্ৰ আৰু প্ৰাৰ্থনাৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: প্ৰাৰ্থনা হৈছে ঈশ্বৰৰ প্ৰতি কৰা ভক্তিপূৰ্ণ আৰু বিনম্ৰ নিৱেদন। আনহাতে, মন্ত্ৰ হৈছে একপ্ৰকাৰৰ শব্দ-শক্তি বা আভিচাৰিক ক্ৰিয়া, য’ত বিশেষ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰি কোনো শক্তি বা অপদেৱতাক নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: সপ্তদশ শতিকাৰ অসমৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: সপ্তদশ শতিকাটো অসমৰ বাবে অত্যন্ত সংঘৰ্ষপূৰ্ণ আছিল। এই শতিকাতে আহোম আৰু মোগলৰ মাজত ধাৰাবাহিক যুদ্ধ (যেনে- শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ, ইতাখুলিৰ যুদ্ধ) হৈছিল আৰু অসমৰ সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষাৰ বাবে তীব্ৰ সংগ্ৰাম চলিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: মণিৰাম দেৱানৰ গদ্যৰীতিৰ দুটা লক্ষণ লিখা।
উত্তৰ: মণিৰাম দেৱানৰ গদ্যৰীতিৰ দুটা লক্ষণ হৈছে:
ক) তেওঁৰ গদ্যত পুৰণি বুৰঞ্জীৰ কথনশৈলী আৰু তৎকালীন ফাৰ্চী-অসমীয়া প্ৰশাসনিক শব্দৰ মিশ্ৰণ দেখা যায়।
খ) বাক্যবোৰ বৰ্ণনাত্মক আৰু ভাষা তৰল তথা পোনপটীয়া।
প্ৰশ্ন ১১: সত্ৰাধিকাৰ পদৰ বাবে এজন ব্যক্তিৰ কি কি যোগ্যতা থকাটো প্ৰয়োজনীয় আছিল?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগতভাৱে এজন সত্ৰাধিকাৰ হ’বলৈ ব্যক্তিগৰাকী ধৰ্মশাস্ত্ৰত অগাধ পণ্ডিত, উদাসীন বা সদাচাৰী চৰিত্ৰৰ আৰু সত্ৰীয়া গায়ন-বায়ন তথা ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিত সুনিপুণ হ’ব লাগিছিল।
প্ৰশ্ন ১২: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে পুৰণি পুথি সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত কেনে ভূমিকা লৈছিল?
উত্তৰ: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে অসমৰ চুকে-কোণে থকা সত্ৰ আৰু পুৰণি পৰিয়ালসমূহৰ পৰা অশেষ কষ্টৰে সাঁচিপাতৰ পুথিসমূহ সংগ্ৰহ কৰিছিল। তেওঁ প্ৰস্তুত কৰা 'Descriptive Catalogue of Assamese Manuscripts' অসমীয়া সাহিত্যৰ এক অমূল্য সম্পদ।
প্ৰশ্ন ১৩: 'কৰতি মন্ত্ৰ'ৰ দৰে লোক-সংস্কৃতিৰ সমলবোৰ কিয় সংৰক্ষণ কৰা উচিত?
উত্তৰ: এইবোৰে আমাৰ পূৰ্বপুৰুষৰ মনস্তত্ত্ব, লোক-বিশ্বাস আৰু ভাষাৰ আদিম স্তৰটোক প্ৰতিফলিত কৰে। সমাজ-ভাষাবিজ্ঞান আৰু লোক-সংস্কৃতিৰ গৱেষণাৰ বাবে এইবোৰৰ সংৰক্ষণ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ১৪: চামধৰা গড়ৰ ৰণজয়ে সামগ্ৰিকভাৱে আহোম সেনাৰ কি পৰিচয় দিয়ে?
উত্তৰ: এই ৰণজয়ে প্ৰমাণ কৰে যে আহোম সৈন্য কেৱল স্থলযুদ্ধতে নহয়, বৰঞ্চ গড় নিৰ্মাণৰ জৰিয়তে প্ৰতিৰক্ষা বেহু ৰচনা কৰা আৰু নদী-কেন্দ্ৰিক গেৰিলা যুদ্ধ কৌশলতো সমানে পাৰদৰ্শী আছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱত সমাজৰ ভূমিকা কেনে আছিল?
উত্তৰ: সত্ৰাধিকাৰৰ অভিষেক কেৱল ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান নাছিল, ই আছিল এক বৃহত্তৰ সামাজিক উৎসৱ। য’ত ভকত-বৈষ্ণৱৰ উপৰিও স্থানীয় ৰাইজ আৰু ৰাজকীয় প্ৰতিনিধিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰি সমাজৰ ঐক্য আৰু সংহতি প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: 'কৰতি মন্ত্ৰ'ৰ বিষয়বস্তু আৰু ভাষিক বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰি মধ্যযুগীয় অসমীয়া সমাজ-সংস্কৃতিত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰ: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী সম্পাদিত ‘অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী’ৰ প্ৰথম খণ্ডত সংকলিত 'কৰতি মন্ত্ৰ'ভাগ অসমীয়া লোক-সাহিত্য তথা তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ এক অনন্য নিদৰ্শন। পুৰণি অসমত অপদেৱতাৰ কু-দৃষ্টি খণ্ডন কৰা, ব্যাধি নিৰাময় আৰু শত্ৰুৰ অনিষ্টকাৰী শক্তিক প্ৰতিহত বা 'কাটি' পেলাবলৈ যি আভিচাৰিক প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ হৈছিল, তাৰেই কাব্যিক তথা চুটি ৰূপ হৈছে এই মন্ত্ৰসমূহ।
ভাষিক বৈশিষ্ট্য:
কথিত ৰূপৰ প্ৰাধান্য: এই মন্ত্ৰভাগত লিখিত বা সাহিত্যিক ৰূপতকৈ সমকালীন সমাজত প্ৰচলিত মুখে মুখে বাগৰি অহা কথিত অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।
ধ্বনিময়তা আৰু চুটি বাক্য: মন্ত্ৰ উচ্চাৰণৰ সময়ত একপ্ৰকাৰৰ মনস্তাত্বিক প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰিবলৈ ইয়াত চুটি বাক্য আৰু দ্ৰুত লয়যুক্ত অন্ত্যমিলযুক্ত শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
শব্দ সংমিশ্ৰণ: আৰ্য আৰু অনা-আৰ্য (বিশেষকৈ তিব্বত-বৰ্মী মূলৰ) ভাষিক উপাদানৰ এক সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ এই মন্ত্ৰৰ শব্দচয়নত লক্ষ্য কৰা যায়।
সমাজ-সংস্কৃতিত প্ৰাসংগিকতা: মধ্যযুগীয় অসমত যেতিয়া আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞান বা উন্নত প্ৰযুক্তি নাছিল, তেতিয়া মানুহে প্ৰকৃতিৰ ৰহস্যময় শক্তিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ মন্ত্ৰৰ আশ্ৰয় লৈছিল। ই কেৱল অন্ধবিশ্বাস নাছিল, বৰঞ্চ তৎকালীন জনমানসৰ মনস্তত্ত্ব, লোক-বিশ্বাস আৰু সমাজখনৰ ভাষিক ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস বুজিবলৈ ইয়াৰ ঐতিহাসিক তথা সাহিত্যিক প্ৰাসংগিকতা অপৰিসীম।
প্ৰশ্ন ২: সপ্তদশ শতিকাৰ 'চামধৰা গড়ৰ ৰণজয়ৰ শিলৰ ফলি'ৰ ঐতিহাসিক পটভূমি বৰ্ণনা কৰি ইয়াৰ গুৰুত্ব মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: সপ্তদশ শতিকাটো আছিল অসমৰ বুৰঞ্জীৰ আটাইতকৈ সংকটপূৰ্ণ আৰু সংঘাতময় সময়, য’ত পূবৰ আহোম শক্তি আৰু পশ্চিমৰ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ মাজত অসমৰ সাৰ্বভৌমত্বক লৈ ধাৰাবাহিক যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ পাৰ সংলগ্ন কৰি কলিয়াবৰৰ সমীপত নিৰ্মাণ কৰা 'চামধৰা গড়' আছিল আহোমৰ সামৰিক প্ৰতিৰক্ষাৰ মূল অক্ষৰেখা। এই গড়ক কেন্দ্ৰ কৰি লাভ কৰা এক উল্লেখযোগ্য সামৰিক বিজয়ৰ স্মৃতিত খোদিত কৰা সমলটোৱেই হৈছে 'চামধৰা গড়ৰ ৰণজয়ৰ শিলৰ ফলি'।
ঐতিহাসিক গুৰুত্ব:
অপৰিৱৰ্তনীয় ঐতিহাসিক দলিল: সাঁচিপাত বা বুৰঞ্জীৰ লিখনিত পৰৱৰ্তী সময়ত সংযোজন-বিয়োজন ঘটাৰ সম্ভাৱনা থাকে, কিন্তু শিলত খোদিত এই ফলিখন সমসাময়িক ঘটনাৰ এক অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণ।
সামৰিক কৌশলৰ পৰিচায়ক: এই ফলিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে আহোম সৈন্যই কেৱল নদীৰ বুকুত নৌ-যুদ্ধই কৰা নাছিল, বৰঞ্চ ভূ-প্ৰাকৃতিক সুবিধাক কামত লগাই বিশাল গড় নিৰ্মাণ কৰাৰ প্ৰযুক্তি আৰু অভিযান্ত্ৰিক বিদ্যাতো তেওঁলোক পাকৈত আছিল।
ভাষা আৰু লিপিৰ সমল: সপ্তদশ শতিকাৰ অসমীয়া ভাষাৰ লিপিৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু গদ্যৰ চানেকী অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত এই শিলালিপিখনৰ সাহিত্যিক তথা প্ৰত্নতাত্ত্বিক মূল্য অতুলনীয়। ই অসমীয়া জাতিৰ শৌৰ্য আৰু আত্মৰক্ষাৰ সংগ্ৰামৰ এক চিৰন্তন প্ৰতীক।
প্ৰশ্ন ৩: মণিৰাম দেৱান বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱাৰ ‘সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ’ পাঠটিৰ আধাৰত ১৯ শতিকাৰ অসমৰ সামাজিক-ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাৰ এটি চিত্ৰ দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ অসমৰ মহান নায়ক মণিৰাম দেৱান কেৱল এজন বিপ্লৱী বা উদ্যোগীয়েই নাছিল, তেওঁ আছিল তীক্ষ্ণ পৰ্যৱেক্ষণ ক্ষমতা সম্পন্ন এজন গদ্যকাৰ। তেওঁৰ ‘সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ’ নামৰ ৰচনাখনে ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰাৰম্ভিক কালছোৱাত অসমৰ ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক প্ৰাণকেন্দ্ৰ স্বৰূপ 'সত্ৰ অনুষ্ঠান'ৰ এক জীৱন্ত দলিল দাঙি ধৰে।
সামাজিক-ধৰ্মীয় চিত্ৰ:
সত্ৰাধিকাৰৰ কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা: পাঠটিয়ে দেখুৱায় যে অসমীয়া সমাজত সত্ৰাধিকাৰ কেৱল এজন ধৰ্মগুৰুৱেই নাছিল, তেওঁ আছিল আধ্যাত্মিক আৰু সামাজিক অনুশাসনৰ সৰ্বোচ্চ নিয়ন্ত্ৰক। তেওঁৰ অভিষেক উৎসৱে সমগ্ৰ সমাজখনক একত্ৰিত কৰিছিল।
পৰম্পৰা আৰু ৰীতি-নীতিৰ গভীৰতা: এগৰাকী নতুন সত্ৰাধিকাৰে আসন গ্ৰহণ কৰাৰ সময়ত হোৱা নাম-প্ৰসংগ, ভকতসকলৰ মৰ্যাদা ক্ৰম, আশীৰ্বাদ গ্ৰহণ আদি প্ৰক্ৰিয়াই অসমৰ বৈষ্ণৱ সমাজখনৰ নীতিগত অনুশাসন আৰু ক্ৰমবদ্ধতাক সূচায়।
সামাজিক সংহতি: এই উৎসৱসমূহত জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সমগ্ৰ অঞ্চলৰ ৰাইজ একত্ৰিত হৈছিল। মণিৰাম দেৱানৰ বৰ্ণনাই প্ৰমাণ কৰে যে ব্ৰিটিছৰ আগমনে সমাজৰ ৰাজনৈতিক পটভূমি সলনি কৰিলেও, সাধাৰণ জনতাৰ বাবে সত্ৰীয়া পৰম্পৰাৰ প্ৰতি থকা আনুগত্য আৰু মৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ আছিল।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক অসমীয়া সাহিত্য আৰু গৱেষণাৰ উত্তৰণত পণ্ডিত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ ভূমিকা ‘অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী’ৰ বিশেষ উল্লেখেৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পণ্ডিত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী (১৮৭২-১৯২৮) আছিল আধুনিক অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক যুগ অৰ্থাৎ 'জোনাকী যুগ'ৰ অন্যতম কাণ্ডাৰী। অসমীয়া সাহিত্যক এক বৈজ্ঞানিক আৰু গৱেষণামূলক ভেটি প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অৱদান যুগান্তকাৰী। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কৃতি হ’ল কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ তত্ত্বাৱধানত তেওঁ সম্পাদনা কৰা ‘অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী’ (Typical Selections from Assamese Literature)।
ভূমিকা আৰু অৱদান:
বিস্মৃতিৰ গৰ্ভৰ পৰা উদ্ধাৰ: হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে অসমৰ চুকে-কোণে থকা সত্ৰ, নামঘৰ আৰু পুৰণি পৰিয়ালসমূহ পৰিদৰ্শন কৰি সাঁচিপাতৰ পুথি, মন্ত্ৰ সাহিত্য (যেনে- কৰতি মন্ত্ৰ) আৰু চৰিত পুথিসমূহ অশেষ কষ্টৰে সংগ্ৰহ কৰিছিল।
পদ্ধতিগত শ্ৰেণীবিভাজন: ‘অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকী’ৰ জৰিয়তে তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসক গীতি-সাহিত্য, মন্ত্ৰ-সাহিত্য, প্ৰাক-শংকৰী, শংকৰী আৰু উত্তৰ-শংকৰী আদি স্তৰত শৃংখলাবদ্ধভাৱে সজাই তুলিছিল।
জাতীয় মৰ্যাদা প্ৰতিষ্ঠা: এই সংকলনখনৰ জৰিয়তে বঙালী বা অন্যান্য ভাষাৰ তুলনাত অসমীয়া ভাষা যে স্বতন্ত্ৰ, প্ৰাচীন আৰু চহকী— সেই কথা তেওঁ সৰ্বভাৰতীয় স্তৰত শৈক্ষিকভাৱে প্ৰমাণ কৰিছিল। তেওঁৰ এই কাৰ্যই পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ গৱেষকসকলৰ বাবে এক চিৰকালৰ পথপ্ৰদৰ্শক হিচাপে কাম কৰি আহিছে।
প্ৰশ্ন ৫: পুৰণি বুৰঞ্জীৰ গদ্য আৰু মণিৰাম দেৱানৰ গদ্যৰীতিৰ মাজত থকা ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰাটো বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসত 'গদ্য'ৰ ব্যৱহাৰ অতি প্ৰাচীন। আহোম যুগত ৰচিত 'বুৰঞ্জী সাহিত্য'ই অসমীয়া গদ্যক এক ব্যৱহাৰিক, পোনপটীয়া আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰূপ দিছিল। আহোম যুগৰ অবসান আৰু ব্ৰহ্মদেশৰ (মানৰ) আক্ৰমণৰ বিভীষিকাৰ অন্তত যেতিয়া ব্ৰিটিছ শাসন আৰম্ভ হ’ল, সেই সন্ধিক্ষণৰ গদ্যৰ এক উৎকৃষ্ট চানেকী হ’ল মণিৰাম দেৱান বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱাৰ ‘সত্ৰাধিকাৰ অভিষেক উৎসৱ’।
ধাৰাবাহিকতা (মিলসমূহ):
বৰ্ণনাত্মক শৈলী: বুৰঞ্জীৰ দৰেই মণিৰাম দেৱানৰ গদ্যতো অতিৰিক্ত অলংকাৰ অবিহনে ঘটনা বা উৎসৱৰ এক চকুৰে দেখা বাস্তৱসন্মত বৰ্ণনা পোৱা যায়।
প্ৰশাসনিক শব্দৰ প্ৰয়োগ: আহোম আদালত বা ৰাজচ’ৰাত ব্যৱহৃত বহুতো পাৰিভাষিক আৰু প্ৰশাসনিক শব্দ (যেনে— বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱা, অভিষেক আদি) দেৱানৰ গদ্যতো স্বাভাৱিকভাৱে টানি অনা হৈছে।
পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰা (অমিলসমূহ):
আধুনিকতাৰ সূচনা: বুৰঞ্জীৰ গদ্য আছিল ঘাইকৈ চুটি বাক্য আৰু ক্ৰিয়াপদৰ সৰল প্ৰয়োগেৰে গঢ়া। কিন্তু মণিৰাম দেৱানৰ গদ্যত বাক্যৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি পাইছে আৰু ক্ৰমশঃ এটা আধুনিক গদ্য-ৰীতি বা প্ৰবন্ধধৰ্মী ৰূপ প্ৰকাশ পাইছে।
ব্যক্তিগত দৃষ্টিভংগী: বুৰঞ্জীকাৰসকলে নিজৰ নাম গোপন ৰাখি কেৱল নিৰপেক্ষ ঘটনা লিখিছিল। কিন্তু মণিৰাম দেৱানৰ গদ্যত এজন লেখকৰ নিজস্ব পৰ্যৱেক্ষণ, সামাজিক চেতনা আৰু বিশ্লেষণাত্মক মনোভাৱ ফুটি উঠিছে।
চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, মণিৰাম দেৱানৰ গদ্য হ’ল পুৰণি বুৰঞ্জীৰ ঐতিহ্যবাহী গদ্য আৰু অৰুণোদই যুগৰ আধুনিক অসমীয়া গদ্যৰ মাজৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাঁকো।
পাঠটিৰ চমু সাৰাংশ:
এই বিশেষ পাঠ্যক্ৰমত ঊনবিংশ শতিকাৰ অসমীয়া সাহিত্যৰ তিনিখন গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰচনাৰ জৰিয়তে ভাষা, সমাজ আৰু নান্দনিকতাৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয় ঘটিছে। নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ 'নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন'ত ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰাৰম্ভিক কালৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক অসন্তুষ্টি আৰু মিছনেৰী দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ পাইছে। আনহাতে, লম্বোদৰ বৰাৰ 'সদানন্দৰ কলাঘুমটি' নামৰ ব্যংগাত্মক ৰচনাখনে তৎকালীন অসমীয়া সমাজৰ কৰ্মবিমুখতা, অন্ধবিশ্বাস আৰু ফোঁপোলা মধ্যবিত্ত মানসিকতাক তীব্ৰ শ্লেষেৰে সমালোচনা কৰিছে। শেষত, ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ 'অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ' প্ৰৱন্ধটোৱে মহাপুৰুষীয়া নাট্যশৈলীক ধ্ৰুপদী ভাৰতীয় 'ৰস তত্ত্ব'ৰ আধাৰত বিশ্লেষণ কৰি, তাত কেনেকৈ 'ভক্তি ৰস'ই মুখ্য স্থান লাভ কৰিছে তাক সুন্দৰভাৱে প্ৰমাণ কৰিছে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাঠটিয়ে অসমীয়া গদ্যৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু সমালোচনা সাহিত্যৰ গভীৰতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: অৰুণোদই যুগৰ অন্যতম গদ্য লেখক নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ প্ৰকৃত বা পূৰ্বৰ নামটো কি আছিল?
উত্তৰ: খ্ৰীষ্টধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাৰ পূৰ্বে নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ প্ৰকৃত নাম আছিল নিধিৰাম দাস।
প্ৰশ্ন ২: অসমীয়া সাহিত্যত ব্যংগাত্মক তথা ৰম্য ৰচনাৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ নামৰ ব্যংগ ৰচনাখনৰ স্ৰষ্টা কোন?
উত্তৰ: এই কালজয়ী ৰচনাখনৰ স্ৰষ্টা হ’ল আধুনিক অসমীয়া গদ্য সাহিত্যৰ পথপ্ৰদৰ্শক লম্বোদৰ বৰা।
প্ৰশ্ন ৩: ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ ‘অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ’ প্ৰৱন্ধটোৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰ: মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱে সৃষ্টি কৰা অংকীয়া নাটসমূহৰ নান্দনিক দিশ আৰু তাত প্ৰকাশ পোৱা বিভিন্ন ৰসৰ সাহিত্যিক বিশ্লেষণেই ইয়াৰ মূল বিষয়।
প্ৰশ্ন ৪: ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ নামৰ ৰচনাখন প্ৰথম ক’ত প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰ: ১৮৫৩ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত, অসমীয়া সংবাদ জগতৰ বাটকটীয়া ‘অৰুণোদই’ আলোচনীত এই ৰচনাখন প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ ৰচনাত মূলত কিহৰ ওপৰত তীব্ৰ কটাক্ষ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষভাগৰ অসমীয়া সমাজৰ একাংশ ভণ্ড, এলেহুৱা আৰু অন্ধবিশ্বাসী লোকৰ মনস্তত্ত্বৰ ওপৰত ইয়াত কটাক্ষ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৬: অংকীয়া নাটত সাধাৰণতে কোনটো ৰসক মুখ্য বা প্ৰধান ৰস হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়?
উত্তৰ: অংকীয়া নাটত ঘাইকৈ ‘ভক্তি ৰস’ক মুখ্য ৰস হিচাপে অৱতাৰণা কৰা হয়, য’ত শান্ত আৰু দাস্য ভাৱৰ প্ৰাধান্য থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: নিধি লিভাই ফাৰৱেলে ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ত বৰ্ণনা কৰা ঐতিহাসিক বিদ্ৰোহটো কি আছিল?
উত্তৰ: ১৮৫১ চনত নগাঁৱৰ তিৱা আৰু অন্যান্য জনজাতীয় লোকসকলে ব্ৰিটিছৰ অন্যায় কৰ-কাটলৰ বিৰুদ্ধে কৰা ঐতিহাসিক ‘ফুলগুৰি ধেঁৱা’ৰ পূৰ্বৱৰ্তী সামাজিক অসন্তুষ্টিৰ পটভূমিক ইয়াত ইংগিত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: লম্বোদৰ বৰাই ‘সদানন্দ’ চৰিত্ৰটোৰ মাজেৰে কি ধৰণৰ মানসিকতাক প্ৰতিফলিত কৰিছে?
উত্তৰ: সমাজৰ বাস্তৱতাৰ পৰা আঁতৰি স্বপ্নবিলাসী হৈ থকা আৰু কৰ্মবিমুখতাৰ আশ্ৰয় লোৱা এক শ্ৰেণীৰ লোকৰ মানসিকতাক প্ৰতিফলিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯: নাট্যশাস্ত্ৰৰ পৰম্পৰা অনুসৰি অংকীয়া নাটত ‘বীৰ ৰস’ৰ স্থায়ীবিলোপ ঘটাই কিহৰ জয়গান গোৱা হৈছে?
উত্তৰ: লৌকিক জগতৰ বীৰত্বক গৌণ কৰি কেৱল কৃষ্ণ বা ভগৱানৰ চৰণত ঐশ্বৰিক ভক্তিৰহে জয়গান গোৱা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১০: নিধি লিভাই ফাৰৱেলে খ্ৰীষ্টীয় কোনটো ধৰ্মীয় সংগঠনৰ সৈতে জড়িত হৈ সাহিত্য চৰ্চা কৰিছিল?
উত্তৰ: তেওঁ আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছন (American Baptist Mission) ৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ জড়িত আছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ত ব্যৱহাৰ হোৱা ‘কলাঘুমটি’ শব্দটোৱে কি অৰ্থ বহন কৰিছে?
উত্তৰ: ই বাহ্যিকভাৱে পাতল টোপনিক বুজালেও, আধ্যাত্মিক আৰু সামাজিকভাৱে সমাজখনৰ মায়াচ্ছন্ন আৰু অচেতন অৱস্থাক বুজাইছে।
প্ৰশ্ন ১২: সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ মতে অংকীয়া নাটৰ নাট্যশৈলী সম্পূৰ্ণৰূপে সংস্কৃত নাটৰ হুবহু অনুকৰণনে?
উত্তৰ: নহয়, কাৰণ মহাপুৰুষজনাই সংস্কৃত নাটৰ শৈলী ল’লেও ইয়াত থলুৱা ওজাপালি আৰু পুতলা নাচৰ দৰে অসমীয়া লোক-উপাদানৰ অপূৰ্ব মিশ্ৰণ ঘটাইছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: নিধি লিভাই ফাৰৱেলক অসমীয়া গদ্য সাহিত্যত কিহৰ পথপ্ৰদৰ্শক বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: তেওঁক আধুনিক অসমীয়া তথ্যভিত্তিক সংবাদ-গদ্য আৰু চৰিত্ৰধৰ্মী ৰচনাশৈলীৰ অন্যতম প্ৰৱৰ্তক বুলি গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ কোনখন অসমীয়া আলোচনীত প্ৰথম প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰ: এই ৰচনাখন ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে ‘মৌ’ নামৰ প্ৰভাৱশালী অসমীয়া আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: অংকীয়া নাটত ‘হাস্য ৰস’ সৃষ্টিৰ বাবে সাধাৰণতে কোনটো চৰিত্ৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: নাটৰ গম্ভীৰ পৰিৱেশৰ মাজতে দৰ্শকক আমোদ দিবলৈ ‘সুত্ৰধাৰ’ৰ কিছুমান ভংগীমাৰ উপৰি বিশেষকৈ ঋষি-মুনি বা চোৰ-ৰাক্ষসৰ চৰিত্ৰৰ জৰিয়তে হাস্য ৰসৰ সূচনা কৰা হয়।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ ৰচনাখনৰ মূল উদ্দেশ্য বা বাৰ্তা কি আছিল?
উত্তৰ: এই ৰচনাখনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰাৰম্ভিক কালছোৱাত নগাঁও অঞ্চলত গা কৰি উঠা ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক বিদ্ৰোহী মনোভাৱক খ্ৰীষ্টীয় নৈতিকতাৰ দৃষ্টিৰে বিশ্লেষণ কৰা। ঔপনিৱেশিক শাসনৰ আনুগত্য স্বীকাৰ নকৰা লোকসকলৰ কাৰ্যকলাপক সমাজৰ শান্তি ভংগকাৰী কাৰ্য হিচাপে দেখুওৱাটোও ইয়াৰ অন্যতম লক্ষ্য আছিল।
প্ৰশ্ন ২: লম্বোদৰ বৰাই ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ত কিহৰ প্ৰতীকী অৰ্থত টোপনিক ব্যৱহাৰ কৰিছে?
উত্তৰ: লম্বোদৰ বৰাই ‘কলাঘুমটি’ বা আধা-টোপনি অৱস্থাটোক সমাজৰ এক অন্ধকাৰ যুগৰ প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁ বুজাব খুজিছে যে তৎকালীন অসমীয়া সমাজে আধুনিক শিক্ষা আৰু প্ৰগতিৰ পোহৰ অহাৰ পিছতো পুৰণি কুসংস্কাৰ আৰু এলেহুৱা মনোভাৱ ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি এক অৰ্ধ-চেতন অৱস্থাত আছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাই অংকীয়া নাটত কি কি মূল ৰসৰ উপস্থিতিৰ কথা উল্লেখ কৰিছে?
উত্তৰ: সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ মতে, অংকীয়া নাটৰ মূল আধাৰ হ’ল ভক্তি ৰস (শান্ত আৰু দাস্য)। ইয়াৰ পৰিপূৰক হিচাপে নাটসমূহত ‘শৃংগাৰ ৰস’ (যেনে— ৰুক্মিণী হৰণ নাটত), ‘বীৰ ৰস’ (যেনে— ৰাম বিজয় নাটত) আৰু প্ৰাসংগিকভাৱে ‘ভয়ানক’ আৰু ‘হাস্য ৰস’ৰ সুন্দৰ প্ৰয়োগ ঘটিছে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰুণোদই যুগৰ গদ্যৰীতিৰ এটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ৰ পোহৰত লিখা।
উত্তৰ: অৰুণোদই যুগৰ গদ্যৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য আছিল সৰল, উচ্চাৰণভিত্তিক ফঁটিয়া বানান পদ্ধতি (যেনে— ‘ছ’ৰ ঠাইত ‘চ’ লিখা) আৰু কথিত ভাষাৰ প্ৰয়োগ। নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ এই ৰচনাখনত কোনো জটিল তৎসম শব্দ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ সাধাৰণ মানুহে বুজি পোৱা বাক্য গাঁথনিৰে বক্তব্য উপস্থাপন কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫: ‘সদানন্দ’ চৰিত্ৰটোৰ জৰিয়তে লম্বোদৰ বৰাই অসমীয়া মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীক কেনেকৈ সমালোচনা কৰিছে?
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে ইংৰাজী শিক্ষাৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা একাংশ অসমীয়া ডেকাই দেশৰ প্ৰগতিৰ বাবে শ্ৰম কৰাতকৈ অৰ্থহীন তৰ্ক, নিচা আৰু কাল্পনিক সুখত মগ্ন থকাটো পচন্দ কৰিছিল। সদানন্দ হ’ল তেনে এক কৰ্মবিমুখ, কেৱল মুখেৰে ডাঙৰ কথা কোৱা ফোঁপোলা মধ্যবিত্ত সমাজৰ জীৱন্ত প্ৰতিচ্ছবি।
প্ৰশ্ন ৬: অংকীয়া নাটৰ ‘ৰস-বিচাৰ’ কৰোঁতে শংকৰদেৱে নাট্যশাস্ত্ৰৰ কোনটো নিয়ম ইচ্ছাকৃতভাৱে উলংঘা কৰিছিল?
উত্তৰ: ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত নাট্যশাস্ত্ৰ (ধ্ৰুপদী সংস্কৃত নাট) অনুসৰি নাটকত যুদ্ধ, তেজ-পাত বা কাৰোবাৰ মৃত্যু প্ৰদৰ্শন কৰাটো নিষিদ্ধ আছিল। কিন্তু মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে দৰ্শকৰ মনত ‘ভয়ানক’ আৰু ‘বীৰ ৰস’ৰ তীব্ৰ অনুভৱ সৃষ্টি কৰি শেষত কৃষ্ণৰ মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ নাটৰ মঞ্চতেই কংস বধ বা বাণাসুৰৰ দৰ্পচূৰ্ণ আদি যুদ্ধৰ দৃশ্য দেখুৱাইছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ প্ৰতি লেখকৰ দৃষ্টিভংগী কেনে আছিল?
উত্তৰ: মিছনেৰী সাহিত্যিক হোৱাৰ বাবে নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি এক আনুগত্যমূলক দৃষ্টিভংগী আছিল। তেওঁ ব্ৰিটিছ শাসনক আইন-শৃংখলাৰ প্ৰতীক বুলি ভাবিছিল, সেয়েহে শাসনৰ বিৰুদ্ধে যোৱা থলুৱা ‘দ্ৰোহী’ বা বিদ্ৰোহীসকলৰ কাৰ্যপন্থাক তেওঁ অধৰ্মী আৰু সমাজ-বিৰোধী কাৰ্য হিচাপে সমালোচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮: লম্বোদৰ বৰাৰ ব্যংগ সাহিত্যৰ শৈলীটোক কিয় ‘ব্যতিক্ৰমী’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: লম্বোদৰ বৰাৰ ব্যংগ কেৱল হাঁহি উঠাবলৈ কৰা ধেমালি নাছিল; ই আছিল সমাজ সংস্কাৰৰ এক তীব্ৰ হাতিয়াৰ। তেওঁ অতি নিৰ্মল হাস্যৰসৰ আঁৰত শ্লেষ আৰু ক্ৰোধ লুকুৱাই ৰাখিছিল, যাৰ ফলত পাঠকৰ ওঁঠত হাঁহি ছিটকি পৰিলেও মনলৈ সমাজৰ দুৰৱস্থাৰ প্ৰতি এক গভীৰ অনুশোচনা আহিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ মতে অংকীয়া নাটৰ ‘মুক্তিসংগ্ৰাম’ আৰু ‘আধ্যাত্মিকতা’ কেনেকৈ ৰসৰ মাজেৰে একাকাৰ হৈছে?
উত্তৰ: অংকীয়া নাটসমূহত বাহ্যিকভাৱে অসুৰ বা দুষ্ট শক্তিসমূহৰ বিৰুদ্ধে ভগৱানৰ যি সংগ্ৰাম দেখুওৱা হয়, সি আছিল মূলত মানুহৰ মনৰ ভিতৰত থকা কাম, ক্ৰোধ, অহংকাৰ আদি ৰিপসমূহৰ বিৰুদ্ধে কৰা যুদ্ধ। যেতিয়াই দুষ্টৰ দমন ঘটে, তেতিয়াই দৰ্শকৰ মনৰ পৰা ‘ভয়’ আৰু ‘বীভৎস’ ৰস আঁতৰি তাত ‘শান্ত’ আৰু ‘ভক্তি’ ৰসৰ চিৰন্তন আনন্দই বিৰাজ কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: নিধি লিভাই ফাৰৱেলে ব্যৱহাৰ কৰা ‘দ্ৰোহী’ শব্দটোৰ সামাজিক প্ৰেক্ষাপট কি আছিল?
উত্তৰ: ইয়াৰ সামাজিক প্ৰেক্ষাপট আছিল ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ (১৮২৬) পিছত অসমলৈ অহা বিদেশী ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ নতুন নিয়ম-কানুন। নতুনকৈ জাপি দিয়া টেক্স বা কৰৰ বাবে হোৱা গণ-অসন্তুষ্টিক ব্ৰিটিছে ‘আইন অমান্য’ বা ‘দ্ৰোহ’ আখ্যা দিছিল আৰু লেখকেও সেই চৰকাৰী সুৰতে সুৰ মিলাই তাক বৰ্ণনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ত থকা যিকোনো এটা সামাজিক কুসংস্কাৰৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: এই ৰচনাত তৎকালীন অসমীয়া সমাজত চলি থকা জাত-পাতৰ নামত ভণ্ডামি, অন্ধ ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি আৰু পৰিশ্ৰম নকৰাকৈ ভাগ্য বা অলৌকিক শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীয়াই থকাৰ কুসংস্কাৰৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১২: শংকৰদেৱৰ নাটত ‘শৃংগাৰ ৰস’ই কিয় লৌকিক কামভাৱক অতিক্ৰম কৰি গৈছে?
উত্তৰ: ড° শৰ্মাৰ মতে, শংকৰদেৱৰ ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ আদি নাটত নায়ক-নায়িকাৰ প্ৰেম বৰ্ণনা কৰা হৈছে যদিও, সি সাধাৰণ মানুহৰ কামভাৱ নহয়। ইয়াত ৰুক্মিণী হৰণৰ মাজেৰে জীৱাত্মাই পৰমাত্মাক লাভ কৰিবলৈ কৰা ব্যাকুলতাহে প্ৰকাশ পাইছে, যাৰ ফলত শৃংগাৰ ৰসটো শেষত ভক্তি ৰসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৩: ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ৰ পৰা তৎকালীন অসমৰ কি ভৌগোলিক বা প্ৰশাসনিক তথ্য পোৱা যায়?
উত্তৰ: এই ৰচনাৰ পৰা জানিব পাৰি যে ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰাৰম্ভিক কালত ‘নগাঁও’ জিলাখন সঘনাই ঘটা জনজাতীয় বিদ্ৰোহ আৰু আইন-শৃংখলাজনিত কাৰণত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ বাবে এক অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: লম্বোদৰ বৰাৰ গদ্যশৈলীৰ দুটা প্ৰধান ভাষিক বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: লম্বোদৰ বৰাৰ গদ্যশৈলীৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল— প্ৰথমতে, জতুৱা ঠাঁচ আৰু ঘৰুৱা অসমীয়া খণ্ডবাক্যৰ (Idioms) অতি প্ৰাণৱন্ত ব্যৱহাৰ। দ্বিতীয়তে, চুটি চুটি আৰু পোনপটীয়া বাক্য গাঁথনি, যিয়ে পাঠকৰ মনত পোনপটীয়া প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ ‘অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ’ প্ৰৱন্ধটোৱে অসমীয়া সমালোচনা সাহিত্যলৈ কি অৱদান আগবঢ়াইছে?
উত্তৰ: এই প্ৰৱন্ধটোৱে অসমীয়া বৈষ্ণৱ নাট্য সাহিত্যক কেৱল ধৰ্মীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা চোৱাৰ সলনি ভাৰতীয় ধ্রুপদী ‘ৰস তত্ত্ব’ (Rasa Theory) ৰ বৈজ্ঞানিক আৰু নান্দনিক মাপকাঠীৰে বিচাৰ কৰাৰ এক নতুন আধুনিক দিগন্তৰ সূচনা কৰিলে।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ ৰচনাখনৰ ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট আলোচনা কৰি ঊনবিংশ শতিকাৰ অসমৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক স্থিতিৰ ওপৰত ই কেনেধৰণৰ আলোকপাত কৰিছে, বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ১৮২৬ চনৰ ঐতিহাসিক ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পাছত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে যেতিয়া অসমৰ শাসনভাৰ নিজৰ হাতলৈ লৈছিল, তাৰ পৰৱৰ্তী কালছোৱাত থলুৱা সমাজৰ মাজত তীব্ৰ অসন্তুষ্টি আৰু বিদ্ৰোহৰ জুই জ্বলি উঠিছিল। নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ (১৮৫৩) ৰচনাখন ঠিক তেনে এক সন্ধিক্ষণৰ পটভূমিত ৰচিত। বিশেষকৈ ১৮৫০-এর দশকত নগাঁও জিলাৰ তিৱা তথা অন্যান্য থলুৱা কৃষকসকলে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ শোষণমূলক আফিং নীতি আৰু অন্যায় কৰ-কাটলৰ বিৰুদ্ধে যি প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰিছিল (যি পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৬১ চনৰ ঐতিহাসিক ‘ফুলগুৰি ধেঁৱা’ বিদ্ৰোহত পৰিণত হয়), সেই সময়ৰ উত্তপ্ত পৰিস্থিতিয়েই আছিল এই ৰচনাৰ মূল প্ৰেক্ষাপট।
আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছনৰ সৈতে জড়িত থকাৰ বাবে লেখক ফাৰৱেলৰ দৃষ্টিভংগী আছিল ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসন আৰু খ্ৰীষ্টীয় নৈতিকতাৰ অনুকূলে। তেওঁ এই ৰচনাত ব্ৰিটিছ শাসনক এক শান্তিপূৰ্ণ আৰু প্ৰগতিশীল ব্যৱস্থা হিচাপে দেখুৱাব খুজিছিল। ফলস্বৰূপে, নিজৰ অধিকাৰৰ বাবে যুঁজ দিয়া নগাঁৱৰ প্ৰতিবাদী তথা ‘দ্ৰোহী’ লোকসকলৰ কাৰ্যকলাপক তেওঁ উগ্ৰ, আইন-শৃংখলা ভংগকাৰী আৰু অধৰ্মী বুলি সমালোচনা কৰিছিল।
এই ৰচনাখনে আমাক সেই সময়ৰ অসমৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ বুজাত সহায় কৰে। প্ৰথমতে, ই ব্ৰিটিছৰ নব্য প্ৰশাসনিক নীতিৰ বিৰুদ্ধে নামনি আৰু মধ্য অসমৰ সাধাৰণ গঞা ৰাইজৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰতিবাদী মনোভাৱক উন্মোচন কৰে। দ্বিতীয়তে, ইয়াৰ মাজেৰে তদানীন্তন অসমীয়া সমাজত মিছনেৰীসকলৰ ধৰ্মীয় তথা সামাজিক আধিপত্য আৰু সমাজখনক ব্ৰিটিছ আনুগত্যৰ পিনে পৰিচালিত কৰাৰ এক বৌদ্ধিক প্ৰয়াস স্পষ্ট হৈ পৰে। চমু অৰ্থত, এক ব্যতিক্ৰমী শৈলীৰে ৰচিত এই গদ্যই ব্ৰিটিছ চৰকাৰী চকুৰে দেখা ১৮৫০ ৰ দশকৰ অসমৰ এক সজীৱ দলিল দাঙি ধৰে।
প্ৰশ্ন ২: লম্বোদৰ বৰাৰ ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ ৰচনাখনত ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষভাগৰ অসমীয়া নব্য-মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ ফোঁপোলা স্বৰূপটো কেনেকৈ ব্যংগাত্মক ৰূপত প্ৰতিফলিত হৈছে? চৰিত্ৰটোৰ সাৰ্থকতা বিচাৰ কৰা।
উত্তৰ: অসমীয়া সাহিত্যত আধুনিক ৰম্যৰচনা আৰু ব্যংগাত্মক গদ্যৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰাত লম্বোদৰ বৰাৰ অৱদান অতুলনীয়। ‘মৌ’ আলোচনীত প্ৰকাশিত তেওঁৰ কালজয়ী ৰচনা ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ত ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে ইংৰাজী শিক্ষাৰ পোহৰ পোৱা, অথচ কৰ্মবিমুখ আৰু কুসংস্কাৰাচ্ছন্ন অসমীয়া সমাজখনক তীব্ৰভাৱে আক্ৰমণ কৰা হৈছে। ইয়াত সৃষ্টি কৰা ‘সদানন্দ’ চৰিত্ৰটো কেৱল এজন ব্যক্তি নহয়, বৰঞ্চ ই সমগ্ৰ যুগটোৰ অসমীয়া সমাজৰ এক প্ৰতীকী স্বৰূপ।
‘কলাঘুমটি’ অৰ্থাৎ আধা-টোপনি আৰু আধা-জাগ্ৰত অৱস্থাটোৰ মাজেৰে লেখকে বুজাব খুজিছে যে তৎকালীন সমাজখন আধুনিকতাৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ সজাগো নাছিল আৰু পুৰণি অন্ধবিশ্বাসসমূহক ত্যাগ কৰিব পৰাকৈ মুক্তও নাছিল। সদানন্দ নামৰ চৰিত্ৰটোৱে বাস্তৱ জগতৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰম আৰু সংগ্ৰামৰ পৰা দূৰত থাকি ভাং-গাঞ্জাৰ ৰাগিত অথবা অলীক কল্পনাৰ জগতত বিলীন হৈ থকাটো পচন্দ কৰে। সি মুখেৰে সমাজ সংস্কাৰ আৰু দেশৰ উন্নতিৰ ডাঙৰ ডাঙৰ কথা কয়, কিন্তু কাৰ্যক্ষেত্ৰত সি চৰম এলেহুৱা আৰু নিষ্ক্ৰিয়।
লম্বোদৰ বৰাই অতি চতুৰতাৰে সদানন্দৰ এই মানসিকতাক ব্যৱহাৰ কৰি সমাজত চলি থকা জাত-পাতৰ ভণ্ডামি, ভুৱা অভিজাত্য আৰু শ্ৰমৰ প্ৰতি থকা অৱজ্ঞাক উপলুঙা কৰিছে। ব্ৰিটিছৰ অধীনত ক্লাৰ্ক বা কেৰাণীৰ চাকৰি কৰি নিজকে ধন্য মনা আৰু নিজৰ ভাষা-সংস্কৃতি পাহৰি যোৱা নব্য-শিক্ষিত ডেকাসকলৰ প্ৰতি ই আছিল এক তীব্ৰ শ্লেষাত্মক চাবুক। গতিকে, সমাজক হাঁহিৰ খোৰাক যোগোৱাৰ ছলেৰে এক গভীৰ আত্ম-সমালোচনাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰাত ‘সদানন্দ’ চৰিত্ৰটো সৰ্বতোপ্ৰকাৰে সাৰ্থক হৈ উঠিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ ‘অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ’ প্ৰৱন্ধটোৰ আধাৰত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ নাট্যৰাজিত ‘ভক্তি ৰস’ই কেনেকৈ মুখ্য স্থান লাভ কৰিছে আৰু আন আন আনুষংগিক ৰসসমূহে তাক কেনেকৈ পৰিপূৰ্ণ কৰিছে, আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অসমীয়া সাহিত্য-সমালোচনা জগতৰ পুৰোধা ব্যক্তি ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাই তেওঁৰ ‘অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ’ প্ৰৱন্ধত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ নাটসমূহক ধ্ৰুপদী ভাৰতীয় নাট্যশাস্ত্ৰৰ ‘ৰস তত্ত্ব’ৰ আধাৰত এক গভীৰ নান্দনিক বিশ্লেষণ আগবঢ়াইছে। ভৰতমুনিৰ নাট্যশাস্ত্ৰত যদিও শৃংগাৰ, বীৰ, কৰুণ আদিক প্ৰধান ৰস বুলি কোৱা হৈছে, তথাপি মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে অসমত নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে ‘ভক্তি’ক নাট্যৰাজিৰ একমাত্ৰ মুখ্য বা অংগী ৰস (Dominant Sentiment) হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
ড° শৰ্মাৰ মতে, অংকীয়া নাটৰ প্ৰতিটো দৃশ্য, গীত (বৰগীত আৰু ভট্টীমা) আৰু চৰিত্ৰৰ অংগ সঞ্চালন কেৱল কৃষ্ণ-ভক্তিৰ শান্ত আৰু দাস্য ভাৱ জগাই তুলিবলৈকে পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। নাটকত আন ৰসসমূহৰ অৱতাৰণা কৰা হৈছে যদিও সেইবোৰে শেষত মূল ভক্তি ৰসটোকহে পুষ্ট কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে:
শৃংগাৰ ৰস: ‘ৰুক্মিণী হৰণ’ নাটত ৰুক্মিণী আৰু কৃষ্ণৰ প্ৰেমৰ মাজত লৌকিক কামভাৱ নাই, বৰঞ্চ ই জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ আধ্যাত্মিক মিলনৰ হে এক ভক্তিপূৰ্ণ প্ৰকাশ।
বীৰ আৰু ভয়ানক ৰস: ‘ৰাম বিজয়’ বা ‘কালিয় দমন’ নাটত অসুৰ বা দুষ্ট শক্তিসমূহৰ আক্ৰমণৰ সময়ত বীৰ আৰু ভয়ানক ৰসৰ সৃষ্টি হয় যদিও, যেতিয়াই শ্ৰীকৃষ্ণ বা শ্ৰীৰামে সিহঁতক পৰাস্ত কৰে, তেতিয়াই দৰ্শকৰ মনত ঐশ্বৰিক শক্তিৰ প্ৰতি এক পৰম শ্ৰদ্ধা তথা ভক্তিভাৱৰ উদয় হয়।
আনকি নাটসমূহৰ সামৰণিৰ ‘মুক্তি মংগল ভটিমা’ই দৰ্শকৰ মনত এক অপূৰ্ব আধ্যাত্মিক শান্তি প্ৰদান কৰে। ড° শৰ্মাই অতি মৌলিক শৈলীৰে প্ৰমাণ কৰিছে যে লৌকিক ৰসসমূহক অলৌকিক ভক্তি ৰসলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাটোৱেই আছিল অংকীয়া নাটৰ ৰস-সৃষ্টিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য।
প্ৰশ্ন ৪: নিধি লিভাই ফাৰৱেলৰ গদ্যশৈলীৰ সৈতে লম্বোদৰ বৰাৰ ব্যংগাত্মক গদ্যশৈলীৰ এটি তুলনামূলক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ অসমীয়া সাহিত্যৰ বিকাশৰ ধাৰাটো লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে ইয়াৰ প্ৰথমভাগ আছিল মিছনেৰীসকলৰ তথ্যধৰ্মী গদ্যৰ যুগ আৰু শেষৰভাগ আছিল জতুৱা ঠাঁচসমৃদ্ধ স্বকীয় অসমীয়া গদ্যৰ যুগ। এই দুটা ধাৰাৰ অন্যতম প্ৰতিনিধি হ’ল ক্ৰমে নিধি লিভাই ফাৰৱেল আৰু লম্বোদৰ বৰা। তেওঁলোকৰ ‘নগয়া দ্ৰোহী লোকৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণন’ আৰু ‘সদানন্দৰ কলাঘুমটি’ৰ আধাৰত গদ্যশৈলীৰ এক তুলনামূলক চিত্ৰ তলত দিয়া ধৰণে দাঙি ধৰিব পাৰি:
উদ্দেশ্য আৰু দৃষ্টিভংগী: ফাৰৱেলৰ গদ্যৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল খ্ৰীষ্টীয় আদৰ্শ প্ৰচাৰ আৰু সামাজিক ঘটনাৱলীৰ এক প্ৰশাসনিক বা সংবাদধৰ্মী উপস্থাপন। ইয়াত আৱেগ বা কাল্পনিকতাৰ স্থান কম আছিল। আনহাতে, লম্বোদৰ বৰাৰ গদ্যৰ উদ্দেশ্য আছিল সমাজৰ সংস্কাৰ সাধন। তেওঁ হাঁহি আৰু শ্লেষৰ আশ্ৰয় লৈ সমাজৰ ভণ্ডামিক উদঙাই দিছিল।
ভাষিক গঠন আৰু শব্দ চয়ন: অৰুণোদই যুগৰ লেখক হোৱা বাবে ফাৰৱেলৰ ভাষাত এটা সৰল, কথিত আৰু উচ্চাৰণভিত্তিক ফঁটিয়া ৰীতি দেখা যায়, য’ত তৎসম শব্দৰ প্ৰয়োগ অতি সীমিত আছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, লম্বোদৰ বৰাৰ ভাষাত পুৰণি অসমীয়া সমাজৰ ঘৰুৱা খণ্ডবাক্য, জতুৱা ঠাঁচ আৰু গভীৰ শ্লেষাত্মক শব্দৰ প্ৰয়োগ ঘটিছিল, যিয়ে বাক্যবোৰক অধিক ধাৰাল আৰু আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিছিল।
ৰস সৃষ্টি: ফাৰৱেলৰ ৰচনাত কোনো সাহিত্যিক ৰসৰ প্ৰাধান্য নাছিল, ই আছিল গম্ভীৰ আৰু বৰ্ণনাত্মক। কিন্তু লম্বোদৰ বৰাৰ ৰচনা আছিল হাস্যৰস আৰু ব্যংগৰসেৰে ভৰপূৰ, যিয়ে পাঠকক আমোদ দিয়াৰ লগতে ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।
সামগ্ৰিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে, ফাৰৱেলে যদি অসমীয়া গদ্যক আধুনিক তথ্যভিত্তিক জগতখনৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিছিল, লম্বোদৰ বৰাই সেই গদ্যক সাহিত্যিক সৌন্দৰ্য আৰু তীব্ৰ সামাজিক মৰ্মভেদী শক্তি প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ‘অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ’ প্ৰৱন্ধটোৰ জৰিয়তে ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাই অসমীয়া সমালোচনা সাহিত্যলৈ কেনেধৰণৰ নতুন মাত্ৰা আনিছে, তোমাৰ নিজৰ ভাষাত মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: কুৰি শতিকাৰ অসমীয়া সাহিত্য-সমালোচনাৰ ক্ষেত্ৰখনত ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা এক দেদীপ্যমান নক্ষত্ৰ। তেওঁৰ ‘অংকীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ’ প্ৰৱন্ধটো কেৱল এখন নাটকৰ সাধাৰণ পৰ্যালোচনা নহয়; ই হ’ল অসমীয়া বৈঞ্চৱ নাট্য পৰম্পৰাক বিশ্বজনীন ধ্ৰুপদী মানদণ্ডৰে বিচাৰ কৰাৰ এক অনন্য বৌদ্ধিক প্ৰয়াস। ইয়াৰ পূৰ্বে অসমীয়া সমাজত অংকীয়া নাটসমূহক কেৱল ধৰ্মীয় পবিত্ৰতা আৰু ভক্তিৰ দৃষ্টিৰেহে চোৱা হৈছিল, কিন্তু ড° শৰ্মাই ইয়াক সাহিত্যিক নান্দনিকতাৰ (Aesthetics) মজিয়ালৈ আনি থিয় কৰালে।
এই প্ৰৱন্ধটোৰ ঐতিহাসিক আৰু সাহিত্যিক গুৰুত্বক কেইবাটাও দিশৰ পৰা মূল্যায়ন কৰিব পাৰি:
শাস্ত্ৰীয় তত্ত্বৰ প্ৰয়োগ: লেখকে ভাৰতীয় কাব্যশাস্ত্ৰৰ আটাইতকৈ জটিল অংশ ‘ৰস তত্ত্ব’ক অত্যন্ত সৰল আৰু যুক্তিপূৰ্ণভাৱে শংকৰদেৱৰ নাটকত প্ৰয়োগ কৰি দেখুৱাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণ হয় যে অসমীয়া থলুৱা নাটকসমূহ ভাৰতৰ আন যিকোনো ধ্ৰুপদী সাহিত্যতকৈ কম নহয়।
মৌলিকতাৰ অন্বেষণ: ড° শৰ্মাই দেখুৱাই দিছে যে শংকৰদেৱে সংস্কৃত নাটৰ পৰা উপাদান ল’লেও, কেনেকৈ নিজৰ মৌলিক প্ৰতিভাৰে তাৰ নিয়ম ভাঙি অসমৰ থলুৱা ওজাপালি, পুতলালৈ চাই এক ব্যতিক্ৰমী ‘অংকীয়া নাট’ৰ শৈলী গঢ়ি তুলিছিল।
তুলনাত্মক দৃষ্টিভংগী: নাটকত বিভিন্ন ৰস যেনে— শৃংগাৰ, বীৰ বা ভয়ানক ৰসৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকৈ ঘটিছে আৰু সেই সকলোবোৰ কেনেকৈ শেষত গৈ এক চিৰন্তন ‘ভক্তি ৰস’ত লীন হৈছে, তাক তেওঁ অতি সুক্ষ্মভাৱে বিশ্লেষণ কৰিছে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, ড° শৰ্মাৰ এই বস্তুনিষ্ঠ আৰু বিজ্ঞানসন্মত বিশ্লেষণাত্মক পদ্ধতিটোৱেই অসমীয়া সমালোচনা সাহিত্যক এক গভীৰতা প্ৰদান কৰিলে আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ সমালোচকসকলৰ বাবে ই এক পথপ্ৰদৰ্শক স্বৰূপ হৈ ৰ’ল।