১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন (Reformation) কোন শতিকাত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন ১৬ শতিকাত আৰম্ভ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ মূল নেতাগৰাকী কোন আছিল?
উত্তৰ: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ মূল নেতাগৰাকী আছিল মাৰ্টিন লুথাৰ (Martin Luther)।
প্ৰশ্ন ৩: জন কেলভিন (John Calvin) কোন দেশৰ ধৰ্ম সংস্কাৰক আছিল?
উত্তৰ: জন কেলভিন ফ্ৰান্সৰ ধৰ্ম সংস্কাৰক আছিল (তেওঁ পিছলৈ চুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত ধৰ্ম সংস্কাৰ কাৰ্য চলাইছিল)।
প্ৰশ্ন ৪: চুইজাৰলেণ্ডৰ এজন প্ৰধান ধৰ্ম সংস্কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ এজন প্ৰধান ধৰ্ম সংস্কাৰক আছিল উলৰিখ জুইংলি (Huldrych Zwingli)।
প্ৰশ্ন ৫: উগ্ৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ (The Radical Reformation) আন্দোলনৰ এটা ধাৰাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: উগ্ৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ এটা ধাৰা আছিল এনাবেপ্টিষ্ট (Anabaptists)।
প্ৰশ্ন ৬: ফ্ৰান্সৰ প্ৰটেষ্টাণ্টসকলক কি নামেৰে জনা গৈছিল?
উত্তৰ: ফ্ৰান্সৰ প্ৰটেষ্টাণ্টসকলক হিউগেনটচ (Huguenots) নামেৰে জনা গৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: মাৰ্টিন লুথাৰে পোপৰ বিৰুদ্ধে ঘোষণা কৰা বিখ্যাত প্ৰবন্ধটোৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: প্ৰবন্ধটোৰ নাম আছিল '৯৫ থিছিছ' (95 Theses)।
প্ৰশ্ন ৮: ইংলেণ্ডত ধৰ্ম সংস্কাৰ কাৰ কাৰ্যকালত চৰকাৰীভাৱে আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ৰজা অষ্টম হেনৰীৰ (Henry VIII) কাৰ্যকালত ইংলেণ্ডত ধৰ্ম সংস্কাৰ আৰম্ভ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰতি-ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন (Counter Reformation) কাৰ উদ্যোগত হৈছিল?
উত্তৰ: ৰোমান কেথলিক গীৰ্জা (Roman Catholic Church) আৰু পোপৰ উদ্যোগত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০: 'ছচাইটি অৱ জিছাছ' বা জেছুইট (Jesuit) সংঘৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?
উত্তৰ: ইগনেচিয়াছ লয়লা (Ignatius of Loyola)।
প্ৰশ্ন ১১: মাৰ্টিন লুথাৰে বাইবেলখন কোন ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল?
উত্তৰ: জাৰ্মান ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১২: কেলভিনবাদৰ (Calvinism) মূল কেন্দ্ৰস্থল ক’ত আছিল?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভা (Geneva) চহৰত।
প্ৰশ্ন ১৩: এনাবেপ্টিষ্ট (Anabaptists) শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: এনাবেপ্টিষ্ট শব্দৰ অৰ্থ হ’ল "পুনৰ বা দ্বিতীয়বাৰ দীক্ষিত কৰোঁতা" (Re-baptizer)।
প্ৰশ্ন ১৪: ইংলেণ্ডত কেতিয়া 'অেক্ট অৱ সুপ্ৰিমেচি' (Act of Supremacy) পাছ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৫৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দত।
প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰতি-ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা বিখ্যাত সভাখনৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: ট্ৰেণ্টৰ ধৰ্মসভা (Council of Trent)।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন (Reformation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ১৬ শতিকাত ইউৰোপৰ ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতি, অন্ধবিশ্বাস আৰু পোপৰ একনায়কত্ববাদৰ বিৰুদ্ধে যি এক ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল, তাকেই ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন বোলা হয়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে খ্ৰীষ্ট ধৰ্মত 'প্ৰটেষ্টাণ্ট' ধাৰাৰ জন্ম হয়।
প্ৰশ্ন ২: মাৰ্টিন লুথাৰৰ ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ দুটা মূল নীতি কি আছিল?
উত্তৰ: মাৰ্টিন লুথাৰৰ ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ দুটা মূল নীতি আছিল:
(ক) কেৱল বিশ্বাসৰ দ্বাৰাই মানুহৰ মুক্তি সম্ভৱ (Justification by Faith alone)।
(খ) ধৰ্মীয় জ্ঞানৰ একমাত্ৰ উৎস হ’ল পবিত্ৰ বাইবেল, পোপৰ আদেশ নহয়।
প্ৰশ্ন ৩: জন কেলভিনে প্ৰচাৰ কৰা 'পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰণবাদ' (Predestination) তত্ত্বটো কি?
উত্তৰ: কেলভিনৰ মতে, ঈশ্বৰে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টি কৰাৰ পূৰ্বেই কোনসকল মানুহে মুক্তি পাব আৰু কোনসকল ধ্বংস হ’ব, বাচনি কৰি থৈছে। মানুহৰ নিজৰ কৰ্মই এই সিদ্ধান্ত সলনি কৰিব নোৱাৰে; ইয়াক পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰণবাদ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: জুইংলি (Zwingli) আৰু মাৰ্টিন লুথাৰৰ মাজত থকা এটা মূল মতপাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: 'প্ৰভুৰ ভোজ' বা পবিত্ৰ আহাৰ (Lord's Supper) সম্পৰ্কে দুয়োৰে মাজত মতপাৰ্থক্য আছিল। লুথাৰে বিশ্বাস কৰিছিল যে ৰুটী আৰু মদৰ মাজত যীচু প্ৰকৃততে উপস্থিত থাকে, কিন্তু জুইংলিয়ে ইয়াক কেৱল এটা প্ৰতীকী অনুষ্ঠান বুলিহে গণ্য কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: উগ্ৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ (The Radical Reformation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মূল সুঁতিৰ ধৰ্ম সংস্কাৰকসকল (যেনে লুথাৰ, কেলভিন)তকৈও এখোজ আগুৱাই গৈ যিসকলে গীৰ্জা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ আৰু আদিম খ্ৰীষ্টীয় সৰলতালৈ ঘূৰি যোৱাৰ উগ্ৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল, সেই আন্দোলনক উগ্ৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ বোলা হয়। এনাবেপ্টিষ্টসকল ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।
প্ৰশ্ন ৬: এনাবেপ্টিষ্টসকলৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: এনাবেপ্টিষ্টসকলৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল:
(ক) তেওঁলোকে শিশু অৱস্থাত কৰা বাপ্তিস্মা বা দীক্ষাক অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু কেৱল প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ দীক্ষাকহে বৈধ বুলি গণ্য কৰিছিল।
(খ) তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰীয় আইন, সামৰিক সেৱা আৰু শপত গ্ৰহণ কৰাৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: হিউগেনটচ (Huguenots) কোন আছিল আৰু তেওঁলোকে কি সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল?
উত্তৰ: হিউগেনটচসকল আছিল ১৬ আৰু ১৭ শতিকাৰ ফ্ৰান্সৰ কেলভিনপন্থী প্ৰটেষ্টাণ্ট খ্ৰীষ্টান। ফ্ৰান্সৰ সংখ্যাগুৰু কেথলিক শাসকসকলৰ দ্বাৰা তেওঁলোক তীব্ৰ ধৰ্মীয় নিৰ্যাতনৰ বলি হৈছিল, যাৰ ফলত ফ্ৰান্সত ধৰ্মীয় যুদ্ধৰ সূচনা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: ইংলেণ্ডৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন আন ইউৰোপীয় দেশতকৈ কেনেকৈ পৃথক আছিল?
উত্তৰ: ইউৰোপৰ অন্যান্য দেশত ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন ধৰ্মতাত্ত্বিক বা আধ্যাত্মিক কাৰণত আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ইংলেণ্ডত ই আছিল ঘাইকৈ ৰাজনৈতিক আৰু ব্যক্তিগত, য’ত ৰজা অষ্টম হেনৰীয়ে নিজৰ বিবাহ বিচ্ছেদৰ বাবে পোপৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছেদ কৰি নিজেই ইংলেণ্ডৰ গীৰ্জাৰ সৰ্বোচ্চ মুৰব্বী হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: 'অেক্ট অৱ সুপ্ৰিমেচি' (Act of Supremacy) কি আছিল?
উত্তৰ: ১৫৩৪ চনত ব্ৰিটিছ সংসদে পাছ কৰা এই আইনখনৰ জৰিয়তে ৰজা অষ্টম হেনৰীক ইংলেণ্ডৰ গীৰ্জাৰ (Church of England) একমাত্ৰ সৰ্বোচ্চ মুৰব্বী বা প্ৰধান হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা ইংলেণ্ডৰ গীৰ্জাৰ ওপৰত থকা পোপৰ কৰ্তৃত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰতি-ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন (Counter Reformation) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰটেষ্টাণ্ট ধৰ্মৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱক ৰোধ কৰিবলৈ আৰু ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ ভিতৰত থকা আসোঁৱাহ তথা দুৰ্নীতিসমূহ দূৰ কৰি নিজৰ হেৰুওৱা গৌৰৱ ঘূৰাই আনিবলৈ কেথলিকসকলে যি অন্তৰ্দলীয় সংস্কাৰ আন্দোলন চলাইছিল, তাকেই প্ৰতি-ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: ট্ৰেণ্টৰ ধৰ্মসভাৰ (Council of Trent) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত কি আছিল?
উত্তৰ: ট্ৰেণ্টৰ ধৰ্মসভাৰ (১৫৪৫-১৫৬৩) দুটা সিদ্ধান্ত আছিল:
(ক) কেথলিক ধৰ্মৰ পুৰণি বিশ্বাস আৰু পোপৰ সৰ্বোচ্চ কৰ্তৃত্বক পুনৰ বাহাল ৰখা হয়।
(খ) ধৰ্মযাজকসকলৰ মাজত থকা দুৰ্নীতি, বিলাসী জীৱন আৰু ধৰ্মপদ বিক্ৰী কৰা প্ৰথা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: জেছুইট (Jesuit) সংঘৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: জেছুইট সংঘৰ (Society of Jesus) মূল উদ্দেশ্য আছিল কেথলিক ধৰ্মৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰা, শিক্ষাৰ বিস্তাৰ কৰা আৰু বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ গৈ মিছনেৰী কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে কেথলিক ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি প্ৰটেষ্টাণ্ট ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ ৰোধ কৰা।
প্ৰশ্ন ১৩: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনে ইউৰোপৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ ফলত শিক্ষাৰ ব্যাপক প্ৰসাৰ ঘটিছিল। সাধাৰণ মানুহে যাতে নিজেই বাইবেল পঢ়িব পাৰে, তাৰ বাবে ধৰ্ম সংস্কাৰকসকলে মাতৃভাষাত শিক্ষা প্ৰদানৰ ওপৰত জোৰ দিছিল আৰু বহুতো নতুন বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: 'ইণ্ডুলজেন্স' (Indulgences) বা 'পাপমোচন পত্ৰ' কি আছিল?
উত্তৰ: ১৬ শতিকাত ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ ধৰ্মযাজকসকলে ধনৰ বিনিময়ত এক প্ৰকাৰৰ পত্ৰ বিক্ৰী কৰিছিল, যাক ইণ্ডুলজেন্স বা পাপমোচন পত্ৰ কোৱা হৈছিল। গীৰ্জাৰ দাবী আছিল যে এই পত্ৰ কিনিলে মানুহৰ পাপ খণ্ডন হ’ব। মাৰ্টিন লুথাৰে ইয়াৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনে ইউৰোপীয় ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থালৈ কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰ: এই আন্দোলনে মধ্যযুগীয় পোপতন্ত্ৰৰ সৰ্বজনীন ৰাজনৈতিক ক্ষমতা ধ্বংস কৰিছিল। গীৰ্জাৰ ওপৰত ৰজা বা ৰাষ্ট্ৰৰ কৰ্তৃত্ব বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত ইউৰোপত জাতীয় ৰাষ্ট্ৰ (National States) আৰু সাৰ্বভৌম ৰাজতন্ত্ৰৰ উত্থান সুগম হৈছিল।
5 নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নসমূহঃ
প্ৰশ্ন ১: ১৬ শতিকাৰ ইউৰোপত ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন (Reformation) গঢ়ি উঠাৰ মূল কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৬ শতিকাত ইউৰোপত ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন গঢ়ি উঠাৰ অন্তৰালত বহুতো ধৰ্মীয়, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰণ আছিল। সেইসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতি আৰু নৈতিক অৱক্ষয়: মধ্যযুগত ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ পোপ আৰু ধৰ্মযাজকসকল চৰম বিলাসী আৰু দুৰ্নীতিপৰায়ণ হৈ পৰিছিল। ধৰ্মীয় পদসমূহ ধনৰ বিনিময়ত বিক্ৰী কৰা হৈছিল, যিয়ে সাধাৰণ মানুহক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল।
পাপমোচন পত্ৰ (Indulgences) বিক্ৰী: পোপ দশম লিঅ’ই ৰোমৰ চেইণ্ট পিটাৰছ বেচিলিকা নিৰ্মাণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ধনৰ বিনিময়ত 'পাপমোচন পত্ৰ' বিক্ৰী কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। গীৰ্জাৰ এই অন্ধবিশ্বাস আৰু প্ৰৱঞ্চনাৰ কাৰ্যই আন্দোলনৰ জুই জ্বলাই দিছিল।
ৰাজনৈতিক কাৰণ: ইউৰোপৰ উদীয়মান শক্তিশালী ৰজাসকলে (যেনে ইংলেণ্ডৰ অষ্টম হেনৰী) নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ গীৰ্জা আৰু পোপৰ শাসনৰ পৰা মুক্ত হ’ব বিচাৰিছিল।
অৰ্থনৈতিক অসন্তুষ্টি: গীৰ্জাৰ বিশাল সম্পত্তিৰ ওপৰত কৰ ৰেহাই আৰু সাধাৰণ জনতাৰ পৰা আদায় কৰা ধৰ্মীয় কৰ (Tithe)-ৰ বাবে ইউৰোপৰ শাসক আৰু মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী পোপৰ ওপৰত অসন্তুষ্ট আছিল।
মানৱতাবাদ আৰু ছপা যন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰ: নৱজাগৰণে মানুহৰ মনত যুক্তিবাদৰ জন্ম দিছিল। একে সময়তে ছপা যন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰৰ ফলত বাইবেল আৰু সংস্কাৰকসকলৰ উদাৰ চিন্তাধাৰা অতি কম সময়তে মানুহৰ মাজত বিয়পি পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনলৈ মাৰ্টিন লুথাৰৰ (Martin Luther) অৱদান সম্পৰ্কে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰ: মাৰ্টিন লুথাৰ আছিল ১৬ শতিকাৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ ঘাই খনিকৰ। জাৰ্মানীৰ এই ধৰ্মতত্ত্ববিদগৰাকীৰ প্ৰচেষ্টাতে খ্ৰীষ্ট ধৰ্মত প্ৰটেষ্টাণ্ট ধাৰাৰ জন্ম হৈছিল। আন্দোলনলৈ তেওঁৰ প্ৰধান অৱদানসমূহ আছিল:
৯৫ থিছিছ (95 Theses) ঘোষণা: ১৫১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত লুথাৰে কেথলিক গীৰ্জাৰ 'পাপমোচন পত্ৰ' বিক্ৰীৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰি উইটেনবাৰ্গ গীৰ্জাৰ দুৱাৰত ৯৫টা প্ৰশ্ন সম্বলিত এখন প্ৰতিবাদ পত্ৰ আঁৰি দিছিল। ইয়াৰ পৰাই ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ আনুষ্ঠানিক সূচনা হয়।
নতুন ধৰ্মীয় দৰ্শন: লুথাৰে পোপৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা প্ৰত্যাহ্বান জনাই প্ৰচাৰ কৰিছিল যে মানুহে কোনো ধৰ্মযাজক বা অনুষ্ঠানৰ মাধ্যমেৰে নহয়, কেৱল ঈশ্বৰৰ প্ৰতি থকা আন্তৰিক বিশ্বাসৰ দ্বাৰাহে (Justification by Faith) মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে।
বাইবেলৰ জাৰ্মান অনুবাদ: সাধাৰণ মানুহে যাতে ধৰ্মগ্ৰন্থখন নিজে পঢ়ি বুজি পাব পাৰে, তাৰ বাবে লুথাৰে লেটিন ভাষাৰ পৰা পবিত্ৰ বাইবেলখন জাৰ্মান ভাষালৈ অনুবাদ কৰে। ইয়াৰ ফলত গীৰ্জাৰ একচেতীয়া আধিপত্য হ্ৰাস পায়।
লুথাৰীয় গীৰ্জা (Lutheran Church) প্ৰতিষ্ঠা: পোপৰ বহিষ্কাৰক নেওচি তেওঁ জাৰ্মানীত এক সৰল আৰু পোপৰ কৰ্তৃত্বহীন নতুন গীৰ্জা ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰে, যি পিছলৈ ইউৰোপৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ বিয়পি পৰে।
প্ৰশ্ন ৩: জন কেলভিন (John Calvin) আৰু তেওঁৰ ধৰ্মীয় মতবাদৰ ওপৰত এটা আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ: মাৰ্টিন লুথাৰৰ পিছতেই ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী নেতাগৰাকী আছিল ফৰাচী ধৰ্মতত্ত্ববিদ জন কেলভিন। তেওঁ চুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভা চহৰক কেন্দ্ৰ কৰি নিজৰ মতবাদ প্ৰচাৰ কৰিছিল। কেলভিন আৰু তেওঁৰ মতবাদৰ মূল দিশসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰণবাদ (Predestination): কেলভিনৰ ধৰ্মমতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি আছিল পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰণবাদ। তেওঁৰ মতে, ঈশ্বৰে বিশ্ব সৃষ্টিৰ পূৰ্বেই নিৰ্ধাৰণ কৰি থৈছে যে কোনে মুক্তি পাব (The Elect) আৰু কোনে নৰকবাস কৰিব। মানুহৰ কৰ্মই ভগৱানৰ এই ইচ্ছাক সলনি কৰিব নোৱাৰে।
গীৰ্জাৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ: কেলভিনে গীৰ্জাৰ শাসন ব্যৱস্থাত পোপ বা বিচপৰ একনায়কত্ববাদৰ পৰিৱৰ্তে এক গণতান্ত্ৰিক আৰ্হি প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াত স্থানীয় ধৰ্মপ্ৰাণ ব্যক্তি (Elders বা Presbyters) আৰু যাজকসকলে মিলি গীৰ্জা পৰিচালনা কৰিছিল।
কঠোৰ নৈতিক জীৱনযাত্ৰা: কেলভিনে জেনেভাত এক কঠোৰ ধৰ্মীয় শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। নাচ-গান, জুৱা খেলা, মদ্যপান আৰু জাকজমকতা সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। সময়ানুৱৰ্তিতা, পৰিশ্ৰম আৰু সৰল জীৱন কঢ়িয়াই নিয়াতো বাধ্যতামূলক আছিল।
প্ৰভাৱ: কেলভিনৰ এই উদাৰ আৰু নিয়মানুৱৰ্তী চিন্তাধাৰাই ইউৰোপৰ মধ্যবিত্ত ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীক আকৰ্ষিত কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰভাৱত ফ্ৰান্সত হিউগেনটচ, স্কটলেণ্ডত প্ৰেচবিটেৰিয়ান আৰু ইংলেণ্ডত পিউৰিটানসকলৰ উত্থান ঘটিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ইংলেণ্ডৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন আৰু ইয়াৰ সৈতে ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ইংলেণ্ডৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন ইউৰোপৰ মূল ভূখণ্ডৰ (জাৰ্মানী বা চুইজাৰলেণ্ড) আন্দোলনতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক আছিল। ইউৰোপত ই ধৰ্মীয় আৰু আধ্যাত্মিক কাৰণত হৈছিল, কিন্তু ইংলেণ্ডত ই আছিল ঘাইকৈ ৰাজনৈতিক আৰু ইয়াৰ নেতৃত্ব দিছিল স্বয়ং ব্ৰিটিছ ৰাজতন্ত্ৰই।
ৰজা অষ্টম হেনৰীৰ ভূমিকা: এই আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল ৰজা অষ্টম হেনৰীৰ ব্যক্তিগত কাৰণত। তেওঁৰ প্ৰথম পত্নী কেথেৰিনৰ গৰ্ভত কোনো পুত্ৰ সন্তান নোহোৱাৰ বাবে ৰজাই বিবাহ বিচ্ছেদ কৰি এন বলিন (Anne Boleyn) নামৰ এগৰাকী মহিলাক বিয়া কৰাব বিচাৰিছিল। কিন্তু কেথলিক ধৰ্মৰ মুৰব্বী পোপে এই বিবাহ বিচ্ছেদৰ অনুমতি দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে।
ৰাষ্ট্ৰ আৰু গীৰ্জাৰ মিলন (Act of Supremacy): পোপৰ ওপৰত ক্ষুব্ধ হৈ অষ্টম হেনৰীয়ে ১৫৩৪ চনত ব্ৰিটিছ সংসদৰ জৰিয়তে 'অেক্ট অৱ সুপ্ৰিমেচি' (Act of Supremacy) আইন পাছ কৰে। এই আইনৰ দ্বাৰা ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ সৈতে ইংলেণ্ডৰ সকলো সম্পৰ্ক ছেদ কৰা হয় আৰু ৰজাক 'চাৰ্চ অৱ ইংলেণ্ড' বা এংলিকান গীৰ্জাৰ সৰ্বোচ্চ মুৰব্বী ঘোষণা কৰা হয়।
গীৰ্জাৰ সম্পত্তি বাজেয়াপ্তকৰণ: ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ আনিবলৈ ৰজাই ইংলেণ্ডত থকা কেথলিক মঠ-মন্দিৰসমূহ বন্ধ কৰি দিয়ে আৰু সেইবোৰৰ বিশাল সম্পত্তি ৰাজকোষৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
পৰিণতি: ইয়াৰ ফলত ইংলেণ্ডত ধৰ্ম সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাষ্ট্ৰৰ অধীনলৈ আহে। ৰাণী প্ৰথম এলিজাবেথৰ সময়ত এংলিকান ধৰ্মক ব্ৰিটেইনৰ চৰকাৰী ধৰ্ম হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, য’ত কেথলিক আৰু প্ৰটেষ্টাণ্ট উভয় ধৰ্মৰে এক মিশ্ৰিত ৰূপ দেখা পোৱা গৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰতি-ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন (Counter Reformation) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মূল কাৰ্যসূচীসমূহ কি আছিল?
উত্তৰ: ১৬ শতিকাত মাৰ্টিন লুথাৰ আৰু কেলভিনৰ প্ৰটেষ্টাণ্ট আন্দোলনে ইউৰোপত তীব্ৰ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰাৰ ফলত ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ অস্তিত্ব বিপন্ন হৈ পৰিছিল। এই প্ৰত্যাহ্বানৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ আৰু কেথলিক ধৰ্মৰ ভিতৰত থকা আসোঁৱাহসমূহ দূৰ কৰি ইয়াক পুনৰ শক্তিশালী কৰিবলৈ পোপ আৰু কেথলিক শাসকসকলে যি আন্দোলন চলাইছিল, তাকেই 'প্ৰতি-ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন' বোলা হয়।
ইয়াৰ মূল কাৰ্যসূচী বা সংস্কাৰসমূহ আছিল:
ট্ৰেণ্টৰ ধৰ্মসভা (Council of Trent): ১৫৪৫ চনৰ পৰা ১৫Nj৬৩ চনলৈ কেইবাটাও পৰ্যায়ত বহা এই সভাই কেথলিক ধৰ্মৰ পুৰণি বিশ্বাসসমূহক বাহাল ৰাখে যদিও গীৰ্জাৰ আভ্যন্তৰীণ দুৰ্নীতিসমূহ দূৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ধৰ্মযাজকসকলৰ অনৈতিক জীৱনযাপন আৰু পাপমোচন পত্ৰৰ ব্যৱসায় বন্ধ কৰা হয়।
জেছুইট সংঘৰ প্ৰতিষ্ঠা: ইগনেচিয়াছ লয়লাৰ নেতৃত্বত 'ছচাইটি অৱ জিছাছ' বা জেছুইট (Jesuit) নামৰ এটা সামৰিক শৃংখলাবদ্ধ ধৰ্মীয় সংঘ গঠন কৰা হয়। এই সংঘৰ সদস্যসকলে উচ্চ শিক্ষাৰ বিস্তাৰ আৰু সমাজসেৱাৰ জৰিয়তে সমগ্ৰ বিশ্বতে কেথলিক ধৰ্মৰ নতুনকৈ প্ৰসাৰ ঘটায়।
ধৰ্মীয় আদালত বা ইনকুইজিচন (Inquisition): প্ৰটেষ্টাণ্ট ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ ৰোধ কৰিবলৈ কেথলিক গীৰ্জাই 'ইনকুইজিচন' নামৰ এক কঠোৰ ধৰ্মীয় আদালত গঠন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ধৰ্মবিৰোধী কাৰ্যত লিপ্ত থকা লোকসকলক বিচাৰ কৰি কঠোৰ শাস্তি প্ৰদান কৰা হৈছিল।
নিষিদ্ধ কিতাপৰ তালিকা (Index of Prohibited Books): কেথলিক অনুগামীসকলৰ মাজত যাতে প্ৰটেষ্টাণ্ট মতাদৰ্শ বিয়পিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে গীৰ্জাই ধৰ্মবিৰোধী কিতাপসমূহৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰি সেইবোৰ পঢ়াটো নিষিদ্ধ কৰিছিল।